13 Mga Pangungusap at mga Sugnay
(Talaksan 13/4)

13-5 Mga sugnay

13-5.4 Sugnay na pinaikli

(1)

(2)

13-5.4.1 Isinasaad ng paniyak na nawala ang paniyak

 
Pariralang kinaltas
[1]Yan marahil ang salitang nababagay sa akin. {W Material Girl 3.1}ang salita
[2][a] Inabutan ko si Manuel na hinahalikan ng katulong. [++] (Ako ang tagaabot. Katulong ang tagahalik.) [b] Inabutan ko si Manuel na hinahalikan siya ng katulong. [+]si Manuel
[3]Mahal ko si Lolang may pera.si Lola
[4]Kapatid ko ang natutulog na bata. ang bata
[5]Dumating siya nang may maruming damit. siya
[6]Sinikap ng lobo ang tumalon upang maka-ahong palabas. {7K-754 Σ} ang lobo
[7]Nagtanong si Derek kay Marvin, bago umalis. (Si Derek ang umalis.)si Derek
[8]Napatakas ng bata ang manok bago katayin. ang manok
[9]Nang makaraan ang ilang araw, ang puno ng unggo ay namatay, yamang ang sa pagong ay tumutubo hanggang sa magbunga. {W Unggoy} puno
[10]Ambisyosa ... yan ang salitang karaniwan ay bukambibig ng mga taong nakapaligid sa akin. {13A-5331 Σ}ang salitang karaniwan
[11][a] Tinukso ni Juan ang bata, kaya umiyak. [++] [b] Tinukso ni Juan ang bata, kaya umiyak siya. [-] ang bata
[12][a] Galit na galit ang reyna kung kaya nagpanggap siya na maglalako. [++] {W Busilak 1} [b] Galit na galit ang reyna kung kaya nagpanggap na maglalako. [+/0]---
[13]Nagtanong si Derek kay Marvin, bago siya umalis. (Si Marvin ang umalis.) (Tingnan din sa [7].)---
[14]Bumisita si Juan sa hari nang nag-iisa siya. (Hari ang nag-iisa.)---

13-5.4.2 Isinasaad ng paniyak na nawala ang pariralang hindi paniyak

 
Pariralang kinaltas
[1]Ibinigay ko ang gamot sa batang may sipon. Ibinigay ko ang gamot sa batang may sipon siya. ang bata
[2]Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {4K-431 Σ}sinabi
[3]Naranasan kong humingi ng limos, kumain ng panis at ipagtabuyan ng malilinis na tao. {W Damaso 4.4}ako
[4]Hinalikan ni David si Linda at saka umalis. (Umalis si David.) si David

13-5.4.3 Hindi paniyak ang pariralang kinaltas

 
Pariralang kinaltas
[1]Hayaan mo naman akong makita siya kahit sa huling sandali. {W Suyo 5.1}ko
[2][a] Nag-atubili siyang hiramin ang pera sa bangko. [b] Nag-atubili siyang hiraman ng pera ang bangko.niya
[3]Inabutan ko si Manuel na hinahalikan ang katulong. ni Manuel
[4]Sa buhay kong ito ano pa nga ba ang hihilingin ko kundi ang maging pinakamayamang tao sa buong bansa. {13A-5332 Σ} ako
[5][a] Inabutan ko si Luz na ibinibigay ni Juan ang pera sa kanya. [++/0] [b] Inabutan ko si Luz na ibinibigay ni Juan ang pera. [++/-]sa kanya
sa [5b]
[6]Gusto ni Nanay na kinain ang lugaw.

13-5.5 Pangungusap na payak at tambalan na may pandiwang nakakabit

13-5.5.1 Pangungusap na tambalang may pandiwang nakakabit

 
[1]Sinubok ni Manuel na hulihin ang kalabaw niya.
[2]Binalak ni Manuel na hulihin ni Ken ang kalabaw nila.
[3]Hayaan mo naman akong makita siya kahit sa huling sandali. {W Suyo 5.1}
[4]Hinayaan nila na nautulog si Busilak sa kama. {7K-753 Σ}
[5]Natatakot akong puntahan niya.
[6][a] Nagpilit si Mariang bigyan ni Ben ng pera. [+] [b] Pinilit ni Mariang bigyan ng pera ni Ben. [+]
[7]Inutusan ko si Ana na tawagin ang ate niya.
Higit na maitim ang limbag = Mga panaguri ng dalawang sugnay. May salungguhit = Kawani ng pandiwang pang-itaas.
 
[8]Ang tangi mo na lang nagawa upang alisin ang tensiyon ay paglaruan ang tungki ng aking ilong. {2K-495 [1] Σ}
[9]Paglaruan ang tungki ng aking ilong ang tangi mo na lang nagawa. {2K-495 [2] Σ}

13-5.5.2 Pangungusap na payak na may pandiwang nakakabit

(1)

 
[1]Sinubok niya itong hulihin. {13K-533 Σ}
[2]Hinayaan nila itong natutulog sa kama.
[3]Hinihintay kitang umalis.
[4]Sinusubok ko ang aking mga kapatid na magkasundo.
[5]Sinusubok ni Nanay ang kanyang mga anak na magkasundo.
[6][a] Sinusubok ni Nanay silang magkasundo. [+] [b] Sinusubok sila ni Nanay na magkasundo. [+]
Higit na maitim ang limbag = Pandiwang nakakabit. May salungguhit = Kawani sa pagitan ng mga pandiwa na hindi nabibilang sa pandiwang pang-itaas.

