1K Pangabit sa Mga Patakaran
(Talaksan 1K/2)

{1K-521 Θ}   Kaukulan at 'declension' sa wikang Filipino

(1) Sa mga akdang pang-aghamwikang tungkol sa Filipino ay malimit na ginagamit ang katawagang katulad ng 'nominative, genitive, dative' at 'locative'. Kung ginagamit ang katawagang ito, maaaring hinuhain na may "banghay ng ngalan" ('declension') o tularan ng kaukulan ang wikang Filipino. Karaniwang ginagamit ng aghamwika ang katawagang kaukulan 'for inflectional languages that have declension'. Talagang may tulurang kawangis nito ang wikang Filipino upang ihudyat ang mga tungkuling pampalaugnayan sa pangungusap. Ito ang tularang pinadali:

KaukulanPariralaPanghalili

Kaukulang ANG-AYPariralang ANGPaniyak 'Nominative'
Pariralang AYPanaguri'Nominative'
Kaukulang NGPariralang NGPantuwid 'Genitive, accusative, ergative'
Kaukulang SAPariralang SAPandako 'Dative, locative'
Kaukulang
-NG/NA
Pariralang
-NG/NA
Panlapag 'Nominative' ?
'Appellation Appositional' { Lopez 1941 p. 37}
Kaukulang ?Pariralang ?Pang-umpog??

(2) Sa kabilang dako, malaking kahirapan ang bumubukal kung inihahambing ang tularang ito sa 'declension' ng wikang pang-Europa. Kaugnay ang katawagang 'declension' sa ngalan lamang. Kaugnay naman ang "kaukulang Filipino" sa halos lahat ng salita at pariralang pangnilalaman.

May isa pang kahirapan ang katawagang 'nominative'. Maliwanag ang pagkakaiba ng panaguri sa paniyak. Inihuhudyat ng kaukulang 'nominative' ng paniyak ang katiyakang pansemantika; walang katiyakan ang 'nominative' ng panaguri {2-3}. Dahil dito may alinlangan kung maaaring gamitin ang isa lamang na 'nominative' para sa wikang Filipino.

Kaugnay ang katawagang 'declension' sa pag-iral ng paradigma. Napakahalagang mga pulutong ng pariralang pangnilalaman ang nakatakda sa panaguri, paniyak at panlapag, at hindi (o pambihira lang) ito nagagamit na pantuwid, pandako o pang-umpog {1K-632}.

Maliban sa panghalip walang 'declension' na pampalaanyuan sa kaukulan ang ngalang Filipino (bukod sa mga pananda). Kung gustong magpasok ng tularang pangkaukulan sa wikang Filipino ay dapat magsimula sa pananda.

May kahirapan din ang pariralang may pang-angkop (o pang-angkop na kinaltas), mahirap na ipasok ang kaukulang -NG/NA. Panuring sa pangngalan, kawani ng pandiwa at iba pang panuring ang nabibilang dito. Wala kaming talakay kung paano maaaring ipasok ang pariralang ito sa tularan ng kaukulan (ipinapasok ni { Lopez 1941 p. 37} ang 'appellation Appositional'). Mahirap din ang pagpapasok ng pariralang pang-umpog sa tularang ito. Pariralang pangngalan ang isang pulutong nito, karaniwang sana'y maaaring madaling ipasok ang ngalan sa tularan ng kaukulan.

Dahil sa kahirapang naturan tinatalikdan namin ang kaukulan at "banghay ng ngalan" sa wikang Filipino. Wala din kaming katanungan kung 'inflectional language that has declension' ang wikang Filipino. Maaaring ilahad nang maliwanag at puspusan sa pamamagitan ng kaparaanan ng pariralang pangkayarian ang palaugnayan Filipino, ito'y bagay sa wikang Filipino.

(3) Sinisipi mula kay { Bloomfield 1917} § 119: 'Although grammatical terms are necessarily and properly employed in different meanings when referring to different languages, the Tagalog constructions in question are so different from what is ordinarily understood by "cases" that the above terminology has been avoided in the following sections.'


{1K-611}   Dalasan ng iba't ibang pariralang pangkayarian

Sa pamamagitan ng Pagtitipon Panggawaan namin sinubok na bilangin ang dalasan ng pariralang pangkayarian. Binilang namin ang dalasan ng pananda ng parirala.

{T}  {Y}  {HT}  {HP}
PariralaKabuuan

Paniyakang1814 si230ako(ng)228 ito(ng)2212493
Panaguriay, 'y621 ay si8ay ako0 ay ito0629
Panaguring walang pananda humigit-kumulang  2000
Pantuwidng1414 ni274ko(ng)388 nito(ng)732149
Pandakosa1717 kay60akin(g)140 dito(ng)301947
Panlapag
Pang-umpog
Hindi kaya itong bilangin
ng palatuntunan namin.

{1K-612 }   Pag-uuri ng parirala (bukod sa paniyak at panaguri)

(1) Napagbubukod ni { Bloomfield 1917 § 119} ang apat na uri ng 'Attributes':

Sumusunod kami kay Bloomfield, ngunit nagbabago kami ng kaparaanan niya:

Sa § 120 ni Bloomfiled inaayos ang 'loosely joined attributes' (malapit sa pariralang malaya namin), 'closely joined attributes', (malapit sa panuring namin), at 'enclitic attributes'. Hindi namin naman nabibilang sa panuring ang pariralang malaya, dahil hindi ito nagtuturing sa parirala. Sa amin, hindi parirala ang buong pangungusap {1-6.1 (3) Θ}.

(2) Ginagamit ni { Lopez 1941 p. 269 ff.} ang katawagang 'Enlargement by Apposition' (panlapag), 'by Attribution' (pantuwid), 'by the Locative' (pandako) at 'Other Forms of Enlargement' (pang-ukol atbp.).

(3) Kina { Aganan 1999 p. 81 f.} ay pinapagsama ang pariralang NG at SA, bunga nito ang katawagang 'objekto', at pinagbukod-bukod sa uring pansemantikong tagaganap, layon, tagatanggap, ganapan, atbp. Ito ay nasa kabanatang Pagpapalawak ng Panaguri. Kung pinapanatili sa bahagi ng pariralang pandiwa, makabuluhan ang pagkakasamang ito.


{1K-631 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Ibayong kadiwaan ng parirala.

Rest:

{6K-221 Θ}   Kaugnayan ng pandiwa sa paniyak

Sa wastong pagsasalita, walang kaugnayan ng pandiwa sa paniyak. Sa halip nito may kaugnayan ng pandiwa sa pariralang pangngalang bumubuo ng paniyak. Magiging mahalaga ang pananaw na ito kung nagpapalitan ang panaguri at paniyak. {2-2.3}. Sa ganitong kalagayan, paniyak ang pariralang pandiwa at kawani ng pandiwa ang pariralang pangngalang bumubuo ng panaguri.


Laging si Tan Sua ang nilalapitan ng babaeng nakaitim tuwing bumibili sa tindahan. {W Nanyang 11.2}
[1] laging si Tan Sua[2] ang nilalapitan ng babaeng nakaitim [3] tuwing bumibili sa tindahan
{P-P=P-N}{P-P=P-D} {S-K/P0}
           
[1] laging si Tan Sua
{P-P=P-N}
 P-N(P-L Y/Ta N/Ta)
 lagingsi Tan Sua
{P-L=P-D} Y/TaN/Ta
{P-D(D.L)}
             
[2] ang nilalapitan ng babaeng nakaitim
{P-T=P-D}
angnilalapitan ng babaeng nakaitim
TT{P-D(D P-W)}
 nilalapitanng babaeng nakaitim
 DB10/fl|fg{P-W=P-N}
 ngbabaeng nakaitim
TW{P-N(N P-L)}
babae-ng nakaitim
N{P-L=P-D}
-ngnakaitim
TL{P-D(D)}
             
[3] tuwing bumibili sa tindahan
{S-K/P0}
tuwingbumibilisa tindahan
K{P-P=P-D} {P-K/L=P-N}
satindahan
DT00/fgTK {P-N(N)}

{1K-632}   Pagkakasama ng pariralang pangkayarian at pangnilalaman

"Hindi tinitiyak ang nasabing tuntunin na maaaring buuin ang lahat ng pagkakasama ng pariralang pangkayarian at pangnilalaman."

