13 Mga Pangungusap at mga Sugnay

13-1 Pambungad

Sa wikang Filipino, may tuntuning matibay ang pagbuo ng mga parirala at ang mga pagkakaugnay nito sa payak na pangunsap. Hindi na tunay ito kung binubuo ang tambalang pangungusap. Kinikilalang makabalarila ang halos lahat ng yari kung magaang inuunawa nang pansemantika. Dahil dito, pinahirapan ang pagsusuring pampatakaran ng tambalang pangungusap (halimbawa {13K-101 Σ}).

Nagpapasok kami ng katawagang sugnay (susi {S-..}). Ipinapalagay na sugnay ang pangungusap (batayan o di-batayan) na maaaring baguhin dahil sa pagkakasama sa iba pang sugnay {13-5 (3)}. Sa pamamagitan ng katawagang sugnay, maaaring ihiwalay ang pangungusap na payak (susi {S-1}) na may isa lamang sugnay at ang pangungusap na tambalan (susi {S-Tb}) na may mahigit sa isang sugnay.

Magkakatulad ang kayariang pampalaugnayan ng magkaibang sugnay. Karaniwang may pansemantikang paggamit lamang ang mga katawagang sugnay na malaya, pang-itaas at pang-ibaba. Gayon ding walang mahalagang kaibahan ng pangungusap na pasalaysay, pananong at pang-utos.

Tinatakdaan namin ang talakay na sumusunod sa paghahati ng pangungusap na tambalan sa mga sugnay nito at sa pagtalakay nito nang isa't isa. Marahil masyadong pinipadali ang paraang ito; at dapat ipalagay na yaring pinagsama ang mga sugnay. Sa pangkat na {13-5.4}, hakbang sa dakong ito ang pinagpupunyagian namin, sugnay na pinaikli ang paksa doon.


13-1.1 Pagbubukod ng pangungusap na payak at tambalan

(1) Sa wikang Filipino, di-madali ang pagkakahanggan ng pangungusap ng payak at tambalan. Malimit na pinaikli ang mga sugnay. Maaaring kaltasin ang mga salita o parirala kung ito'y nasa ibang sugnay na, upang iwasan ang pag-uulit nito (walang panghalili upang punuin o ipakita ang puwang). Pinapahirapan nito ang pagkilalang pampalaugnayan ng sugnay May kalagayan kung hindi maaaring ibukod ang sugnay na pinaikli sa parirala. Dahil dito, mahirap ang pagpapasiya kung payak o tambalan ang pangungusap. Sa kabilang banda, hindi mahalaga ang pagbubukod na mahigpit at pati hindi ito isinasagawa ng pakiramdam-wika. Gayunman, sa amin makabuluhan ang mga katuturang sumusunod.

(2) Tinatawag naming sugnay ang yaring may panaguri [1a]. Pag pinaikli ito, dapat itong maaaring palawakin at maging pangungusap na payak na mayroon pa ang dating panaguri [1b]. Alinsunod dito, hindi sugnay ang mga pariralang malaya. Sapagkat ipinapalagay naming pang-abay (at hindi pandiwa) ang salitang pangmarahil, pati ang mga ito ay hindi bumubuo ng sugnay na pansarili [3] {10-4.1}.

Ginagamit ang pang-angkop upang ikabit ang sugnay na makaangkop at pati ang panuring. Maaari ding palawakin ang bawat panuring sa pangungusap na hamak. Samantalang panaguring may kawani o pariralang malaya ang kailangan ng sugnay. Payak o tambalang ang mga pangungusap na may pandiwang nakakabit; doon dapat talakayin ang kabisaang pang-ubod at kayarian ng kawani ng dalawang pandiwa {13-5.5}. Walang kawani ang pandiwaring makaturing; parirala ang mga ito at hindi sugnay [4] {6-6.4.1}. Pag may kawani ang pandiwari, hindi na pandiwari ito ngunit naging pandiwang may kabisaang pang-ubod [5]; sugnay ang yaring ito. Ganito din ang panaguri (pang-uring nakatabị) sa [6a|b].

