13K Mga Pangabit sa Mga Pangungusap at mga Sugnay
(Talaksan 13K/2)

Bagong labas 2008: {13A-411} {13A-421} {13A-422}
Dating labas: {13A-2321} {13A-2322} {13A-2323} {13A-2344} {13A-2331} {13A-241} {13A-242}

{13A-2321}   Sätze ohne Subjekt: Allgemeine Aussagen

 
[1]Umuulan na. Es regnet (bereits).
[2]Gabi na. Es ist jetzt Nacht.
[3]Maaga pa. Es ist noch früh.
[4]Mainit ngayon. Es ist heiß heute.
[5]Pasko na naman. Es ist jetzt Weihnachten.

{13A-2322}   Sätze ohne Subjekt: Sätze mit Passivverben, die kein Subjekt erfordern

 
[1]Pakiabot ng bote. Gib mir bitte die Flasche. {8-9.2}
[2]Pabili ng kendi. Bitte (geh und) kauf Bonbons. {8-9.3}
[3]Bilisan mo. Beeil dich!

{13A-2323}   Sätze ohne Subjekt: Ausrufe, Grußformeln, allgemeine Aufforderungen u.Ä.

 
[1]Kayganda ng tanawin sa dagat. Wie schön ist der Blick aufs Meer. {9-4.1}
[2]Aray ko! Au, das tut mir weh!
[3]Ate! (Panawag.) Ate! (Ruf.)
[4]Tao po. Ist hier jemand im Haus?
[5]Salamat. Dankeschön.
[6]Sulong! Mach weiter.
[7]Tayo na! Tara! Los jetzt!

{13A-2324}   Umgangssprachliches Weglassen des Subjektes

Die Beispiele sind einem Text im Boak-Tagalog Dialekt entnommen.

 
[1]Nawili ng nawili doon ay nagbukas na tuloy ng isang tindahan ng sarisari. {W Boak 4.2} Es gefiel ihm dort so gut, und er öffnete einen Gemischtwaren-Laden.
[2]... kung minsan at natamad yata ng pagsaing at kung walang ulam doon na lamang nakain sa amin. {W Boak 4.2} Wenn er manchmal zu bequem zum Reiskochen war und wenn dort nichts weiter zu essen war, aß er eben bei uns.

{13A-2331}   Ankündigungssätze von direkter Rede

 
[1]aniya "Nay," aniya. {W Unawa 3.10} "Ja, Mutter," sagte sie. {D}
[2]anang "Sweetheart, mukhang pagod ka," anang babae habang pinupunasan ang pawis ng kasintahan nito. {W Karla 205} "Liebling, du siehst müde aus," sagte sie, während sie ihrem Freund der Schweiß abwischte. {?}
[3]pigil "Sandali lang, ...", pigil ni Rod sabay kibit-balikat kay Joe. {W Suyo 5.6} Einen Augenblick, ...", hält sich Rod mit einem Schulterzucken zu Joe zurück.{X/VP?N}
[4]sabi "...," sabi sa kanya ni Russel. {W Unawa 3.2} "...", sagt(e) Russel zu ihr. (Vgl. {7A-635 [24-27]}.){N}
[5]sagot "Hindi ngayon", sagot ko. "Heute nicht", antworte(te) ich.{X/VP?N}
[6]sambit "Minsan nga parang hindi ako makapaniwala", sambit ni Regine. {W Regine 3.4} "Manchmal kann ich es selbst nicht glauben", erwähnt Regine nebenbei. {X/VP}
[7]tanong "Sasama ka ba?" tanong niya. "Gehst du mit?" fragt(e) er.{X/VP?N}
[8]untag "Bakit?" untag mo sa akin. {W Madaling araw 3.2} "Warum?" erinnerst du mich.{X/VP?N}
[9]patuloy "...," patuloy ng kanyang ina. {W Unawa 3.9} "...", fügt Mutter zu.{D/J}
[10]usisa "Dapat ay meron ding hari, di ba? Meron ka na ba no'n?" usisa niya. {W Rosas 4.1} "Es sollte auch einen König geben, nicht wahr? Bist du das etwa?", wollte sie herausfinden.{X/VP}
[11]wika "Aalis na ako", wika ni Paola. "Ich gehe jetzt", sagt(e) Paola.{N}
[12]yaya "Bilisan mo", yaya ni Ate. "Beeil dich!" bat Ate.{X/VP}

{13A-241 Θ}   Komplemente und Adjunkte als Bestandteile von Prädikat und Subjekt

"Weiterhin machen wir die Annahme, dass andere Phrasen (hauptsächlich Komplemente und Adjunkte) Bestandteil von Prädikat und Subjekt sind."