Galing sa pagsusuri ng 162 pariralang nasa Pagtitipong Panggawaan namin ang bilang sa talaang sumusunod.

NgalanPandiwa
pang-ubod
Pandiwa
di-pang-ubod
Pang-uriPang-abay
{8-10 Θ} {6-7.6 Θ} {6-7.6 Θ} {9-5.1 Θ} {10-3.5 Θ}

Panaguri4 %17 %1 % 7 %madalang
Paniyak14 %mayroon1 % mayroonwala
Pantuwid18 %walamadalang walawala
Pandako12 %wala1 % walawala
Panlapag3 %wala1 % 11 %8 %
Pang-umpog1 %walawala wala1 %

{1K-633 }   Paradigmang ang - ng - sa ng pariralang pangngalan

(1) Karaniwan, hindi sinasang-ayunan ng mga akdang pang-aghamwikang ang aming palagay ng ibayong kadiwaan ng parirala. Sa halip nito, doon pinangingibabawan ang mga paglalarawan na nagbibigay ng tanging diin sa pariralang pangngalan. Kahit may kaibahan ng ibat't ibang may-akda ay maaaring sabihin na binubuo ng pariralang pangngalan (o 'determiner phrases') ang paradigma na may ang - ng - sa bilang salik nito. May may-akda na nag-uugnay nito sa katawagang kaukulan; ilan ang ginagamit nang tuwiran ang salitang kaukulan. May paraang di-tuwiran lamang ang ibang pulutong; ginagamit nila ang mga katawagang pang-kaukulang 'nominative' atbp. Malimit, ipinapaugnay sa pariralang ito ang katawagang paksa (paniyak sa amin) o layon (pantuwid sa amin). Kahit hindi ito sinasabi nang maliwanag ay dapat ipalagay na pariralang pangngalan ang paksa at layon. Pinadali, maaaring ilarawan ang tularang ganoon:

Pariralang pangngalan

ang
ng
sa

Sa unang tingin, ito'y larawang magaling para sa wikang Filipino sapagkat may ngalan bilang salitang pang-ubod ang karamihan sa mga pariralang ang, ng at sa. Bukod dito, may paradigmang ganito ang panghalip {8K-402 Θ}

Hindi kami sumusunod sa palagay na ito sapagkat "bukas" sa dalawang dako ang paradigmang ganito. Una, may pulutong ng pariralang ang na hindi pariralang pangngalan. Sa kabila, may pariralang pangngalan na hindi maaaring isama sa naturang tularan. Gusto namin itong ilahad at patunayan na hindi bagay sa wikang Filipino ang naturang mga tularan.

(2) Pariralang ang na hindi ngalan ang salitang pang-ubod nito.
Halatang hindi ilang kataliwasan lamang ang mga pariralang ito, ngunit mga pulutong na buo. Tinuklas ng maraming may-akda ang lunas na kapansin-pansin sa kahirapang ito. Kasi hindi maaaring umiral ang ipinagbawal, tinitiyak nila na palaging magiging ngalan ang salitang pang-ubod ng pariralang ang {2K-105 (3-7)}. Walang anuman ang ikinakatwiran nila para dito. Kami din ang hindi nakakakita kahit anong pahiwatig sa dakong ito.

(3) Pariralang pangngalan bilang panaguri.
Hindi kailangan ng pandiwa sa pangungusap na Filipino. Maaaring magamit na panaguri ang ngalan o pariralang pangngalan {2-4.2}. Mga ito ang unang pulutong na hindi "kasiya" sa naturang paradigma. Upang ayusin ito, sana'y maaaring isama sa paradigma ang salitang ay na iniuuna. Nabibigo ito dahil hindi pariralang pangngalan ang karamihan ng pariralang ay. Nasa unahan ng pangungusap ang napakaraming panaguri at wala itong pananda; kahit baga pariralang pangngalan ang mga ito, wala itong ang, ng o sa.

(4) Pariralang pangngalan na may pang-angkop.
May ilang pulutong ng pariralang pangngalan na ikinakabit sa pamamagitan ng pang-angkop na -ng/na sa halip ng ang - ng - sa. Karaniwang panuring ang pariralang pang-angkop (panlapag ang tawag namin) {8-7.4}, maaari ding kawani ng pandiwa {6-7.4}. Dito rin, walang kalutasan ang pagpasok sa naturang paradigma, sapagkat hindi pariralang pangngalan ang karamihan ng pariralang pang-angkop.