 
[1][a] Iniisip ko rin kasi na baka masaktan siya sa aking sasabihin. {W Estranghera 3.3} [b] Baka masaktan siya sa aking sasabihin.{S-K/B}
[2]Paglabas ko ng banyo, isang matabang matandang lalaki ang naghihintay sa akin. {5K-321 Σ}{P-ND}
[3]Minsan ay gusto ko na siyang sisihin. {W Damaso 4.4} {AH/N}
[4]Umiiyak na ang pinalong aso. {U/DB/D}
[5]Umiiyak na ang asong pinalo ng malikot na bata.{S-L}
[6][a] Sabi ng babaeng nakatabi niya sa bus ... {8K-611 Σ} {S-L}
 [b] Nakatabi niya ang babae sa bus.{S-1}
Higit na maitim ang limbag = Pangalawang sugnay. May salunggugit = Salitang pang-ubod ng panaguri nito.

(3) Hindi kabagay ng wikang Filipino ang ibang paraang inaayos ang mga sugnay sa tulong ng paraan ng kaugnayan nito. Maraming sugnay ang ikinkabit ng pang-angkop; pati ginagamit ito sa loob ng sugnay upang magkabit ng mga parirala. Maaaring simulan ng pangatnig ang mga sugnay o ito'y gamitin sa loob ng sugnay (bilang pangatnig o pang-abay). Walang mahigpit na tuntuning ukol sa paggamit ng mga bantas; maaari itong gamitin upang magbukod ng sugnay at pati ng pariralang malaya.


13-2 Pangungusap na payak

13-2.1 Mga pangungusap na batayan

(1) Nauuri ang mga pangungusap na payak sa dalawang uri, pangungusap na batayan at di-batayan. Inuunawa naming pangungusap na batayan ang pangungusap na payak (o sugnay) na may panaguri, paniyak at marahil ding pariralang malaya {1-5.1} {13K-201 }. Mayroon itong kayarian na

{P-P} {P-T} {P-../L}

(2) Batayan ang karamihan ng pangungusap at sugnay; tanging uri nito ang pangungusap na pang-utos {13-2.1.4} at ang pangungusap na pananong {13}

(2) Binubuo ng panaguri at paniyak ang pangungusap na batayan. Maaaring magkaiba ang katatayuan ng dalawang parirala sa pangungusap. Dahil dito, madaling baguhin ang pagbuo ng pangungusap. Gayunman, may karaniwang kayarian ng pangungusap at nangingibabaw ang paggamit nito. Sumusunod sa panaguri ang paniyak, tinatawag itong ayos na karaniwan {13-2.1.1}. Ginagamit ang ayos na ito sa pananalitang nasasalita at karamihan ng pananalitang nakasulat.

Baligtad ang katatayuan sa ayos na di-karaniwan {13-2.1.2}. sumusunod paniyak ang panaguri. May palagayan kung saan maging mas magaling at mas maliwanag ang pangungusap kung ginagamit ang ayos na di-karaniwan. Napakalimit ang paggamit ng ayos na ito sa "pananalitang kanluranin".

Noon at ngayon pa, may pagtalakalay na aghamwika kung saan "dapat" gamitin ang alin sa dalawang ayos {13K-211}.

Sa palasusian namin, dinadagdagan ang tandang para sa pagkakasunud-sunod sa susi ng sugnay {16K-3.8}.

Hindi lamang mabisa para sa pangungusap na payak ang sumusunod na mga pagtalakay, ngunit pati para sa sugnay sa loob ng pangungusap na tambalan dahil maliit lamang ang kaibahan ng kayarian ng dalawang uri.