Bisher haben wir diese Aussage nicht begründet, wir haben hier nachzuholen, warum Komplemente und Adjunkte Prädikat und Subjekt zugeordnet und damit deren Bestandteil sind. Dazu betrachten wir eine alternative Satzform, in dem auch diese Phrasen gleichberechtigt neben Prädikat und Subjekt stehen:

[1] {P-P} {P-S} {P-C} {P-A} {P-../I}, oder gar
{P-P} {P-S} {P-C} {P-A} {P-N} {P-J} {P-D} {P-../I}

Für eine solche Satzform [1] spricht, dass sie gut die zeitliche Abfolge der Phrasen im filipinischen Satz wiedergibt, in dem regelmäßig Bestimmungswörter und andere Wörter abwechseln. Trotzdem sprechen gewichtige Tatsachen gegen diese Satzform:

Daraus folgern wir, dass Satzbau [1] keine gute Beschreibung des Satzes in der filipinischen Sprache ist.

{13A-242 }   Filipinischer Regelsatz

Unsere Darstellung des filipinischen Satzes stimmt recht gut überein mit der bei { Himmelmann 1987 p.76} und { Aganan 1999 p.73 ff.}. Der filipinische Regelsatz mit seiner Struktur

{P-P} {P-S} {P-../I}

unterscheidet sich vollständig vom Regelsatz der indoeuropäischen Sprachen, dessen Satzbau schematisch wie folgt wiedergegeben werden kann

{Verb}
{Argumente} {Periphere Phrasen}

wobei eines der Argumente häufig als Subjekt bezeichnet wird, während der Begriff des Prädikates nicht erforderlich ist. Da die philippinische Linguistik die filipinische Sprache häufig mit dem Englischen vergleicht, verdient diese Bemerkung besondere Beachtung { Paz 2003 p.73 ff.}.

{13A-411 Θ}   Erläuterungen und Beispiele zu Merkmale der Lexeme

Wie die folgende Übersicht zeigt, können Merkmale in der filipinischen Sprache bestimmte Werte annehmen, aber auch unbestimmt bleiben.

MerkmalEigentümerWerteUnbestimmt
FokusV/f../f0{7-3}
BestimmtheitNja neinhäufig {2-3}
TempusV/A /E /F/N {7-6.2}
D/A /Fin der Regel{10-1}
PersonPP PD/1 /2 /3niemals {6-4.1} {6-4.2}
NumerusN/S /Phäufig {6-3.2}
PP/S /Pniemals{6-4.1}
GeschlechtNM Fnahezu stets{6-3.1}
PersonennameNjahäufig{6-6.3}

 
Substantiv: Personenname {6-6.3}
[1]lola {N}, masipag {J}Masipag ang lola.
[2]si Lola {A N/Na}, masipag {J}Masipag si Lola.
Substantiv: Bestimmtheit {2-3}
Substantiv: Funktion (wenn Argument) {7-3}
[3]bata {N/fa}, bulaklak {N/fp}, ibigay{VP11/A} Lola {N/Na/fb} Ibinigay ng bata kay Lola ang bulaklak.
Substantiv: Numerus {6-3.2}, Geschlecht {6-3.1}
Verb: Fokus {7-3}, Argumentstruktur {7-2.2}
Verb: Tempus {7-6}
Tempus ist ein optionales Merkmal, da es Sätze mit Verben ohne Tempus gibt (Beispiele in {7-6.2.5} und {7-6.3}). Außerdem betrachten wir die Morphologie der Tempusaffigierung nicht als Merkmal des Lexems. Die hohe Regelmäßigkeit der Tempusparadigmen rechtfertigt, diese als grammatische Regeln zu betrachten. Hinzu kommt, dass in bestimmten Fällen grammatischen Regeln die Verwendung einer Zeitform verbieten; sodass in den 'select-merge-move' Prozessen die Zeitform in einen Infinitiv gewandelt werden kann und möglicherweise das Merkmal Tempus in einem anderen Lexem ausgedrückt wird [4|6].
Verb: Priorität (wenn mehr als ein Verb) {7-7.5}
Adjektive: Numerus. Numeralien besitzen das Merkmal Numerus {9-6}
Adverbien: Tempus. Temporale Adverbien können das Merkmal Tempus besitzen, das dem Merkmal Tempus des Verbes gleichwertig ist [6]. Dies kann semantisch wichtig werden, wenn die Tempusanzeige beim Verb ungrammatikalisch ist [5].
[4]bilhin {V/A}, ...Binili ko na ang karne.
[5]gusto {DP}, bilhin {V/A}, ...Gusto kong binili ang karne, pero ...
[6]kanina {D}, gusto {DP}, bilhin {V/A}, ...Kanina gusto kong bilhin ang karne, pero ...

