Kabihasnang Pilipino T - Z

Pataba sa Lupa = Dünger

Mga kailangan ng halaman: Pataba sa lupa

Mga pataba sa lupa
Organikong pataba: Taeng hayop (manok, baboy, baka, kabayo). Kompost.
Di-organiko o mineral na pataba: Ang daglat 15-14-13 ay isang patabang may 15 % N, 14 % P at 13 % K.
46-0-0 (46 % N, tawag na Urea).


Wikang Tagalog = Sprache Tagalog

Tagalog ist die Sprache, die nahezu mit der philippinischen Hochsprache Filipino identisch ist. Leute aus der Provinz Bulacan (im Norden an Manila angrenzend) behaupten nicht ganz zu unrecht, dass dort das beste Tagalog gesprochen wird. Hauptsprachgebiet ist jedoch neben Metro Manila die Region 4 (Timog na Tagalog = Südliches Tagalog), bestehend aus den sogenannten Calabarzon-Provinzen der Region 4A (Cavite, Laguna, Batangas, Rizal und Quezon), dazu kommen Mindoro, Palawan und ein paar andere Provinzen.
Vermutlich ist das Wort Tagalog abgeleitet von taga-ilog 'Leute, die am Fluss leben'. Diese Herkunft ist nicht unumstritten.

Anmerkung: In deutscher Literatur findet man das Adjektiv tagalisch. Vermutlich ist diese Wortbildung vom spanischen Tagalo, Tagala übernommen. Falls Tagalog sich von taga-ilog ableitet, sind sowohl die spanische als auch die deutsche Form wenig sinnvoll (das wäre wie hinterisch statt hinterindisch). Richtiger wäre tagalogisch, was jedoch vermutlich beim deutschen Leser zu Missverständnissen führt. Damit wäre tagalugisch (mit filipinischer Lautänderung u), das auf der vorletzten Silbe zu betonen wäre, die beste Lösung.


Matamis at Meryenda = Süßspeisen und Zwischenmahlzeiten

apa
arnibal
bagkạt
bibịngka
biko
empanada
ensaymada
gulaman
halayạ
kakanịn
kalamay
letseplạn
maha
monay
pandesạl
pastịlyas
puto
sagimịs
sapịnsapịn
suman
tahọ
tamales
turọn

himagas
meryẹnda


♫ Magtanim ay di Biro = Reispflanzen ist kein Spaß

Magtanim ay di biro
Maghapong nakayuko
Di naman makatayo
Di naman makaupo
Halina, halina mga kaliyag
Tayo'y magsipag-unat-unat
Magpanibago tayo ng lakas
Para sa araw ng bukas.

Mga Tao = Leute

ale
babae
binata
binibini
dalaga
dilạg
ginoọ, ginang
lalaki
mama
mestisa = Mischling

✦ Kamag-anak
✦ Tawag sa Tao


Tuntunin ng Tatlo = Dreisatz

Noong linggo binili namin isang tela ng 3 m. 240 PHP ang bayad namin. Ngayon gusto namin bilhin isa pang tela ng 4 m. Ano ang babayarin? Gamitin ang tuntunin ng tatlo upang pagtutuos ng kasagutan.

Guhitin isang kuwadranong may 9 pitak. Sulatin ang mga bilang at isang "1" sa ang mga kaliwa at pinakataas na pitak.
3 may240 PHP
1 m  
4 m  
Tuosin:
240 / 3 = 80
4 x 80 = 320
320 PHP ang sagot.
3 may240 PHP
1 m240 / 380 P
4 m4 x 80320 PHP
Ikalawang halimbawa:
Kahapon nagtanim ako ng 500 halaman sa 4 oras. Mayroon pa 800 halaman. Ilang oras pang dapat magtanim?
6.4 oras ang sagot.
500 halay4 h
1 hal4 / 5000.008 h
800 hal0.008 x 8006.4 h
Isa pang halimbawa:
Sa tindahan may produktong A (1.5 kg, 129.75 PHP) at produktong B (1.8 kg, 149.50 PHP). Anong produkto ang mas mahal? Gamitin ang tungtunin na tatlo para sa produktong A.
1.8 kg ng produktong A ay 155.70 PHP. Mas mahal ang produktong A.
1.5 kgay129.75 P
1 kg129.75 / 1.586.5 P
1.8 kg86.5 x 1.8155.70 P

Telepono = Telefon

Kung pumupunta ako sa palengke at bumibili ako ng bigas, maliwanag ang kalakalan. Ang nagbibili (En: 'seller') ang tindahan sa palengke, ako ang bumibili (En: 'buyer'). Nagbabayad ako ng bigas. Ang bumibili ang nagbabayad ng halaga sa nagbibili. Mas masalimut ang kalakalan hinggil sa telepono.