(5) Pariralang pangngalan na walang pananda.
Hindi maaaring ipasok ang iba pang mga pulutong ng pariralang pangngalan, dahil wala itong ang, ng o sa. Doon nabibilang lahat ng pariralang pangkaroon {4-3} at ang pariralang tinatawag naming pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}.

(6) Kay { Bloomfield 1917}, walang tularan kahawig ng (1). Kay { Lopez 1941 §80}, may tularan ng 'Articles of the Proper Noun and the Common Noun', ngunit nandoon ang iba pang 'appellation Appositional' para sa pariralang pang-angkop na -ng/na sa (4). Tingnan din sa {1K-521 Θ}.


{1K-7011 }   Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang Filipino kay L. Bloomfield

Binubuod namin ang ilang paksa ng akda ni L. Bloomfield { Bloomfield 1917}:

(2) Pinapuna namin ang mga kaparaanan ni Bloomfield sa sumusunod na mga lugar:


{1K-7012 }   Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang Filipino kay N. Himmelmann

Sa akdang { Himmelmann 1987} ay maaaring buurin:

'Es gibt also fünf grundlegende morphosyntaktische Positionen im Tagalog: Prädikat (Markierung: Satzanfangstellung bzw. ay), attributives Gefüge (na), attributives Gefüge mit referentiellem Attribut (ng), Umstandsbestimmungen (im weitesten Sinne) (sa) und Prädikationsbasis. Letztere ist notwendig referentiell und wird deshalb immer durch eine ang-Phrase realisiert, ang aber markiert nicht Prädikationsbasen per se, sondern Referentialität. Die Beziehung zwischen Prädikat (P) und Prädikationsbasis (PB) ist eine simple Zuschreibung oder Gleichsetzung (X ist Y), wie sie im Nominal- oder Äquationalsatz der meisten Sprachen geläufig ist. Sie wird nicht segmental realisiert, sondern zum einen durch die Stellung (P vor PB), zum andern durch das Fehlen eines besonderen Markers gekennzeichnet; alle anderen morphosyntaktischen Relationen sind dagegen explizit (segmental) markiert. Zur Prädikatsphrase gehören alle mit dem prädikativen Kern verbundenen Elemente; d.h. alles, was mit durch ng, na oder sa dem Kern attribuiert wird. ... Jedes Vollwort ist potentiell Prädikat (wie es auch potentiell PB ist) und als Prädikat dann jeweils strikt einstellig.' (p. 78)

Nandoon nakikita namin ang sumusunod na pagkakaayon na masaklaw:


{1K-7013 }   Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang Filipino kay P.R. Kroeger

Binubuod namin mula sa akda ni P.R. Kroeger { Kroeger 1991}


{1K-7014 }   Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang Filipino kay P. Schachter at F.T. Otanes

Nasa harapan ng 'Tagalog Reference Grammar' nina P. Schachter at F.T. Otanes { Schachter 1972} ang pag-unawa ng palaanyuan at semantika (malimlit na pinaghahambing sa wikang Inggles). Dahil dito, bahagyang nasa likuran ang paglalahad na pampalaugnayan. Kapansin-pansin ang mga sumusunod:

Sa unang kabanata, may pagtukoy sa 'Manila dialect, as spoken by recent college graduates', halatang may-bisa ito sa buong aklat. Bahagyang "palapantas" ang ilan sa mga halimbawa nila, di-lubhang mahalaga ang pananalitang pang-araw-araw.


{1K-7015 }   Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang Filipino kay C. Lopez

Binubuod namin mula sa akda ni C. Lopez { Lopez 1941}:


{1K-7016 }   Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang Filipino sa Sangguniang Gramatika ng UP

Binubuod namin mula sa akda ng UP na { Aganan 1999}:


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_ugnay_2K.htm
03 Pebrero 2011 / 25 Mayo 2016

Wikang Filipino - Wakas ng 1K Pangabit sa Mga Patakaran (Talaksan 1K/2)

Simula ng pahina   1/1   1/2   1K/1   Palaugnayan
Pahinang Pamagat na Filipino   Fisyntag