Wir betrachten den Pluralartikel mga nicht als Lexem des Lexikons, da er während der 'select-merge-move' Prozesses durch andere Pluralanzeigen ersetzt werden kann {13A-422 Θ [2b 3b]}.

{13A-421 Θ}   Merkmal Argumentstruktur

"Verben besitzen in der filipinischen Sprache das Merkmal Argumentstruktur. Damit wird festgelegt, welche wesentlichen Funktionsphrasen das Verb im Satz erwartet. Während der 'select-merge-move' Prozesse wird die dazugehörige Struktur der Funktionsphrasen gebildet."

Im Lexikon des Satzes hat das Verb das Merkmal Argumentstruktur [1-3]. Zusätzlich müssen die Lexeme, die die Argumente bilden, das Merkmal Funktion besitzen [4 5]. Dieser Prozess kann nur erfolgreich sein, wenn das Lexikon die richtige Anzahl Argumente liefert. Dabei besteht ein Toleranzbereich; semantisch nicht wichtige Lexeme können bereits im Lexikon fehlen und Lücken in der Phrasenstruktur hinterlassen [3|6]. In unserer Syntax verwenden wir den Begriff Argumentstruktur nur für Verben. Möglicherweise sollte er auf andere Wortarten ausgedehnt werden [7 8] {13-2.2.3}.

 
[1]bata {N}, tumayo {VA00} Tumayo ang bata.
[2]bahay {N}, lolo {N}, magtayo {VA10} Nagtayo ng bahay ang lolo.
[3]bata {N}, bulaklak {N}, ibigay {VP11} Lola {N} Ibinigay ng bata kay Lola ang bulaklak.
[4]bata {N/fa}, bulaklak {N/fp}, ibigay {VP11} Lola {N/fb} Ibinigay ng bata kay Lola ang bulaklak.
[5]bata {N/fb}, bulaklak {N/fp}, ibigay {VP11} Lola {N/fa} Ibinigay ni Lola sa bata ang bulaklak.
[6]bulaklak {N}, ibigay {VP11} Lola {N} Ibinigay kay Lola ang bulaklak.
[7]ako {PP/fa}, ayaw {N/11}, ikaw {PP/fp}Ayaw ko sa iyo.
[8]ako {PP/fp}, ayaw {N/11}, ikaw {PP/fa}Ayaw mo sa akin.

Die Verwendung des Begriffes Argumente wirft in der filipinischen Sprache einige Fragen auf. Zunächst kann er sich im Lexikon nicht auf die Funktionsphrasen beziehen (diese sind dort nicht vorhanden), sonderen auf deren Inhaltsphrasen. Ist eines der Lexeme ein Verb mit mehrerer Argumenten, so ist es deutlich, dass die Argumente diesem Verb zugeordnet sind. In der Sprache der Syntax: Argumente, die Komplemente und Adjunkte werden, sind Bestandteil der Verbphrase. Nur das Argument Subjekt steht außerhalb. Werden Prädikat und Subjekt getauscht, so bleiben Komplemente und Argumente Bestandteil der Verbphrase, werden also Bestandteile des neuen Subjektes. Schwieriger ist die Betrachtung, wenn ein Verb nur ein Argument besitzt. Besitzt das Verb dieses Argument oder wird es von ihm besessen? Als Beispiel der Satz 'Der Hahn kräht.': Gehört der 'Hahn' zum 'Krähen' oder besitzt der 'Hahn' das 'Krähen'? In der Sprache der Syntax: Sowohl Prädikat und Subjekt enthalten eine Inhaltsphrase, die Besitzer des Argumentes in der anderen oder auch Argument der anderen sein kann. Nach einem Tausch von Prädikat und Subjekt in der filipinischen Sprache ist die Lage die gleiche; formal herrscht völlige Symmetrie. Diese Frage wird weniger theoretisch, wenn man verblose Sätze betrachtet (oder wenn man davon ausgeht, dass die filipinische Sprache keine Verben besitzt, und damit alle Sätze verblos werden). Eine Festlegung, dass die Inhaltsphrase des Prädikates stets der Besitzer des Argumentes ist, scheidet aus, da sie bei Verbphrasen oft nicht zutrifft.