Maliwanag ang pagbili ng bagong telepono (o lumang telepono sa ukay-ukay). Bilang bumibili ay kumukuha at nagbabayad ako ng telepono. Maliwanag din ang paglilingkot ng kumpanyang telepono. Dinadala sila sa aking telepono ang mga tawag at ang internet. Nagbabayad sa kanila para sa pagliligkot nila, buwan-buwan o sa pamamagitan ng pauna (En: 'credit', sa Pilipinong Inggles 'load').

May iba pang at mas malaking kalakalan sa internet. "Free" ang paglilingkot ng Facebook, Youtube at iba pa. Sa kabilang dako ay may napakalaking pakinabang ang mga kumpanya (karaniwang US-Amerikano) na may-ari ng paglilingkot na ito. Paano maaaring mangyari ang hiwagang ito? Una, malabo at hindi matapat ang kilos nila. Nilikha sila ng bagong tawag na "tagagamit" (En: 'user'). Sino ito? Ikaw kung binubuksan mo ang Facebook.

Ano ang nangyayaring naroon? Kung ginagamit mo ang Facebook ay sinusuri nila ang lahat ng pansarili mong kabatirang na inibigay sa kanila (mga sulat mo, mga kaibigan sa larawan mo, oras at pook ng gamit mo; alinsunod sa tuntunin nila ay sila ang magiging may-ari ng lahat). Binabasa din nila ang buong laman sa telepono mo (talaan ng numero, mga larawan at pelikula). Saka matagal na iniimbak ang lahat sa kopyuter nila, upang magtinda ng kabatirang ibinigay sa kanila at kinuha nilang walang alam mo. Halatang pinakahalaga ang sarili mong kabatiran sa kanila at malaki ang tubo nila.

Kaya ikaw ang kalakal na ipagbibili nila, talagang ikaw ang kalakal nila, hindi ang kanegosyo. Dahil dito, pinapamalagi nilang malabo ang kalakalan nila at iniiwasan kahit anong totoo tungkol sa gawa nila.


May-balat-matigas = Krebse

alimango
alimasag
hipon
sugpọ
talangk
taliptịp
ulạng

May-balạt-matigạs (Crustacea) = Krebse.

Klaseng hayop-tubig na may balạt na matigạs pero walạng butọ. Limạ o mahigịt sa limạng pares na paạ.
Die Krebse (Crustacea) sind ein Unterstamm der Gliederfüßer (Arthropoda). Zu ihnen zählt die Klasse der Höheren Krebse (Malacostraca), zu der u.a. die Ordnungen Zehnfußkrebse (Decapoda), Flohkrebse und Asseln gehören. Die Ordnung Zehnfußkrebse wird eingeteilt in Unterordnungen, Überfamilie und Familien, darunter die Langusten (Palinuridae), Hummerartigen (Nephropidae, ulạng) Garnelen (Crangonidae, hipon), Geißelgarnelen (Penaeidae, sugpọ), Schwimmkrabben (Portunidae, alimasag, alimango).
Ang may-balạt-matigạs ay kamag-anak ng ↑ kulisap (may tatlọng pares na paạ) at ng ↑ gagambạ (may apat na pares na paạ).



✐ Salitang tisyu

Mga tissue sa wikang Inggles (pagsipi sa { Oxford}):


Talatitikan = Alphabet

Kabuuạn ng lahạt ng titik ng isạng wika. = Alphabet (Gesamtheit der Buchstaben einer Sprache).

Madalas ginagamit ang salitang alphabet. Daglat rin ang salitang ito, Alpha (Α, α) at Beta (Β, β) ang mga unang titik ng abakada ng wikang Lumang-Griyego. Katulad ng Alpha-bet ang A-ba sa wika natin.

Galing sa wikang Latino ang talatitikan ng sariling wika. May 26 titik ang kompletong talatitikang Latino (tignan sa keyboard ng computer). Nasa lumang Tagalog ay may 19 na letra lang at dobleng letrang ng. Walang C noon, K ang ikatlong titik. A-ba-ka-da ang mga unang apat na titik ng ating lumang abakada.

Ginagamit din ang talatitikang Latino ng maraming wika. May 26 titik ang Ingles. Ang Alemang abakada ay may lahat na titik na Latino at apat na tanging titik (tatlong Umlaute at Eszet). Latin na abakada rin ang abakada ng mga kapitbansang Indonesia at Malaysia. May ibang titik ang Thai. Ibang-iba ang sistemang Intsik.

Bakit ginagamit ang talatitikang Latino sa maraming wika? Noong unang panahon, pumasok ang mga Katolikong pare sa Inglatera, sa Alemanya, sa ibang bansa at dito rin sa Pilipinas. Marunong sila ng Latin at ginagamit nila ang titik na Latino upang sumulat ng salita sa iba't ibang wika.

Traditionell ist im Tagalog-Alphabet K der dritte Buchstabe, da es den Buchstaben C nicht gibt.
Die Nachbarländer Indonesien und Malaysia verwenden ebenfalls das lateinische Alphabet, während Thailändisch völlig andere Buchstaben hat.

Talatitikang Filipino = Filipinisches Alphabet

ABaCiDaEFa GaHaIJeyKaLaMa
NaOPaQyuRaSaTaU ViWaExYaZed
  
{ Romero 2004 v. 1 p. 7}
{ W Alcantara 2006 4.2}
  
Alpabato ng Wika Filipino (Kagawan ng Edukasyon …, 1987) { Santiago 2003-B p. 49 ff.}. = Offizielles filipinisches Alphabet. Sa aming palagay, hindi tama (digrapo, hindi titik ang <ng>, katulad ng Inggles na <th> ; hindi titik na Filipino ang <ñ>) at hindi nakabagay sa wikang Filipino ([ey] para sa tunog na [a ʌ]) ang talatitikang ito. = Wir halten dieses Alphabet weder für sachlich richtig (<ng> ist ein Digraphem und kein Buchstabe, wie das englische <th>; <ñ> ist kein filipinischer Buchstabe) noch der filipinischen Sprache angemessen ([ey] passt nicht zum Laut [a ʌ]).

Palatitikang Pantinig na Pandaigdig = International Phonetic Alphabet (IPA)

<a>[a:] a bahay ['ba:haɪ]
<a> [ʌ] &#x028C;  akọ [ʔʌ'kɔ]
<e> [e:] e  ewan [ʔe:.vʌn]
<e> [ɛ] &#x025B;  ate ['ʔa:.tɛ]
<e> [ə] &#x0259;  "Schwa"
<i> [i:] i  biro ['bi:.rɔ]
<i> [ɪ] &#x026A;  kidlạt [kɪd'lʌt]
<o> [o:] o  oo ['ʔo:.ʔɔ]
<o> [ɔ] &#x0254;  hapon ['ha:.pɔn]
<u> [u:] u  mura ['mu:.rʌ]
<u> [ʊ] &#x028A;
<ay> [aɪ] a&#x026A;  abay ['ʔa:.baɪ]
<aw> [aʊ] a&#x028A;  araw ['ʔa:.raʊ]
<ey> [eɪ] e&#x026A;  reyna ['reɪ.nʌ]
<iw> [ɪu] &#x026A;u  sisiw ['si:.sɪu]
<oy> [ɔ͜y]  apọy [ʔʌ'pɔ͜y]
(po) [ʔ] &#x0294;  apọy [ʔʌ'pɔɪ]
<ng> [ŋ] &#x014B;  apọy [ʔʌ'pɔɪ]
<sch>* [ʃ] &#x0283;  apọy [ʔʌ'pɔɪ]
<ch>* [ç] &#x00E7;  Küche ['kʏ.'çə]
[x] x  wach [vax]
[ʒ] &#x0292;  apọy [ʔʌ'pɔɪ]
<w> [v] v  walịs [vʌ'lɪs], Wagen ['va:gn̩]
[w] w  white [wʌɪt] (Inggles)
<y> [j] j  apọy [ʔʌ'pɔɪ]
<ä>* → [ɛ]    Käse ['kɛ:.sə]
<ö>* [ø] &#x00F8;  Möwe ['mø:.və]
<ü>* [y] y  über ['y.bə]
[ʏ] &#x028F;  Küche ['kʏ.çə]. [y] : [ʏ] katulad ng [i] : [ɪ]
[x͜x] x&#x035C;x
 * = sa wikang Aleman.

Tsinang Kalendaryo = Chinesischer Kalender

Im chinesischen Kalender gibt es zwei verschiedene Jahreszyklen. Der bekannte Zyklus hat zwölf Jahre, die nach Tieren benannt sind: Ratte, Rind, Tiger, Hase, Drache, Schlange, Pferd, Schaf, Affe, Hahn, Hund, Eber.
Der zweite Zyklus dauert zehn Jahre, wobei je zwei durch ein Element gekennzeichnet werden: Metall, Wasser, Holz, Feuer, Erde.
Der gesamte Zyklus dauert also 60 Jahre.
Das chinesische Jahr beginnt mit dem Neujahrsfest, das zwischen Ende Januar und Mitte Februar liegt.

Das Jahr     ist das Jahr    


TTT = Tumbasan ng Timbang at Taas = Körpermasseindex, Body-Mass-Index (BMI)

Upang sukatin ang "tamang" timbang ng tao ay maaaring gamitin ang TTT.

TTT     = Timbang [kg]
Taas [m] x Taas [m]

Alinsunod sa WHO (World Health Organisation) may bisa ang talahanayang sumusunod:

< 18.5Payat {*}
18.5 - 25Magaling
25 - 30Malusog
> 30 Mataba {*}
{*}   Karamdaman

Mga Halimbawa:
Taas 1.51 m, timbang 62 kg: TTT = 62 / 1.51 / 1.51 = 27.2 (malusog)
Taas 1.51 m, timbang 57 kg: TTT = 57 / 1.51 / 1.51 = 25.0 (magaling pa)


Tubig = Wasser

agos
alon
bah
bạlbulạ
balọn
batis
bukạl
dagat
dagat-dagatan
ilat
ilog
karagatan
kati
lanaw
lawa
loọk
pampạng
pasig
poso
pul
sapa
taog
tubig-tabạng
tubig-alat

Sasakyang pantubig = Wasserfahrzeuge
bangk
bapọr
barkọ
daọng
gabara


Patutulog at Sa Silid-tulugan = Schlafen und im Schlafzimmer

antọk
aparadọr
banịg
damịt-pantulog
gising
higaạn
himbịng
idlịp
kama
kubrekama
kumot
muta
pagọd
pangarap
papag
puyạt
silịd-tulugan
unan


Pilipinong Ugali - noon at ngayon = Philippinische Bräuche - einst und jetzt

Adạrna
anito
balinsungsọng
Bathala
dapit
harana
huweteng
kẹndeng
madyọng
manunuput
mano po
Misa-de-Gạlyo
simbạng-gabị
sungk


Wika natin = Unsere Sprache

Wika natin?

"Wala tayong tunay na wika, maraming dialects lang."
"English speaking country kami." "Ikaw ba din?" "E ..., lubak-lubak lang ang English ko."
"Yung Filipino, aralin namin, pero bago lang tawag sa makalumang Tagalog."
"Pangit ang dialect natin. Dapat ang English kung gustong magbilang ng One-Two-Three."
"Hindi para sa makabagong buhay ang dialect natin. Maraming salita ang kulang, halimbawa ang Facebook."

Wika Nating Filipino

Ang ating wikang Filipino ay may

Ito - o isang wikaing malapit dito - ang wikang kinagisnan natin. Hindi kailangang pag-isipan para sa magaling na pag-uusap. May 'pakiramdam-wika' kami, "likas" ang paggamit ng wikang kinagisnan.