13-2.1.1 Ayos na karaniwan

Pinakamalimit na ginagamit ang karaniwang ayos ng panaguri at paniyak. Nasa harap ng paniyak ang panaguri (sa wastong pagsasalita: salitang pang-ubod ng panaguri). May susi {S-../PT} o {S-../YPT} ang mga pagungusap na nasa ayos na karaniwan [1 2]. Maaaring hatiin ang panaguri upang isingit ang paniyak pag maigsi ito [3].

 
[1]Kiling na ang araw sa kanluran nang sapitin ni Oden ang lungsod. {W Anak ng Lupa 3.1} {S-0/L/PT} {S-K/PT}
[2]Katulad sa mga bangkang papel ay nawala ang kaniyang bulto sa aking paningin. {W Pagbabalik 3.18} {S-1/YPT}
[3]Galing ako sa Maynila. {S-1/PTP}
Higit na maitim na limbag = Panaguri.

13-2.1.2 Ayos na di-karaniwan

(1) Pag di-karaniwan ang ayos ng panaguri at paniyak ay nasa harap ng panaguri ang paniyak {13K-2121 Θ}. Palaging nilalagyan ang harap ng panaguri ng pananda nitong ay [1] {2-2.1 (2)}; {S-../TYP} ang susi nito.

(2) Kalimitang may dahilang tangi kung pinili ang ayos na di-karaniwan.

 
[1]Si Mameng ay sumusulat. { Lopez 1941 p. 38} {S-1/TYP}
[2]Si Lino ay nakapantalon ng kaki at nakabaro ng polo na may matutuwid na guhit na bughaw. {W Daluyong 4.1}{S-1/TYP}
[3]Sa aming pagkakaalam, ito'y kauna-unahang pagtatangka ... {W Tiongson 4.1}{S-1/TYP}
[4]Naratnan ni Lino na si Bidong ay tahimik na nakaupo sa huling baytang ng hagdan ng kubo. {W Daluyong 15.02} (Baka mali ang pagkaunawa kung nasa ayos na karaniwan ang sugnay na makaangkop (si Lino na tahimik na nakauupo).){S-L/TYP}
[5]Palatanong kasi si Joe at si Nimfa nama'y naghahanap nang makakausap ukol sa kanyang mga sinusulat. {13K-5213 Σ}{.. S-T/TYP}
[6]Wala siyang kaimik-imik habang ako'y nagsasalita. {S-K/B/TYP}
Higit na maitim na limbag = Panaguri (o salitang pang-ubod nito).

(3) Hindi binubuo lahat ng uri ng sugnay sa di-karaniwang ayos (kahit hindi pulos di-makabalarila ito) {13K-2122}:

(4) Maaaring gamitin ang ayos na di-karaniwan upang ihudyat ang tanging pananalita ng may-akda sa ilang bahagi ng kasulatan niya { W Stat P-S 3.1 "Daluyong"}. Kalimitan ang di-karaniwang ayos sa "pananalitang kanluranin" [1] {13-6.1}. Madalang ang mga pangungusap na may di-karaniwang ayos sa pang-araw-araw na pananalita.


13-2.1.3 Mga pangungusap na pang-utos

(1) Sa wikang Filipino, pangungusap na batayan ang mga pangungusap na pang-utos; wala itong mahalagang kaibahan sa pangungusap na pasalaysay. Minamabuti ang pangungusap na pang-utos na may pandiwa bilang panaguri [1 2]. May karaniwang ayos ng panaguri at paniyak ang pangungusap na pang-utos [1 2] kung hindi ito'y pangungusap na di-batayan na walang paniyak [3], maaari din ang panggitaga [4]. Karaniwang nasa pawatas ang pandiwa [1-4]; walang tanging ayos na pang-utos ("pautos") ang wikang Filipino.