{13A-422 Θ}   Merkmal Plural

Substantive, Personalpronomen und Adjektive besitzen besondere Pluralanzeigen {6-3.2}. In der filipinischen Sprache muss der Plural nur einmal angezeigt werden [1a 2a 2b 3a 3b 4a]; es gibt jedoch auch Redundanz [2c 3c]. Bestimmte Sätze, die einem Kongruenzprinzip folgen, sind selten [1b] oder gar ungrammatikalisch [4b]; in unserem Werkstatt-Thersaurus haben wir sieben Sätze mit Satzmuster [3b] gefunden {9A-2211 [1-7]} und nur drei mit Satzmuster [3c] {9A-2211 [8-10]}. Die Sätze [2b 3b] sind Beispiele für Merkmalwanderung (das Substantiv ist im Plural, die Pluralanzeige erfolgt jedoch beim Adjektiv).

 
[1][a] Guru ang dalawa kong kapatid na babae. [b] Mga guru ang dalawa kong kapatid na babae. [0] Meine beiden Schwestern sind Lehrerinnen.
[2][a] Maganda ang mga bulaklak. [b] Magaganda ang bulaklak. [c] Magaganda ang mga bulaklak. Die Blumen sind hübsch.
[3][a] Malaking mga aso. [b] Malalaking aso. [c] Mga malalaking aso. Große Hunde.
[4][a] Lahat ng bata. [b] Lahat ng mga bata. Alle Kinder.
Fettdruck = Mit Pluralanzeige. Unterstreichen = Ohne Pluralanzeige.

{12K-101} Pagsusuri: Pangungusap na tambalan

Kasabay sa muling pagkaakit niya sa nakabibighaning mga kulay nito
ay hindi siya nagdalawang isip na sundan at hanapin agad ang dulo ng bahaghari,
na ayon pa sa kuwento ng kanyang lolo ay lugar
na kung saan maaaring matagpuan ang isang banga ng kayamanan
ngunit tanging ang may mabubuting kalooban lamang ang maaaring makakuha nito. {W Samadhi 101}

        
[1] Kasabay sa ...
... kulay nito
[2] ay hindi ...
... bahaghari
[5] ngunit ...
... nito.
[3] na ayon ...
... ay lugar
[4] na kung saan ...
... kayamanan
{C-I} {C-CI}
{P-D/I}{ICS/D|PP|V C-L}
{C-L}
{C-C?C-L}

[1] Kasabay sa muling pagkaakit niya sa nakabibighaning mga kulay nito
kasabay sa muling pagkaakit niya sa nakabibighaning mga kulay nito
{P-D/I}
sa muling pagkaakit niya sa nakabibighaning mga kulay nito
{P-A(MA P-N)}
mulingniya sa nakabibighaning mga kulay nito
{J}{P-C} {P-A}
kasabaysamulingpagkaakitniya sanakabibighaningmgakulaynito
D/JMAJ.LN/pagka-MC.PP/3SMA J/VA01/E.LA/PNMC.PD/3
May tatlong panuring ang salitang pang-ubod ng pariralang pantabing pagkaakit, paunang pang-uri na muli, sumusunod na layong paaring niya at isang pariralang pantabing may mga kulay bilang salitang pang-ubod.

[2] ay hindi siya nagdalawang isip na sundan at hanapin agad ang dulo ng bahaghari
ayhindi siya nagdalawang isipna sundan at hanapin ang dulo ng bahaghari
{ICS/D|PP|V} {C-L}
ayhindisiyanagdalawangisipnasundan athanapinagadangdulongbahaghari
MPDPP/3S VA00/A/mag+(dalawang isip) LVPA10 CVPC10/NDMSNMCN/Cd
Nasa harap ng panggitagang paniyak ang pananda ng panaguring ay. Katulad ng panaguring may isinisingit na paniyak ang panggitaga {10-6.3}.
Dahil sa hindi, walang pang-angkop ang siya {10-5.4}.
Ipinapalagay na iisang kahulugan ang dalawang isip; sa pamamagitan ng mag- ay binubuo ang iisang pandiwa. Hindi panuring sa isip ang nagdalawang; walang hulugan ang pangungusap na Hindi siya isip.
Hindi pinaikli ang sugnay na pang-angkop. Sa pawatas ang mga pandiwa ng panaguri, ipinapalagay na pang-ibaba sa nagdalawang isip ang mga ito.

[3] na ayon pa sa kuwento ng kanyang lolo ay lugar
naayon pa sa kuwento ng kanyang lolo ay lugar
{P-A/O/I} {P-P}
naayonpasakuwentong kanyangloloaylugar
LOD/ECMAN/EsMC MA.PP/3SN/EsMPN/Es
Pinaikli ang sugnay na pang-angkop; na ay lugar ang ubod nito. Kinaltas ang paniyak na ang bahaghari dahil ito ang salitang makatukoy ng sugnay na pang-angkop (sa hulihan ng sugnay na nauna).
Malaya ang pantabi dahil walang ay sa harap ng ayon (nasa harap ng lugar ang ay).

[4] na kung saan maaaring matagpuan ang isang banga ng kayamanan
maaaring matagpuan ang isang banga ng kayamanan
{P-P(DP V)} {P-S(MS (P-N(.. P-C)))}
nakungsaanmaaaringmatagpuanang isangbangangkayamanan
LCMA.PIDP.LVPC10/NMS J.LNMCN
wenndies (wo)kannfinden einsTonkrugReichtum
Inilagay sa harap ng pangatnig na kung ang pang-angkop na na upang idiin ang kaugnayan sa naunang lugar {12-5.2.1}.

[5] ngunit tanging ang may mabubuting kalooban lamang ang maaaring makakuha nito
ngunittanging ang may mabubuting kalooban lamangang maaaring makakuha nito
{P-P(D.L MN P-A/E D)} {P-S(MS P-V)}
ngunittangingangmaymabubutingkalooban lamangangmaaaringmakakuhanito
CD/J.LMNO.MA/EJ/PN DDP.LVA10/NMC.PD/3
Bahagi ng panaguri ang tanging (mayroon itong pang-angkop).
Hindi nasa unahan ng panaguri ang di-karaniwang ang {2-2.5}.

{12K-2121 Θ} Pagpuna sa di-karaniwang ayos

Ipinapalagay naming di-karaniwang ayos ang mga pangungusap lamang kung sinasadyang inilalagay sa harap ng panaguri ang paniyak. Kung may gawing hutaga ang paniyak at kung ito ang sanhing para sa pag-una ng paniyak (panggitaga) ay hindi ibinibilang naming di-karaniwan ang ayos ng pangungusap; pangungusap na di-batayan ang mga ito.

{12K-2122} Di-karaniwang ayos sa ilang uri ng pangungusap

Tinatalakay ang ilang uri ng pangungusap kung maaaring gamitin ang di-karaniwang ayos ng panaguri at paniyak:

Mga halimbawa ng pangungusap na pananong na may ba: Tingnan sa {11K-401}.

Binuo namin ang mga pangungusap na may di-karaniwang ayos at tinaya ang kabaliralaan nito. Sa lahat ng halimbawa ay minamabuti ang karaniwang ayos [pangungusap na may bilang na gansal] at mula sa [+] (maigi) hanggang sa [--] (di-makabalarila) ang antas ng pangungusap na may di-karaniwang ayos [bilang na tukol]. Halos hindi maaaring makita ang pag-uutos na nasa pangungusap na [10 12 14 16].

 
[1]Sino ang tumitira sa bahay na iyon? {C-I/Q/PS}
[2]Ang tumitira sa bahay na iyon ay sino? [-] {C-I/Q/SYP}
[3]Kanino ibinigay ni Gina ang libro?{C-I/Q/PS}
[4]Ang libro ay kanino ibinigay ni Gina? [0]{C-I/Q/SYP}
[5]Saan ka nakatira?{C-I/Q/IC}
[6]Ikaw ay saan nakatira? [-]{C-I/Q/SYP}
[7]Sino ang may sabi sa iyo?{C-I/Q/PS}
[8]Ang may sabi sa iyo ay sino?{C-I/Q/SYP}
[9]Lumabas ka na.{C-I/M/PS}
[10]Ikaw ay lumabas na. [0]{C-I/M/SYP}
[11]Umalis na tayo.{C-I/M/PS}
[12]Tayo ay umalis na. [-]{C-I/M/SYP}
[13]Buksan mo ang pinto.{C-I/M/PS}
[14]Ang pinto ay buksan mo. [+]{C-I/M/SYP}
[15]Tahimik na kayo.{C-I/M/PS}
[16]Kayo ay tahimik na.{C-I/M/SYP}
[17]Inaaral kong sulatin ang Griyego.{P-S(C-L)}
[18]Ang sulatin ang Griyego ay inaaral ko.{P-S(C-L)}
[18a]Ang sumulat ng Griyego ay inaaral ko.[+]{P-S(C-L)}
[19]Nakita kong naglaro ang mga bata. {7K-643}{P-S(C-L)}
[20]Ang naglaro ang mga bata ay nakita ko.{P-P/SYP}