Ano ank kulang pa? Pangunahin, kulang pa ang ating sikap na palaging gamitin ang wika natin at ang salita nito. Paaralan sa halip ng school; Isa-Dalawa-Tatlo sa halip ng One-Two-Three. Kulang pa ang ilang salita para sa makabagong buhay. Likhain natin ito (katulad ng Amerikano, hindi galing sa Bibliya ang salitang Facebook!


Wikang Kinagisnan = Muttersprache

Ginagamit ang katawagang 'wikang kinagisnan' ni {W Salazar 1.1.17} upang ilarawan ang tanging unang wikang natutuhan ng bata ('mother tongue'). May bukod-tanging tungkulin ang wikang kinagisnan para sa pagpapalaki at pagpapaunlad ng bata.

Natutuhan natin ang wikang kinagisnan, hindi inaral. Kaya nating wastong gamitin ito kahit hindi alam natin ang tuntunin ng balarila. Alam mo ba kung bakit tama ang pangungusap na "Sasama din ako." at "Ako din." (at pangit ang "Sasama ako din." at ang "Din ako.")? Bakit ba magaling ang "lutuin" at "niluto" at hindi ang "lutoin" at "nilutu"?

Hindi laganap sa Pilipinas ang katawagang wikang kinagisnan. Sa halip nito, katawagang gaya ng 'katutubong wika' ang ginagamit. Karaniwang kinikilalang 'sinauna' at 'makaluma' ang salitang katutubo. Isa sa maraming wika daw ang wikang katutubo, at makaluma ito. Dahil dito, kaunting kahalagahan sa napakahalagang wika sa buhay ng batang tao.

Karaniwan (hindi sa Pilipinas), sa paaralan mula sa kindergarten hanggang sa pantasan, nasa wikang kinagisnan halos lahat ng pagtuturo. Bakid ba? Mas magaang inuunawa ng mag-aaral ang pagbasa muna, saka ang matematika, kasaysayan at ang iba pang aralin kung tinuturo sa wikang kinagisnan.

Baligtad sa Pilipinas. Kahit Filipino (o wikaing malapid sa Filipino) ang wika kinagisnan ng halos lahat ng bata ay dapat turuin at mag-aral sila sa dayuhang wikang Inggles. Language lang ang tawag ng aralin ng dayuhang language iyon. Upang magbigay-dahilan sa pagkataka-taka iyon, dapat palabuin at kasuklaman ang kahalagaan ng wikang kinagisnan.


Mga Kawikaan = Sprichwörter

Kinuha sa lathalang Specimens of Tagal Folklore na sinulat ni ✦ J. Rizal para sa Inggles na peryodikong Trubner's Record sa 1889. =
Dem Artikel Specimens of Tagal Folklore entnommen, den J. Rizal 1889 für die englische Zeitschrift Trubner's Record schrieb.

Labis sa salit, kapụs sa gaw. = Viele Worte, wenig Taten.
Malakạs ang bulọng sa sigạw. = Leise Worte sind stärker als lautes Rufen.
Ang lakị sa layaw karaniwa'y hubạd. = [Die Größe im Verwöhnen ist im Allgemeinen nackt.] = Ein verwöhntes Kind ist arm dran.
Ang may isinuksọt sa dingdịng, ay may titingalaịn. = [Wer einen Notgroschen in der Hauswand versteckt, hat etwas, zu dem er aufsehen kann.] = Spare in der Zeit, so hast du in der Not.
Ang naglalakad ng marahan, matinịk ma'y mababaw.
Nangangako habang napapako. = In der Not verspricht man viel.
Sa bibịg nahuhuli ang isd. = Mit seinem Maul wird der Fisch gefangen. = Die Zunge verrät den Menschen.
Ibạng hari, ibạng ugali. = Neuer König, neue Sitten.
Hipong tulog ay nadadalạ ng anod. = Die schlafende Krabbe wird vom Strom davongetragen.


Armin Möller   http://www.germanlipa.de/bh/bh_TZ.html
08 Oktubre 2019 - 09 Nobyembre 2020

Wakas Kabihasnang Pilipino T - Z

↑↑   A-Z   Ugnika