(2)

 
[7]Sinubok na hulihin ni Manuel ang kalabaw niya.
[8]Hindi pa rin nakalilimot magpasalamat si Regine sa Diyos. {W Regine 3.3}
[9][a] Naghihintay mo akong buksan ang pinto. [b] Naghihintay ako mong buksan ang pinto.
[10]Naghihintay si Nanay akong umalis. [0]
[11]Sumusubok ako silang magkasundo.
[12]Hihintayin ko ang pintong buksan.
[13]Hihintayin ko niyang buksan ang pinto.
Higit na maitim ang limbag = Pandiwang nakakabit. May salungguhit = Kawani ng pandiwang pang-itaas.

(3)

 
[14][a] Bilisan mong kumain. [++/0] [b] Huwag mong bilisang kumain. [++/0]
[15]Tulungan mo nga akong maglaba.
[16]Sinikap ng lobo ang tumalon upang makaahong palabas. {7K-754 Σ}
[17]Ngunit, bigla niyang naalala ang naganap sa kanilang lugar noong isang linggo. {W Samadhi 4.3}
[18]... ang Lola na talaga namang ayaw akong payagang umalis. {13K-5311 Σ [4]}
Higit na maitim ang limbag = Pandiwang pang-ibaba. May salungguhit = Pandiwang pang-itaas.

13-5.5.3 Θ Pang-abay na pangmarahil at pandiwang nakakabit.

 
[1a]Gusto ko ang pintong buksan. [+]
[1b]Nakita ko ang pintong buksan (binuksan).
[2a]Gusto ko silang pumunta sa palengke. [++]
[2b]Sinabi ko silang pumunta sa palengke. [0]
[3a]Gusto ko ang aklat na itong basahin ni Manuel. [+]
[3b]Hihintayin ko ang aklat na itong basahin (babasahin) ni Manuel.

13-6 Mga kasulatan

13-6.1 Pananalitang kanluranin

May kadaliang baguhin hinggil sa pagbubuo ng pangungusap na Filipino. Sa pananalitang kanluranin (pananalitang pormal) ginagamit ang kadaliang ito upang iangkop ang palaugnayang Filipino sa mga wikang pang-Europa. Noon wikang Espanyol ang tularan, ngayon ang wikang Inggles. Ito ang katangiang pangunahin ng pananalitang kanluranin (mga halimbawa sa {13K-611}):

Matagal na ang ugalian ng pananalitang kanluranin sa Pilipinas. Mayroon nang ilang salik nito ang aklat na nangununang inilimbag sa Pilipinas { DC 1593}. Halos palagiang ginagamit ni { Lopez 1941} ang ayos na di-karaniwan ng panaguri at paniyak sa mga pangungusap na halimbawa niya {13K-611 [3]}. Malimit na nasa kasulatang inisalin mula sa wikang pang-Europa ang pananalitang kanluranin. Malimit itong ginagamit sa aklat-pampaaralan upang turuan ang mag-aaral na ito ang "tunay" at "tamang" Filipino na dapat gamitin kung "pormal" ang pagkakataon {13K-612 }. Dahil dito rin ang paggamit nito sa kasulatang "opisyal". Bukod sa akda na pampantasan, halos hindi umiiral ang pananalitang kanluranin sa wikang nasusulat na lampas sa paaralan at pamahalaan, pati hindi sa pananalitang pang-araw-araw. Malimit na may ipinahayag na kailangan daw ng pananalitang kanluranin para ilahad ang kasulatang makabago. Halimbawang kasalungat ang sanaysay na pampantasan ni E. Q. Javier { Javier 2001}. Tinupad ni { Ching 1991} ang pagsalin ng 'Le petit prince' ni A. de Saint-Exupery na walang anumang salik ng pananalitang kanluranin.

13-6.2 Taglish

13-6.3 Mga pamagat

 
[1]Lupang Hinirang
[2]Diksiyonaryong Filipino sa Bagong Milenyum { UPD}
[3]Ang Diksiyonaryong Filipino ng Unibersidad ng Pilipinas { UPD}
[4]Mga lahok { UPD}
[5]Pag-unawa sa Ating Pagtula { Almario 2006}
[6]Gapos sa Puso { Liwayway 10 Okt 2005}
[7]Almokla { Liwayway 10 Okt 2005}
[8]Alamat ng Lansones { Liwayway 10 Okt 2005}
[9]Ang Mga Manunulat sa Panahon ng Americano { Liwayway 10 Okt 2005}
[10]Makabagong Balarilang Filipino { Santiago 2003-B}
[11]Ang Pagsasalita { Santiago 2003-B}
[12]Ngalan ng mga Letra ng Alpabeto { Santiago 2003-B}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_usap_4.htm   16 Enero 2011

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 13 Mga Pangungusap (Talaksan 13/4)

Simula ng talaksan   13/1 13/2 13/3 13K/1 13K/2 13K/3 13K/4   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag