13K Mga Pangabit sa Mga Pangungusap at mga Sugnay
(Talaksan 13K/4)

{13K-541 }   Sugnay na pinaikli at yaring 'Raising'

Sa yaring 'Raising', walang malapid na kaugnayang pansemantika ang paniyak sa pandiwa nito.

'... an NP which is logically (semantically) an argument only of the the complement predicate is assigned its grammatical relation by the matrix predicate and ist structurally a constituent of the matrix clause. The most obvious indication that the "raised" argument is a constituent of the matrix clause comes from its pre-complementizer position in the sentence.' { Kroeger 1991 p. 34}

Sa {7-2.1}, inihaharap ang kawani ng pandiwa at ipinapalagay na kawani ang paniyak. Karaniwan sa wika Filipino, hindi ang tagaganap ang paniyak, subalit maaaring buuin ang paniyak ng kahit anong pariralang kaugnay sa pandiwa (fokus ng pandiwa {7-3}). Dahil dito dapat itakda ang yaring 'Raising' sa pangungusap kung saan hindi kawani ng pandiwang pang-itaas ang pariralang naturan. Hinihinuha sa pangungusap [1-3] na walang yaring 'Raising' ang pangungusap na [4 5]; may fokus sa tagatiis ang pandiwang pag-usapan at pansemantika at pampalaugnayang kawani ng pandiwa ang paniyak si Lolo sa [3 4] o si Marcos sa [5]. Sa pangungusap na [4 5] paniyak pa ang pariralang naturan; nagiging din paniyak ng sugnay na idinadagdag, ngunit hindi inuulit doon. Nasa hulihan ng sugnay na pang-itaas at nasa harap ng sugnay na pang-ibaba ang paniyak.

 
[1]Pinag-usapan ng mga lalaki ang pulitika. { LJE usap}
[2]Pinag-usapan ang pulitika.
[3]Pinag-usapan ang may-sakit na si Lolo.
[4]Pinag-usapan ang may-sakit na si Lolo na malapit nang mamatay.
[5]Pinag-usapan si Marcos na malapit nang mamatay. { Kroeger 1991 p. 33} 'Marcos was said to be about to die.'

Madalang lamang binubuo sa pamamagitan ng pandiwa ang yaring maaaring ihambing sa yaring 'Raising' sa mga wikang pang-Europa. Karaniwan, sa halip nito ginagamit ang pang-abay. Tingnan ang lahok ng isa sa mga pandiwang Inggles na may 'Raising' kay { LJE seem}:

'seem: v. to appear to be: Magmukhâ. Mag-anyô. Magtila. Magparang. But commonly translated by: Warì. Tila. Mukhâ. Anaki. Para. Para ba (bagá).'
 
[6]Nagmukha siyang hindi maligaya. { LJE mukha} 'She looked unhappy.' (Kawani ng magmukha ang paniyak na siya.)
[7]Mukhang mabuti ang mansanas na ito, ngunit bulok ang loob. { LJE seem} 'This apple seemed good but is was rotten inside.'
[8]Para bang nakalutang ako. { LJE seem} 'I seem to be floating.'
[9]Tila gusto ng aso ang butong iyon. { LJE seem} 'The dog seems to like that bone.' (Sa Inggles pandiwang may 'Raising', sa Filipino pang-abay.)
[10]Wari ko ba'y nakalutang ako. { LJE seem} 'I seem to be floating.' (Maaaring ipalagay na sugnay walang paniyak ang Wari ko ba; kung ganito hindi ito bahagi ng yaring 'Raising'.)
[11]Ang burol na ito ay para bagang iyon ang pinakamataas sa paligid dito. { LJE para} 'This hill is seemingly the highest around here.'

{13K-551 Θ}   Pangungusap na payak at tambalang may pandiwang nakakabit

Maaaring ipinapalagay na katuturan ng pandiwang nakakabit ang katangian nito na bumbubo ito ng pangungusap na payak at tambalan. Kung gayon maaaring ibukod ang yaring nito sa yaring may pang-abay na pangmarahil na palaging bumubuo ng pangungusap na payak. Maaari ding gamitin ang katuturan upang ibukod ang yaring may pandiwang nakakabit sa yaring may dalawang pandiwang di-nakakabit na hindi maaaring gamitin sa pangungusap na payak.


{13K-611}   Mga halimbawa ng pananalitang kanluranin

 
[1]Ang mga pananda ng pambalarilang gamit ... ay ang mga pantukoy ... { Santiago 2003-B p. 228} (Di-karaniwang ang; ayos na di-karaniwan.)
[2][b] Ang mga pangatnig na palasak ang gamit ay ang mga sumusunod. { Villanueva Bal 1968/1988 p. 4/40} [b] Sumusunod ang pangatnig na palasak. (Di-karaniwang ang at ayos na di-karaniwan sa [2a]. Nasa pananalitang karaniwan ang [2b].)
[3]Si Mameng ay sumusulat. '(The) Mameng is writing.' { Lopez 1941 p. 38 ff.} (Ayos na di-karaniwan.)
[4]Ang waterfalls na ito ay atin. {Bantayog ni Recto, Lipa, Batangas} (Ayos na di-karaniwan.)
[5]Ang malaganap na mga salitang banyaga ay umaalinsunod sa pamantayan ng wastong gamit sa Filipino. Ang katutubong mga panumbas na di ganong nakilala ay marapat na gamitin lamang ng buong pag-iingat. 'Foreign words of general circulation conform to the standard of good usage in Filipino. Coined native equivalents of limited currency should be used only with extreme caution.' { Domingo L. Diaz Mabisang Wika, LIW 27 Marso 2006, p. 44} (Ayos na di-karaniwan.)
[6]Ang wika at kultura ay nagbabago at nade-debelop sa pamamagitan ng ... {W Salazar 1996 1.3.12} (Ayos na di-karaniwan, salitang hiram na Espanyol at Inggles.)
[7]... ang isang republika ay isang estado ... {Tagalog na Wikipedia Republika} (Ayos na di-karaniwan, paggamit ng isa na di-kailangan.)

{13K-612 }  Paliwanag sa pananalitang kanluranin

Hindi ginagamit ang katawagang naming 'pananalitang kanluranin' sa aghamwika. Ipinapalagay naming palinawag na magaling para sa pananalitang ito ang pagsiping sumusunod ({ Santiago 2003-B p. 268 f.}, isinasaad ng pagsipi ang pagkakasunud-sunod ng panaguri at paniyak:

'Katutubo sa kayarian ng pangungusap na Tagalog (batayan ng Filipino) na mauna ang panaguri sa paksa. ... Ngunit ang ayos na ito ay maaaring baguhin. ... Sa ganitong ayos, na ang simuno ay nauuna sa panaguri, mapapansin ang pandaragdag ng ay.

Kung ang unang ayos ay siyang karaniwang ginagamit ng isang katutubong Tagalog, lalo na sa pang-araw-araw na pakikipag-usap, ang ikalawang ayos naman ay karaniwang ginagamit sa mga pormal na pagkakataon, tulad ng mga pulong, paglilitis, atb.

Sa mga pang-araw-araw o kolokyial na gamit, ang ganitong ayos na nauuna ang paksa sa panaguri ay hindi karaniwang ginagamit. Dahil dito, masasabing ito ang di-karaniwang ayos ng mga pangungusap sa Filipino.'

{13K-621}   Taglish

'Taglish' ang katawagan sa malimit na paggamit ng salita, parirala at sugnay na Inggles sa wikang Filipino. Sa gayon, ibinubukod ito nang saligan sa 'Singlish'. Doon isinisingit ang salitang Tsino (at Malay) sa wikang Inggles sa Singapura. Sana'y tama ang tawag 'Englipino' sa Taglish. Walang tunay na Taglish (pagsisingit ng salitang Filipino sa Inggles sa Pilipinas). Kataliwasan ang salitang baranggạy na ginagamit sa Inggles sa Pilipinas sa baybay na Inggles na <barangay>.

Maraming salitang hiram sa Espanyol ang wikang Filipino. Maaaring tawagin na 'Espapino' ang sobrang paggamit ng salitatang Espanyol, lalo na kung nililikha ng bagong salitang "Espanyol" upang magkamit ng pananalitang tanging "makalumang-nagpapatalino".


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_usap_4K.htm
07 Agusto 2006 / 27 Agosto 2013 *Ayos

Wikang Filipino - Wakas ng 13K Pangabit sa Mga Pangungusap (Talaksan 13K/3)

Simula ng pahina   13/1 13/2 13/3 13/4 13K/1 13K/2 13K/3   Palaugnayan

Wikang Filipino   Fisyntag