13 Mga Pangungusap at mga Sugnay
(Talaksan 13/2)
13-2 Pangungusap na payak
13-2.3 Mga pangungusap na di-batayan
Di-batayan ang mga pangungusap na may kayariang iba sa pangungusap na batayan. Pangungusap na di-batayan ang mga pangungusap na may panggitaga, panggitahil at mga pangungusap na walang paniyak.
13-2.3.1 Mga pangungusap na may panggitaga o panggitahil
(1) Panggitagang paniyak ang pinakamalimit na pangungusap na di-batayan {11-6.4}. Panghalip ang paniyak ng pangungusap na ito. Dahil sa gawing hutagang nito, iniuuna ito sa panaguri [1 2], malimit na may pang-angkop ang panghalip [1 3 4].
(2)
(3)
|
13-2.3.2 Mga pangungusap na walang paniyak
Nagpapahayag ng buong kaisipan ang isang pangungusap. Malimit, nagpapahayag na ng isang buong kaisipan ang panaguri at hindi na kailangan ng pangungusap ang isang paniyak sa kadahilanang pansemantika. Isang katangian ng wikang Filipino ang kawalan ng palaugnayang paniyak na kailangang gamitin kung walang pansemantikang paniyak. Kung kaya, mayroong mga pangungusap na walang paniyak (susing {C-../P0} o {C-../YP0}).
- Pangkalahatang paghahayag na tungkol sa panahon atbp. [1] {13K-2321}.
- Pangungusap na pangkaroon [2 3] {4-3}.
- Pangungusap na may pang-abay na pamgmarahil bilang pangngalan [4] {10-4.2}.
- Pangungusap na may pang-abay na pamgmarahil na may gawing makangalan [5] {10-4.1.2}.
- Pangungusap na may pang-abay na pamgmarahil kung hindi kailangan ng paniyak ang pandiwa [6] {10-4.1.3 [20]}.
- Pangungusap na may anyong pandiwang paki- at pa- (tanging palaugnayan) bilang panaguri [7] {13A-2322}.
- Pangungusap na may iba pang pandiwang balintiyak na hindi kailangan ng paniyak [8] {12K-2322}.
- Pangungusap na may anyong katatapos ng pandiwa [9] {7-6.6}.
- Mga damdamin, pambating panlipunan atbp. [8] {12K-2323}.
- Maaaring kaltasin ang paniyak kung hindi kailangan upang unawain ang pangungusap [11 12] {12K-2324}.
|
Dapat ihiwalay sa mga pangungusap na walang paniyak ang mga ito na may sugnay na hinahalinhan ang paniyak {2-4.9}.
13-2.3.3 Mga sugnay ng pagpapahayag ng pagsasalitang sinipi
Tambalang pangungusap ang pagsasalitang sinipi. Karaniwang pagkatapos ng pagsasalitang sinipi ang sugnay ng pagpapahayag. Karaniwang ito'y pangungusap na walang paniyak. Maaaring anyong banghay ng pandiwang balintiyak ang pangaguri ng sugnay ng pagpapahayag [1], mas madalas na ginagamit ang ugat ng salita bilang anyong pinaikli ng pandiwang ito [2 5]. Pati maaaring pangngalan [3] o pangaldiwa [4] ang panaguri. Sumusunod na pantuwid ang nagsasalita [1-4] (panggitagang pantuwid sa [5]). Maaaring magpalawak ang sugnay ng pagpapahayag sa iba pang parirala (halimbawa: pang-abay, pantabi) [5 6]. Sa halimbawang [7-9], iba pang mga kayarian ang sugnay ng papapahayag. Katangian ang yaring may a- [10].
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||
Kung sa wakas ng pagsasalitang sinipi ay may tuldok, kinakaltas ito; kuwit naman at inilalagay sa halip nito [11]. Kung may ibang bantas sa wakas, nananatili ito [12].
|
13-2.3.4 Mga pangungusap na walang panaguri
Dapat magkaroon ng panaguri at paniyak ang Filipinong pangungusap na batayan. Madalang ang mga pangungusap na walang panaguri; di-batayan at di-ganap ang mga ito.
|
13-2.3.5 Mga pangungusap na putol
|
[b] Si Gina, nasaan na? 13-2.4 Θ Kayariang pampalaugnayan ng pangungusap na batayan
(1) Sa huli gusto naming talakayin ang pangkalahatang kayarian ng batayang pangungusap na nasa wikang Filipino.
| [1] | {P-P} {P-S} {P-../I}, |
| [2] | {P-P} {P-S} |
(2)
(3)
Inuulit muna na panaguri at paniyak ang mga pangunahing salik ng Filipinong pangungusap magkasinghalaga ang itong dalawa {12K-241}. Hindi pa namin ibinigay ang isang pangnilalamang katuturan nito. May katangian ng katiyakan ang paniyak (kung ito'y pariralang pangngalan). Sa kabilang banda, nakalitaw na napagbubukod ng wikang Filipino ang dalawang pangunahing salik na ito; alinsunod dito, may malinaw na katuturang pormal. Sa ibang mga salita: Hindi namin inaalam kung ano ang "diwa" ng panaguri at paniyak; ngunit kaya naming ituro kung alin ang panaguri at ang paniyak sa bawat na pangungusap na Filipino.
May isang mahalagang sanhi ang suliraning ito: Maaaring maging paniyak ng ibang pangungusap ang lahat ng pariralang kayang buuin ang panaguri. Hindi kayang tulungan ng kahit anong pag-uuri ng bahagi ng panlita ang pangnilalamang pagbubukod ng panaguri at paniyak.
Dahil dito, sinusubok namin ang ibang paraan. Simula nito ang pag-iisip
na "mas tiyak" ang
paniyak na may katiyakan. Inuugnay ito sa panaguring "di-lubhang tiyak"
{
Lopez 1940 p.117}. Marahil primus
inter pares ang panaguri sa pangungusap na Filipino. Ayon dito, may dalawang na
pangunahing salik
ang pangungusap; "mas pangunahin" at "di-lubhang tiyak" ang panaguri at "di-lubhang
pangunahin" at
"mas tiyak" ang paniyak.
(4) Nagpasok kami ang katawagang kawani para sa mga pandiwa kung panaguri o paniyak ang mga ito. Para sa pang-uri, maaari rin yatang ipasok ang kaparis na katawagan {13-2.2.3 (2) Θ}. Katulad nito, maaari ring gamitin ang katawagang kawani para sa pangalawang pangngalan kung dalawang pangngalan ang panaguri at paniyak. Magkakaparehas ang gawi ng pandiwa, pang-uri at pangngalan kung ang mga ito'y maging panaguri o paniyak. Maaaring gamitin ang tandang {X} para sa kahit ano sa mga ito (salitang maaaring magkaroon ng kawani ang mga {X}). Kung tinatawag na {P-X} ang pariralang nito, nakakakita kami ng dalawang anyo ng pangungusap na Filipino.
| [3] | {P-P} | {P-S} | |
| {P-X} {X} Kawani 2 Kawani 3 | Kawani 1 na may katiyakan | ||
| | |||
| [4] | {P-P} | {P-S} | |
| Kawani 1 na walang katiyakan | {P-X} {X} Kawani 2 Kawani 3 |
Madaling unawain ang anyong [3]: Pinipili ng "mas pangunahin, di-lubhang tiyak" na {X} bilang panaguri ang isa sa kawani niya at inilalagay ang kawanig ito sa tabi niya bilang paniyak na "mas tiyak". May "lugar para sa isang kawani lang" sa puwesto ng paniyak. Dahil dito, dapat manatili ang ibang kawani sa pitak ng "di-lubhang tiyak" na panaguri. Mas mahirap na unawain ang anyong [4]: Hinahanap at nakikita ng isang "di-lubhang tiyak" na kawani - ito'y naging panaguri - ang kanyang {X} at inilalagay ito sa tabi niya. Malapit sa {X} ang ibang mga kawani niya.
Sa patakarang nasa itaas, di-mahirap isama ang mga pangungusap na walang paniyak [5]. Hindi pumipili ang "mas pangunahin, di-lubhang tiyak" na {X} ng isang kasamang inilalagay sa tabi niya. Malapit sa {X} ang ibang mga kawani niya.
| [5] | {P-P} | --- | |
| {P-X} {X} Kawani 2 Kawani 3 | --- |
Sa patakarang ito, madali unawain kung bakit minamabuti ng wikang Filipino ang karaniwang ayos ("mas pangunahing" panaguri muna, tapos paniyak). Maliwanag pati dito ang kawalan ng kaibahan ng pangungusap na may pandiwa at walang pandiwa. Hindi mahalaga para sa pagkakaunawa ng kayarian ng pangungusap kung may katuturan ng bahagi ng panalita at kahit paano ang katuturang ito. Sinasadyang ginagamit namin ang tawag na salitang maaaring magkaroon ng kawani upang iwasan ang tawag na salitang pangnilalaman at ang mga suliraning kaugnay sa tawag na ito {15-5.1 (2)}.
13-3 Mga parirala at mga pananda
(1) Sa wikang Filipino, karaniwang pinangungunahan ng pananda ang mga parirala. Mabisa ito hindi lang sa mga pariralang binubuo ang pangungusap, kundi pati sa mga pariralang pang-ibaba. Bunga nito, sinasalisi ang mga pananda at iba mga salita sa pangungusap. Tuturuin namin ito sa sumusunod na pangungusap.
|
(2) May mga kataliwasan ng pagkakasunud-sunod na ito. Walang pananda sa harap ng parirala ang unang lipon nito. Sumusunod ang mga ito sa halimbawang [1]:
|
- Yaring palaging walang pananda dahil walang parirala ang mga ito
- Pariralang palaging walang pananda
- Ilang kulumpol ng pang-umpog {5-3}.
- Parirala kung saan kinaltas ang pananda
- Palaging kinakaltas ang pananda ng panaguri kung ito sa simula ng pangungusap. Maaaring kaltasin ang pananda sa harap ng panaguri kung ito'y nasa harap ng paniyak {2-2.1}.
- Palaging kinakaltas ang pananda ng pang-umpog kung ito sa simula ng pangungusap {5-3 (1)}.
- Kung pariralang pangngalan ang paniyak ay maaaring kaltasin ang pananda {2-4.1}.
- Maaaring kaltasin ang pang-angkop sa pariralang panlapag {5-2.2}.
- Maaaring pag-isahin ang pananda at panghalip (panghalip na NG {6-4.6}, panghalip na SA {6-4.7}).
- Sa pagkakahanay, ginagamit ang kudlit sa halip ng pang-angkop.
(3) Mas madalang ang mga pagkakataon kung sumusunod nang kagyat ang iba pang pananda sa isang pananda (wala nasa halimbawang [1]):
- Hindi nawawalan ng pananda ang mga pariralang pantabi (sa o SA pang-ukol) kung ito'y nagiging pariralang pangnilalamang nasa loob ng isang pariralang pangkayarian {2-4.6} {3-2.2} .
- Kung may pang-angkop sa harap ng sugnay na pang-angkop at kung nangunguna ang isang pananda sa sugnay na ito ay nananatiling magkasama ang pang-angkop at ang pananda {13-5.3.2 (3 5)}.
- Hindi pananda ang di-karaniwang ang; kung kaya hindi nasa talaang ito {2-2.5}.
13-4 Θ Mga palakuruang pampalaugnayan at kabalarilaan
Hindi ang paksa ng akda namin ang pag-aangkop at paggamit ng makabagong palakuruang pampalaugnayan para sa wikang Filipino. Gayunman gusto naming ipaliwanag ang ilan sa mga katangian ng wikang Filipino na maaaring mahalaga sa paggamit ng mga palakuruang ito. Pangunahing papel dito ang 'Minimalist Program'; sa palakuruang ito, mga katangian ('feature' sa Inggles), mga pagpapatuloy na pili-kabit-lipat ('select-merge-move') at kabalarilaan ('grammaticality') ng anyong Σ (bunga ng 'derivation') ang napakahalagang bahagi.
13-4.1 Θ Mga katangian
Mula sa leksikong 'mental' (lahat ng leksem na nalalaman ng nagsasalita), pinipili ang mga leksem para sa pangungusap na bubuuin (pagpapatuloy ng 'numeration'). Halu-halo pa at hindi na inayos ang mga leksem ng leksikon ng pangungusap. Sa aming palagay, mayroon nang malaking antas ng paglalapi ng leksem (hindi ugat ng salita lang). Inilalarawan namin ang karamihan ng katangian ng leksem sa palasusian namin (baka hindi pa ganap) {16K}. Walang-katiyakan ang suliranin ng katuturan ng mga bahagi ng panalita sa wikang Filipino; gayunman bahagi ng panalita ang isa sa mahalagang mga katangian ng leksem dahil maaaring magkaroon ng higit sa isang bahagi ng panalita ang isang leksem na nasa leksikong 'mental'. Mahalaga rin ang pag-uuri sa bahagi ng panalita, dahil pantangi sa isang (o ilang) bahagi ng panalita ang karamihan ng katangian. Maaaring ayusin ang mga ito sa isang talahanayan; bagay ito sa katangiang mula sa leksikon ('interpretable features') ng pariralang nilalaman (paglalahad at mga halimbawa nasa {13K-411 Θ}):
| Bahagi ng panalita | Katangian (palagi) | Katangian (di-palagi) | Katangian (madalang) |
| Pangngalan | Ngalan ng tao Tungkulin (kung kawani) | Katiyakan Kailanan | Kasarian |
| Panghalip na panao | Panauhan Kailanan | ||
| Panghalip na pamatlig | Panauhan | ||
| Pandiwa | Fokus Kayarian ng kawani |
Panahunan Pagkauna (kung higit sa isang pandiwa) | |
| Pang-uri | Kailanan | ||
| Pang-abay | Panahunan Kailanan | ||
Sa tabi ng mga pananda, ang wikang Filipino ay may madalang na kataga na maaaring ipalagay na 'specifier'. Dahil dito, hindi mahalaga ang katagang ito para sa mga pagpapatuloy na pili-kabit-lipat. Hindi bagay sa isang tanging bahagi ng panalita ang pananda; dahil dito, hindi makadiwang ipalagay ang mga itong 'specifier' ng isang pariralang pangnilalaman.
Dapat na walang salungatang pansemantika ang leksikon ng pangungusap (kasama ang
lahat na katangian ng mga leksem nito) upang iwasan na di-maaari ang pagbuo ng tamang
pansemantikang pangungusap (halimbawa: Babae ang ama ko.).
Sa Palaugnayan namin, nauukol sa pariralang pangkayarian at sa panandang nito ang katangiang pambalarilang 'non-interpretable'. Hindi ginagamit namin ang isang sistemang kaukulan para dito {1K-521 Θ}.
13-4.2 Θ Mga alituntuning pampalaugnayan
May katangiang kayarian ng kawani ang mga pandiwa {13K-421 Θ}. Sa pamamagitan nito, tinitiyak kung ilan at anong pariralang pangkayarian ang kailangan ng pandiwa. Habang mga pagpapatuloy na pili-kabit-lipat, binubuo ang kayarian ng mga pariralang pangkayarian; mga tungkuling para dito ang isang pangunahing bahagi ng palaugnayang Filipino. Isa pang kailangang kondisyon ang bisa ng alituntunin na panaguri at paniyak ang tanging pang-ubod na bahagi ng pangungusap na Filipino. Pati kinukuha sa leksikon ng pangungusap ang katangiang tungkulin ng kawani upang "tamang" ilagay sa pariralang pangkayarian ang mga leksem.