Upang maging ganap, gusto naming banggiting mayroon ring ilang kayariang palaging sa di-karaniwang ayos; halimbawa ang mga pangungusap na may siya (Ang sombrerong ito ay siyang binili ng lolo ko.).

{12K-2231 Θ} Mga kawani ng pang-uri

Nagpasaok kami ng katawagang kawani para sa mga pandiwa {7-2.2}. Marahil na maaaring palawakin ang paggamit ng katawagang ito sa pang-uring ginagamit bilang panaguri. Karaniwang nagkakaroon ang pang-uri ng isang kawaning naglalarawang ng may-ari ng katangian. Maaaring idinuduktong ang isa pang kawani upang ilarawan nang mas malinawag ang katangian [1-4].

 
[1]Puno ng tubig ang baso. {8-4.1}{P-J{J P-C}
[2]Sawa na ako sa iyong mga kalokohan. {8-4.2}{P-J{J P-A}
[3]Marunong na sumulat si Pepe. {8-4.4}{P-J{J L V}
[4]Sino ang marunong na sumulat?{P-J{J L V}
Higit na maitim ang limbag = unang kawani ng pang-uri. May salungguhit = pangalawang kawani ng pang-uri.

Maaaring itayo ang sumusunod na patakaran para sa panungusap na [1-3]:

{P-P} {P-S}
{P-J}
Pang-uri   Kawani 2		 Kawani 1 na may katiyakan

At para sa pangungusap na [4]:

{P-P} {P-S}
Kawani 1 na walang katiyakan{P-J}
Pang-uri   Kawani 2

{12K-2321} Mga pangungusap na walang paniyak: Pangkalahatang paghahayag na tungkol sa panahon atbp.

 
[1]Umuulan na.
[2]Gabi na.
[3]Maaga pa.
[4]Mainit ngayon.
[5]Pasko na naman.

{12K-2322} Mga pangungusap na walang paniyak: Pangungusap na may tanging pandiwa

 
[1]Pakiabot ng bote. {7-7.9.2}
[2]Pabili ng kendi. {7-7.9.3}
[3]Bilisan mo.

{12K-2323} Mga pangungusap na walang paniyak: Mga damdamin, pambating panlipunan atbp.

 
[1]Kayganda nang tanawin sa dagat.
[2]Aray ko!
[3]Ate! (panawag)
[4]Tao po.
[5]Salamat.

{12K-2324} Sa pang-araw-araw na pananalita: Pagkaltas ng paniyak

Galing sa teksto sa wikaing Boak-Tagalog {W Boak}.

 
[1]Nawili ng nawili doon ay nagbukas na tuloy ng isang tindahan ng sarisari.
[2]... kung minsan at natamad yata ng pagsaing at kung walang ulam doon na lamang nakain sa amin.

{12K-2331 T} Mga katuturan: Pagsasalitang sinipi

Pagsasalitang sinipi ang tawag namin sa pagsipi ng di-nabago at di-pinaikling pagsasalita ng isang tao. Halimbawa:
 
[1] "Maliit pa ako", sabi ni Ana.

sabi ni Ana ang sugnay ng pagpapahayag. Nasa loob ng panipi ("...") ang pagsasalitang sinipi.

{12K-2332} Mga sugnay ng pagpapahayag ng pagsasalita ng balangkas

 
[1]aniya "Nay," aniya. {W Unawa 3.10} {D}
[2]anang "Sweetheart, mukhang pagod ka," anang babae habang pinupunasan ang pawis ng kasintahan nito. {W Karla 205} {?}
[3]pigil "Sandali lang,...", pigil ni Rod sabay kibit-balikat kay Joe. {W Suyo 5.6}{X/VP?N}
[4]sagot "Hindi ngayon", sagot ko.{X/VP?N}
[5]sambit "Minsan nga parang hindi ako makapaniwala", sambit ni Regine. {W Regine 3.4} {X/VP}
[6]sisi "...," sisi naman ng isa. {W Unawa 3.5}{X/VP}
[7]tanong "Sasama ka ba?" tanong niya.{X/VP?N}
[8]untag "Bakit?" untag mo sa akin. {W Madaling araw 3.2}{X/VP?N}
[9]patuloy "...," patuloy ng kanyang ina. {W Unawa 3.9}{D/J}
[10]wika "Aalis na ako." wika ni Paola.{N}
[11]yaya "Bilisan mo", yaya ni Ate.{X/VP}

{12K-241 Θ} Batayang pangungusap na nasa wikang Filipino

Malapit sa akda nina { Aganan 1999 p.73 ff.} ang paglalahad namin. May kayariang sumusunod ang batayang pangungusap na Filipino:

{P-P} {P-S} {P-../I}

Lubos na ibang-iba ito sa batayang pangungusap na nasa wikang pang-Europa na may sumusunod na kayarian:

{Pandiwa}
{Mga kawani} {Mga pariralang malaya}

Karaniwang tinatawag na paniyak (subject) ang isa sa kawani; hindi kailangan ang katawagang panaguri (predicate). Sa Pilipinong lingguwistika, maraming pagkakahambing ng wikang Filipino sa mga wikang pang-Europa; dahil dito, mahalaga ang pagpunang ito { Paz 2003 p.73 ff.}.

{12K-411 Θ} Paglalahad at mga halimbawa sa mga katangian ng leksem

Ipinakita ang sumusunod na talahanayan na maaaring may antas ang isang katangian (halimbawa: may babaeng kasarian ang pangngalang ate), ngunit maaari ring walang antas ang katangian (halimbawa: walang antas ng kasarian ang pangngalang tao).

KatangianMay-ariMay antasWalang antas ..
FokusV/f../f0{7-3}
KatiyakanNmayroon walamadalas{2-3}
PanahunanV/A /E /F/N {7-6.2}
D/A /Fkaraniwan{10-1}
PanauhanPP PD/1 /2 /3hindi kailanman {5-4.1} {5-4.2}
KailananN/S /Pmadalas {5-3.2}
PP/S /Phindi kailanman{5-4.1}
KasarianNM Fhalos palagi{5-3.1}
Ngalan ng taoNmayroonmadalas{6-2.3}

 
Pangngalan: Ngalan ng tao {6-2.3}
May pantukoy ang pangngalan kung ngalan ng tao ito; wala kung hindi.
[1]lola {N}, masipag {J}Masipag ang lola.
[2]si Lola {A N/Na}, masipag {J}Masipag si Lola.
Pangngalan: Katiyakan {2-3}
Pangngalan: Tungkulin (kung kawani) {7-2.5}
[3]bata {N/fa}, bulaklak {N/fp}, ibigay{VPC11/A} Lola {N/Na/fb} Ibinigay ng bata kay Lola ang bulaklak.
Pangngalan: Kailanan {5-3.2}, Kasarian {5-3.1}
Pandiwa: Fokus {7-3}, Kayarian ng kawani {7-2.2}
Pandiwa: Panahunan {7-6}
Di-palagi ang katangiang panahunan sapagkat may sugnay na may pandiwang walang panahunan (mga halimbawa sa {7-6.2.5} at {7-6.3}). Bukod dito, hindi namin ipinapalagay na katangian ng leksem ang palaanyuan ng paglalapi ng panahunan. Dahil sa kaganapan at kapuspusan nito, maaari itong ipalagay na alituntuning makabalarila. Pati may tanging alituntunin na nagbabawal ng paggamit ng paturol; sa pagpapatuloy na pili-kabit-lipat, maaaring palitan ang paturol sa pawatas. Sa ilang pagkakataong inililipat sa ibang leksem ang katangiang panahunan [4|6].
Pandiwa: Pagkauna (kung higit sa isang pandiwa) {7-7.4}
Pang-uri: Kailanan May katangiang kailanan ang mga pamilang {9-6}
Pang-abay: Panahunan Maaaring magkaroon ng katangiang panahunan ang pang-abay na pamanahon; magkatulad ito at ang katangiang panahunan ng pandiwa [6]. Maaaring gamitin ang katangiang ito ng pang-abay kung di-makabalarila ang pagpapakita ng panahunan sa pandiwa.
[4]bilhin {V/A}, ...Binili ko na ang karne.
[5]gusto {DP}, bilhin {V/A}, ...Gusto kong binili ang karne, pero ...
[6]kanina {D}, gusto {DP}, bilhin {V/A}, ...Kanina gusto kong bilhin ang karne, pero ...

Hindi namin inilalarawang leksem ng leksikon ang pantukoy na mga dahil maaari itong palitan sa ibang pagtatanda ng maramihan habang mga pagtututloy na pili-kabit-lipat {13A-422 Θ [2b 3b]}.

{12K-421 Θ} Katangiang kayarian ng kawani

"May katangiang kayarian ng kawani ang mga pandiwa. Sa pamamagitan nito, tinitiyak kung ilan at anong pariralang pangkayarian ang kailangan ng pandiwa. Habang mga pagpapatuloy na pili-kabit-lipat, binubuo ang kayarian ng mga pariralang pangkayarian."

Nasa leksikon ng pangungusap, may katangiang kayarian ng kawani ang pandiwa [1-3]. Bukod dito, dapat na magkaroon ng katangiang tungkulin ang mga leksem ng kawani [4 5]. Maaari matagumpay lamang ang pagpapatuloy na ito kung tama ang bilang ng kawani sa leksikon. May paghaya dito ang wikang Filipino; maaaring kulang na sa leksikon ang mga leksem na di-mahalaga para sa semantika ng pangungusap at maaari may "puwang" ang kayarian ng palarila [3|6]. Sa Palaugnayang namin, ginagamit namin ang katawagang kayarian ng kawani para sa pandiwa lamang. Baka dapat itong palawakin sa iba pang bahagi ng panalita [7 8] {13-2.2.3}.

 
[1]bata {N}, tumayo {VA00} Tumayo ang bata.
[2]bahay {N}, lolo {N}, magtayo {VA10} Nagtayo ng bahay ang lolo.
[3]bata {N}, bulaklak {N}, ibigay {VPC11} Lola {N} Ibinigay ng bata kay Lola ang bulaklak.
[4]bata {N/fa}, bulaklak {N/fp}, ibigay {VPC11} Lola {N/fb} Ibinigay ng bata kay Lola ang bulaklak.
[5]bata {N/fb}, bulaklak {N/fp}, ibigay {VPC11} Lola {N/fa} Ibinigay ni Lola sa bata ang bulaklak.
[6]bulaklak {N}, ibigay {VPC11} Lola {N} Ibinigay kay Lola ang bulaklak.
[7]ako {PP/fa}, ayaw {N/11}, ikaw {PP/fp}Ayaw ko sa iyo.
[8]ako {PP/fp}, ayaw {N/11}, ikaw {PP/fa}Ayaw mo sa akin.

{12K-422 Θ} Katangiang maramihan (kailanan)

May tanging pagtatanda ng maramihan ang pangngalan, panghalip na panao at isang klase ng pang-uri {5-3.2}. Sa wikang Filipino, dapat ipakitang isang beses lang ang maramihan [1a 2a 2b 3a 3b 4a]; ngunit maaaring pag-uulit nito [2c 3c]. Madalang [1a] o di-makabalarila ang ilang pangungusap na may pagkakatugma hinggil sa kailanan (higit sa isang tanda ng maramihan) [1b 4b]. Sa gawaan namin nakita namin ang pitong pangungusap katulad ng [3b] {9A-2211 [1-7]} at tatlo lang katulad ng [3c] {9A-2211 [8-10]}. Halimbawa sa paglilipat ng katangian ang mga pangungusap na [2b 3b].

 
[1][a] Guru ang dalawa kong kapatid na babae. [b] Mga guru ang dalawa kong kapatid na babae. [0]
[2][a] Maganda ang mga bulaklak. [b] Magaganda ang bulaklak. [c] Magaganda ang mga bulaklak.
[3][a] Malaking mga aso. [b] Malalaking aso. [c] Mga malalaking aso.
[4][a] Lahat ng bata. [b] Lahat ng mga bata.
Higit na maitim na limbag = May pagpapakita ng maramihan. May salungguhit = Walang pagpapakita ng maramihan.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_usap_2K.htm   07 Agusto 2006

Wikang Filipino - Wakas ng 13K Pangabit sa Mga Pangungusap (Talaksan 13K/2)

Simula ng pahina   13/1 13/2 13/3 13/4 13K/1 13K/3 13K/4   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Mabuhay