Pansemantikang makabuluhan lamang ang pangungusap na pang-utos kung may kakayahan ang inutusan na gumawa o magpagawa ang utos. Kaugnay dito, karaniwang pandiwang payak {6-4 (2)} ang nasa pangungusap na pang-utos [1-4]; hindi maaaring binubuo ng pandiwang may pagkakabago ng kakayahan ang pangungusap na pang-utos [6a]. Pangungusap na pang-utos na patanggi ang binubuo sa tulong ng pang-abay na pangmarahil na huwạg [4].

 
[1]Hoy! Umalis ka riyan at baka ilublob kita sa putik. {W Angela 3.5}
[2]Buksan mo ang pinto.
[3]Bilisan mo. (Pangungusap na walang paniyak {13-2.3.2}.)
[4]Huwag kayong mabahala mga anak. {W Aesop 3.4.2}

(2) Sapagkat walang kaibahang saligan ng pangungusap na pasalaysay at pang-utos, maaaring ibago ang pangungusap na pang-utos sa pangungusap na pasalaysay sa pamamagitan ng pagdadagdag ng pang-abay ('optative particle' kay { Kroeger 1991 p. 111f.}) [5b 6b].

 
[5][a] Tulungan ka ni Ate. [0] [b] Tulungan ka sana ni Ate. [++] (Sa [5a], hindi tagagawa na pangmarahil ang inutusan. Gayunman maaari ang pangungusap na ito, sapagkat kaya siyang himukin ang kilos Pumunta kay Ate at hingan siya ng tulong. Pangungusap na pasalaysay ang [5b] na ipinapahayag ang nais. Hindi mahalaga kung tagagawa na pangmarahil ang kinakausap o hindi.)
[6][a] Mahuli mo ang daga. [b] Mahuli mo nga ang daga.

(2) Mas madalang ang mga pangungusap na pang-utos na walang pandiwa, maaaring bumubuo ng panaguri ang pang-uri, pangngalan o pariralang pandako [7-9]. Sa maraming kalagayan ay naiiwasan ang pangungusap na pang-utos na walang pandiwa [10-12]. Maliwanag ang pangungusap na pang-utos kung ginagamit ang huwag [13].

 
[7]Pang-uriTahimik na! Tahimik na kayo!
[8]PangngalanMabuti kang bata! {8K-901 Σ}
[9]PandakoNasa paaralan na kayo mamaya alas tres ng hapon!
[10]PandiwaTumahimik ka. Manahimik ka.
[11]PandiwaMaging mabuti kang bata.
[12]PandiwaPumasok kayo sa paaralan mamaya alas tres ng hapon!
[13]Pang-abayAt 'wag kang madamot dahil tatlo na lang naman ang kailangan namin! {W Gubat 3.5}

Ginagamitan ang pangungusap na pang-utos ng tuldok. Kalimitan, ginagamitan ng tandang padamdam ang pangungusap na pang-utos upang ipahiwatig ito sa pagsulat.


13-2.2 Mga pangungusap na di-batayan

Di-batayan ang mga pangungusap na may kayariang iba sa pangungusap na batayan. Pangungusap na di-batayan ang mga pangungusap na may panggitaga o panggitahil at mga pangungusap na walang paniyak.


13-2.2.1 Mga pangungusap na may panggitaga o panggitahil

(1) Panggitagang paniyak ang pinakamalimit na pangungusap na di-batayan {11-6.4}. Panghalip ang paniyak ng pangungusap na ito. Dahil sa gawing hutaga nito, iniuuna ito sa panaguri [1 2], malimit na may pang-angkop ang panghalip [1 3 4]. Tanging uri ng panggitagang paniyak ang panggitagang pangkaroon [3] {11-6.7}, pati ang panggitagang pangmarahil kung may gawing di-makangalan ang pang-abay na pangmarahil [4] {11-6.6}.

(2) Nabibilang namin ang pangungusap na panggitagang paniyak sa pangungusap na di-batayan. Nasa loob ng panaguri ang paniyak, walang katanungan kung karaniwan o di-karaniwan ang ayos. Maaari nasa harap ng salitang makatukoy ng panggitaga ang pananda ng panaguri na ay [5] kung ito'y bahagi ng panaguri. Sa aming palagay, hindi parirala ang kataga ng panggitaga. Nawalan ng katangian na salitang pangnilalaman ang panghalip na ito, naging salitang pambukod ang mga ito. Kung itinutuloy ang isip na ito, sa pananaw ng palaugnayan pangungusap walang paniyak ang pangungusap ng panggitaga {11-6.2 Θ (4)}.

(3) Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil at pandiwa, maaaring ilagay sa pagitan ng pang-abay na pangmarahil at pandiwa ang paniyak kahit hindi ito panghalip [6 7]. Tinatawag naming panggitahil na paniyak ang yaring ito {10-4.1.1}. Kahit may pananda ang paniyak, nasa harap ng salitang pang-ubod ng panaguri (palaging pandiwa) ang paniyak. Iniuuna sa pandiwa ang pang-angkop (hindi ang pananda ng panaguri), dahil dito nabibilang namin sa pangungusap na di-batayan ang yaring ito. Mapapansin ang pagkakahawig sa panggitagang paniyak.

 
[1]Agad itong tumalon sa balon. {W Aesop 3.1.2} {GTT}
[2]Hindi siya makatulog dahil sa galit at pagkainis dito. {W Karla 5.203}{GTT}
[3]Wala siyang pera.{GTD}
[4]Kung sinabi ng magsasaka na siya na ang gagawa ng pag-ani, dapat tayong maniwala! {W Aesop 3.4.5}{GTH}
[5]Kasabay sa muling pagkaakit niya sa nakabibighaning mga kulay nito ay hindi siya nagdalawang isip ... {13K-101 [1b] Σ}{GTT}
[6]Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10K-4121 Σ} {GHT}
[7]Puwede ang pahayagang basahin ni Miguel. {10-4.1.3 [6]} {GHT}

13-2.2.2 Mga pangungusap na walang paniyak

Nagpapahayag ng buong kaisipan ang pangungusap. Malimit, nagpapahayag na ng buong kaisipan ang panaguri at hindi na kailangan ng pangungusap ang paniyak sa kadahilang pansemantika. Katangian ng wikang Filipino ang kawalan ng paniyak na pampalaugnayan kung walang paniyak na pansemantika. Kung kaya, may pangungusap na walang paniyak (susi {S-../P0} o {S-../YP0}).

Napakadalang ang pangungusap na may pangalawang panaguring may di-karaniwang ang sa halip ng paniyak [13].

 
[1]Umuulan na.
[2]May bigas sa tindahang iyan.
[3]Sa Linggo ay walang pasok.
[4]Gusto ko ng kape.
[5]Gustong matulog ng bata sa bahay niya.
[6]Kailangang maligo araw-araw.
[7]Pakiabot ng bote.
[8]Bilisan mo.
[9]Kakakain lang namin.
[10]Tao po.
[11]Ako na lang.
[12]Simula noon ay naging napakalungkot na ng bawat gabi. {W Laruang Krus 3.6}
[13]Ikalawang binago ni E. ay ang balangkas ng lumang awit. { Almario 2006 p. 357}

Dapat ihiwalay sa mga pangungusap na walang paniyak ang mga ito na may sugnay na hinahalinhan ang paniyak {2-4.9}.


13-2.2.3 Mga sugnay ng pagpapahayag ng pagsasalitang sinipi

Tambalang pangungusap ang pagsasalitang sinipi {13K-2331}. Karaniwang sa likod ng pagsasalitang sinipi ang sugnay ng pagpapahayag. Karaniwang ito'y pangungusap na walang paniyak. Maaaring anyong pamanahon ng pandiwang balintiyak ang panaguri ng sugnay ng pagpapahayag [1], mas madalas na ginagamit ang ugat-salita bilang anyong pinaikli ng pandiwang ito [2 5]. Pati maaaring pangngalan [3] o pangngaldiwa [4] ang panaguri. Sumusunod na pantuwid ang nagsasalita [1-4] (panggitagang pantuwid sa [5]). Maaaring magpalawak ang sugnay ng pagpapahayag sa iba pang parirala (halimbawa: pang-abay, pandako) [5 6]. Sa halimbawang [7-9], iba pang mga kayarian ang sugnay ng pagpapahayag. Katangian ang yaring may a- [10].