Sa maraming wika, pangunahing papel na nasa balarila ang pagpapatuloy na 'inflection'. Sa pamamagitan ng 'inflection', binubuo ang bagong mga anyo; at napakahalaga ang pagkakatugma nito para sa kabalarilaan ng pangungusap sa wikang ito. May kaunting 'inflection' lamang ang wikang Filipino. Nagkakaroon ng banghay sa panahunan ang mga pandiwa; ngunit pinabababa ang halaga nito dahil may pangungusap na walang pandiwa at - bunga nito - walang katangiang panahunan. Mayroon ring mga anyong pang-'inflection' sa kailanan ang isang klase ng pag-uri. Hindi malawakan ang 'inflection' sa wikang Filipino; dahil dito maagang unawain na hindi ito mahalagang papel (at ang pagkakatugma sa anyong 'inflection') sa wikang Filipino. Kabaligtaran nito ang patakaran ng wikang Filipino. Sa halip ng pagkakatugma, may patakaran ng pag-iisa ang wika. Minsan lamang sa isang pangungusap ang pagtatanda ng mga katangiang ito; walang pag-uulit ('redundancy') ng katangian {13K-422 Θ}. Maaaring kaltasin ang katangian (at parirala rin) kung hindi mahalaga para sa pag-unawang pansemantika. Maaaring sabihin na dito talagang 'minimalist' (walang sobra) ang wikang Filipino at mayroon itong malaking antas ng 'economy of derivation and representation'.
"Paglilipat ng katangian" ang isa pang patakaran ng wikang Filipino. Maaaring "bawasin" sa leksem ang isang katangian at "dagdagin" ito sa ibang leksem. Paggamit ng anyong maramihan ng pang-uri ang halimbawa; nauukol sa pangngalan ang katangiang kailanan, ngunit maaari itong ilarawan sa pamamagitan ng anyong maramihan ng pang-uri.
13-4.3 Θ Kabalarilaan
Hinggil sa kayarian ng kawani, palaging may pagsisiyasat sa pagkakatugma nito ('agreement check') upang maiwasang maging di-makabalarila ang pangungusap dahil sa kamalian ng pariralang pangkayarian. Mas mahalaga ang pag-unawang pansemantika kaysa sa kaganapang pampalaugnayan; tinatanggap ang pampalaugnayang di-ganap na mga pangungusap kung pansemantika itong "tama". Upang pagaanin ang pagsusuri ng Filipinong pangungusap sa palakuruang makabago, maaaring punuin ng "lamang-walang-laman" ang mga puwang. Mayroon pang mga alinlangan kung ito'y angkop sa diwa ng wikang Filipino.
Sinisiyasat ang katangiang panahunan; may mga pangungusap o sugnay na hindi maaaring magkaroon ng katangiang panahunan (dapat gamitin ang pawatas ng pandiwa). Dahil sa kahinaan ng mga katangiang panauhan, kailanan at kasarian sa wikang Filipino, walang sanhi sa pagsisiyasat ng katangiang ito. Malimit na di-makabalarila ang mga pangungusap na may pag-uulit ng katangian at hindi ang pangungusap na may kulang. Bunga nito, hinggil sa mga katangian, 'efficient' at may paghaya ang wikang Filipino. Kaunti lang ang mga suliranin ng kabalarilaan ng mga katangian.
Sa halip nito, mapamintas ang wikang Filipino hinggil sa pagkakasunud-sunod ng mga salita at parirala sa pangungusap. Karaniwang may ilang mapagpipilian ng palaugnayan at pagkakasunud-sunod ng mga parirala upang bumuo ng makabalarilang pangungusap. Ngunit mahigpit ang pagsunod ng tungkulin. May mabisang alituntunin para sa kayarian at pagkakasunud-sunod ng mga pariralang pangkayarian {13-3}. Sanhi sa isa pang mahigpit na alituntunin ang gawing hutaga at mga katagang panghutaga {11-3}. Kahit sa pagkakasunud-sunod ng mga hutaga mahigpit ang alituntunin {11-3.3}.
Dahil hindi namin ginagamit ang katawagang kaukulan, wala kaming katanungan ng pagkakatugma ng kaukulan.
| Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_usap_2.htm 14 Enero 2011 |