 
[1] "...," nasambit ni Camille. { LIW 12 Dis 2005 Camille, Angelica} {DB10}
[2] "...," sisi naman ng isa. {W Unawa 3.5}{X/DB}
[3] "...," wika ni Paola.{N}
[4] "...," pagtatapos ni Camille. { LIW 12 Dis 2005} {ND}
[5] "...," matigas niyang sabi. {W Unawa 3.7}{X/DB?N}
[6] "...," sabi sa kanya ni Russel. {W Unawa 3.2} {X/DB?N}
[7] "...," ang kanyang ina. {W Unawa 3.9} {13-2.3.4} {P-T?}
[8] "Mamamatay tayo sa uhaw at gutom dito," ang sabi ng kambing. {W Aesop 3.1.2} (Madalang ang sugnay ng pagpapahayag na may ang.){P-T?}
[9] "...," nabasag ang kanyang boses. {W Unawa 3.9} {P-P P-T}
[10][a] "Nay," aniya. {W Unawa 3.10} |a+niya| [b] "...," anang babae habang ... {W Karla 5.205} |a+ng| [c] "Halika, ibubulong ko sa'yo," ani Buwaya. {W Gubat 3.6} |a+ni| {?}
Iba pang mga sugnay ng pagpapahayag {13K-2332}.

Kung sa wakas ng pagsasalitang sinipi ay may tuldok, kinakaltas ito; kuwit naman at inilalagay sa halip nito [11]. Kung may ibang bantas sa wakas, nananatili ito [12].

 
[11] "Maliit pa ako," sabi ni Ana.
[12] "Sino po kayo?" tanong ng tanod.

13-2.2.4 Mga pangungusap na walang panaguri

Dapat magkaroon ng panaguri at paniyak ang Filipinong pangungusap na batayan. Madalang ang mga pangungusap na walang panaguri; di-batayan at di-ganap ang mga ito.

 
[1]Ang kanyang pagbubuntis. {W Unawa 3.5}
[2]Ang dami na nating nagawa na krus. {W Laruang Krus 3.2}

13-2.2.5 Mga pangungusap na putol

Mga 'pangungusap na putol' ang pangungusap na walang iisang pagbuong pampalaugnayan. Sinisimulan ang pangungusap na itutuloy sa palaugnayang binago. Bumubukal ang dalawa o higit sa dalawang bahaging hindi bumubuo ng magkasamang sugnay. Malimit at halos di-sinisadya itong nangyayari sa pananalitang pang-araw-araw [1b]. Maaaring gamitin ang pangungusap na putol sa pananalitang nakasulat, ngunit madalang ang mga ito [2 3]. Sa tulong ng pangungusap na putol maaaring iwasan ang pangungusap na may ayos na di-karaniwan ng panaguri at paniyak (walang ay sa likod ng ang kanyang ina sa [3]).

 
[1][a] Si Gina, nasaan na siya? [b] Si Gina, nasaan na?
[2]Kami, magpapahinga. Kayo, magtatrabaho. (Kina {Schachter 1972 p. 493} tinatawag na 'contrastive inversion' ang mga pangungusap na ito.)
[3]Ang kanyang ina, tuwing mamalengke ito ay madalas siyang isinasama. {W Unawa 3.3}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_usap_1.htm
23 Setyembre 2010 / 14 Hunyo 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 13 Mga Pangungusap (Talaksan 13/1)

Simula ng talaksan   13/2 13/3 13/4 13K/1 13K/2 13K/3 13K/4   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag