1K Pangabit sa Mga Patakaran
(Talaksan 1K/2)
{1K-521 Θ} Kaukulan at 'declension' sa wikang Filipino
(1) Sa mga akdang pang-aghamwikang tungkol sa Filipino ay malimit na ginagamit ang katawagang katulad ng 'nominative, genitive, dativ' at 'lokative'. Kung ginagamit ang katawagang ito, maaaring hinuhain na may "banghay ng ngalan" ('declension') o tularan ng kaukulan ang wikang Filipino. Karaniwang ginagamit ng aghamwika ang katawagang kaukulan 'for inflectional languages that have declension'. Talagang may tulurang kawangis nito ang wikang Filipino upang ihudyat ang mga tungkuling pampalaugnayan sa pangungusap. Ito ang tularang pinadali:
| Kaukulan | Parirala | Panghalili | |
| Kaukulang ANG-AY | Pariralang ANG | Paniyak | 'Nominative' |
| Pariralang AY | Panaguri | 'Nominative' | |
| Kaukulang NG | Pariralang NG | Pantuwid | 'Genitive, accusative, ergative' |
| Kaukulang SA | Pariralang SA | Pandako | 'Dative, lokative' |
| Kaukulang -NG/NA | Pariralang -NG/NA | Panlapag | 'Nominative' 'Appellation Appositional' {  Lopez 1941
p.37} |
| Kaukulang ? | Pariralang ? | Pang-umpog | ?? |
(2) Sa kabilang dako, malaking kahirapan ang bumubukal kung inihahambing ang tularang ito sa 'declension' ng wikang pang-Europa. Kaugnay ang katawagang 'declension' sa ngalan lamang. Kaugnay naman ang "kaukulang Filipino" sa halos lahat ng salitang at pariralang pangnilalaman.
May isa pang kahirapan ang katawagang 'nominative'. Maliwanag ang pagkakaiba ng panaguri sa paniyak. Inihuhudyat ng kaukulang 'nominative' ng paniyak ang katiyakang pansemantika; walang katiyakan ang 'nominative' ng panaguri {2-3}. Dahil dito may alinlangan kung maaaring gamitin ang isa lamang na 'nominative' para sa wikang Filipino.
Kaugnay ang katawagang 'declension' sa pag-iral ng paradigma. Nakapahalagang mga pulutong ng pariralang pangnilalaman ang nakatakda sa panaguri, paksa at paglapag, at hindi (o pambihira lang) ito nagagamit na pantuwid, pandako o pang-umpog {1K-632}.
Maliban sa panghalip walang 'declension' na pampalaanyuan sa kaukulan ang ngalang Filipino (bukod sa mga pananda). Kung gustong magpasok ng tularang pangkaukulan sa wikang Filipino ay dapat magsimula sa pananda.
May kahirapan din ang pariralang may pang-angkop (o pang-angkop na kinaltas),
mahirap na ipasok ang kaukulang -NG/NA. Panuring sa pangngalan, kawani ng pandiwa
at iba pang panuring ang nabibilang dito. Wala kaming talakay kung paano maaaring
ipasok ang pariralang ito sa kuru-kuro ng kaukulan (ipinapasok ni
{ Lopez 1941 p. 37} ang 'appellation
Appositional'). Mas mahirap ang pagpapasok ng pariralang pang-umpog sa
kuru-kurong ito. Pariralang pangngalan ang isang pulutong nito, karaniwang sana'y dapat na
madaling ipasok ang ngalan doon.
Dahil sa kahirapang naturan tinatalikdan namin ang kaukulan at "banghay ng ngalan" sa wikang Filipino. Wala din kaming katunungan kung 'inflectional language that has declension' ang wikang Filipino. Maaaring ilahad nang maliwanag at puspusan sa pamamagitan ng kaparaanan ng pariralang pankayarian ang palaugnayan Filipino, ito'y bagay sa wikang Filipino.
(3) Sinisipi mula kay
{ Bloomfield 1917} § 119: 'Although grammatical
terms are necessarily and properly employed in different meanings when referring to
different languages, the Tagalog constructions in question are so different
from what is ordinarily understood by "cases" that the above terminology has been avoided
in the following sections.'
{1K-611} Dalasan ng iba't ibang pariralang pankayarian
Sa pamamagitan ng pagtitipon panggawaan namin sinubok na bilangin ang dalasan ng pariralang pankayarian. Binilang namin ang dalasan ng pananda ng pariralan.
| {M} | {A} | {PP} | {PD} | |||||||||
| Parirala | Kabuuan | |||||||||||
| Pamakso | ang | 1814 | si | 230 | ako(ng) | 228 | ito(ng) | 221 | 2493 | |||
| Panaguri | ay, 'y | 621 | ay si | 8 | ay ako | 0 | ay ito | 0 | 629 | |||
| Panaguring walang pananda | humigit-kumulang 2000 | |||||||||||
| Pantuwid | ng | 1414 | ni | 274 | ko(ng) | 388 | nito(ng) | 73 | 2149 | |||
| Pandako | sa | 1717 | kay | 60 | akin(g) | 140 | dito(ng) | 30 | 1947 | |||
| Panlapag Pang-umpog | Hindi kaya itong
bilangin ng palatuntunan namin. | |||||||||||
{1K-612 
} Pag-uuri ng parirala (bukod sa paniyak
at panaguri)
(1) Napagbubukod ni { Bloomfield 1917 § 119} ang apat na
uri ng 'Attributes':
- 'Conjunctive attributes' na may -ng/na.
- 'Disjunctive attributes' na may [nʌŋ] (o ni ...)
- 'Local attributes' na may sa (o nasa, kay ...)
- 'Absolute attributes' 'in which no particle is used'.
Sumusunod kami kay Bloomfield, ngunit nagbabago kami ng kaparaanan niya:
- Nabibilang namin lahat ng 'conjunctive attributes' ni Bloomfield sa uring naming pariralang panlapad. Nakikita ni Bloomfield ang suliraning 'alternation of absolute und conjunctive attribution' at tumatalakay siya nito bilang 'absolute attribution' (§§ 240, 256, 257), samantalang tumatawag kami nitong pariralang panlapag na walang pananda.
- Nabibilang ni Bloomfield ang aming uring pariralang pantuwid sa 'disjunctive attributes'. Iba't ibang salitang [nʌŋ] ang hindi niya napagbubukod. Bunga nito, nabibilang sa 'disjunctive attributes' ang pariralang tinatawag naming pariralang pang-umpog na may panandang nang, at pati sugnay na may pangatnig na nang.
- Nabibilang namin sa uring pariralang pandako ang 'Local attributes'. Dinadaragdagan namin ang pariralang pang-ubod; kay Bloomfield: 'Certain words form with their attributes phrases that are used as absolute attributes.' 'The phrase-forming attributes are either disjunctive or local.' (§ 270). Nabibilang din namin sa pariralang pandako ang pariralang pangkaroon, samantala kay Bloomfield itong tinatalakay itong 'expressions of indefinite quantity' nang bukod sa 'attributes' (§§ 69 - 71).
- Mas malaki ang uri ng 'absolute attributes' kay Bloomfield kaysa sa aming pariralang pang-umpog. May salita sa uri niya na tinatawag naming salitang bukod (hindi ito parirala sa amin).
Sa § 120 ni Bloomfiled inaayos ang 'loosely joined attributes' (malapid sa pariralang malaya namin), 'closely joined attributes', (malapid sa panuring namin), at 'enclitic attributes'. Hindi namin naman nabibilang sa panuring ang pariralang malaya, dahil hindi ito nagtuturing sa parirala. Sa amin, hindi parirala ang buong pangungusap {1-6.1 (3) Θ}.
(2) Ginagamit ni { Lopez 1941 p. 269 ff.} ang katawagang 'Enlargement
by Apposition' (panlapag), 'by Attribution' (pantuwid),
'by the Locative' (pandako) und 'Other Forms
of Enlargement' (pang-ukol atbp.).
(3) Kina { Aganan 1999 p. 81 f.} ay pinapagsama ang pariralang
NG at SA, bunga nito ang katawagang objekto, at pinagbukod-bukos
sa uring pansemantikong tagaganap, layon, tagatanggap,
ganapan, atbp.. Ito ay nasa kabanatang Pagpapalawak ng
Panaguri. Kung pinapanatili sa bahagi ng pariralang pandiwa, makabuluhan ang
pagkakasamang ito.
{1K-631 Θ} Pariralang pangkayarian at pangnilalaman
"Walang matibay na pagkakaugnay ng tungkuling pampalaugnayan at bahagi ng panalita (na pampalaanyuan). Pag-uuri sa pariralang pangkayarian at pangnilalaman ang kaparaanan namin upang ilarawan at unawain ang katangiang ito ng wikang Filipino."
Sa aming palagay, ito ang kalamangan ng pakaraanan namin:
- Maaaring ilarawan nang mabuti ang pagkakabuong pampalaugnayan ng pangungusap na Filipino sa pamamagitan ng anim na pariralang pangkayarian.
- Malinawag ang kalagayan ng pananda sa wikang Filipino.
- Ayon sa aming katuturan ng parirala, maliwanag ang pag-uuri sa uri ng salitang pampalaugnayan.
- Maliwanag ang katuturan ng pariralang pangkayarian at ng panandang nito; hindi ito ginugulo ng suliranin sa wikang Filipino tungkol sa bahagi ng panalita.
- Nananatili ang paggulo ng bahagi ng panalita, ngunit pinipigil ito sa saklaw ng pariralang pangnilalaman.
- Kahit na suliraning saligan, maaaring ipalinawag ang mga bahagi ng panalita (na pampalaanyuan).
- Maaaring ipaugnay sa bawat bahagi ng panalita ang katumbas na pariralang pangnilalaman.
- Maaaring talakayin nang puspusan at malawakan ang baliralang Filipino sa tulong ng bahagi ng panalita at pariralang pangnilalaman nito.
- Hindi kailangang magpasiya kung anong bahagi ng panalita ang bagay sa anong kayariang pampalaugnayan. Inilalarawan lamang kung anong pagkakasama ang ginagamit ng wika.
{1K-632} Pagkakasama ng pariralang pangkayarian at pangnilalaman
"Hindi tinitiyak ang nasabing tuntunin na maaaring buuin ang lahat ng pagkakasama ng pariralang pangyarian at pangnilalaman."
Galing sa pagsusuri ng 162 pariralang nasa Pagtitipong Panggawaan namin ang bilang sa talaang sumusunod.
| Ngalan | Pandiwa pang-ubod | Pandiwa di-pang-ubod |
Pang-uri | Pang-abay | |
| {8-10 Θ} | {6-7.6 Θ} | {6-7.6 Θ} | {9-5.1 Θ} | {10-3.3 Θ} | |
| Panaguri | 4 % | 17 % | 1 % | 7 % | madalang |
| paniyak | 14 % | mayroon | 1 % | mayroon | wala |
| Pantuwid | 18 % | wala | madalang | wala | wala |
| Pandako | 12 % | wala | 1 % | wala | wala |
| Panlapag | 3 % | wala | 1 % | 11 % | 8 % |
| Pang-umpog | 1 % | wala | wala | wala | 1 % |
{1K-633 } Paradigmang ang - ng -
sa ng pariralang pangngalan
(1) Karaniwan, hindi sinasang-ayunan ng mga akdang pang-aghamwikang ang aming palagay ng ibayong kadiwaan ng parirala. Sa halip nito, doon pinangingibabawan ang mga paglalarawan na nagbibigay ng tanging diin sa pariralang pangngalan. Kahit may kaibahan ng ibat't ibang may-akda ay maaaring sabihin na binubuo ng pariralang pangngalan (o 'determiner phrases') ang paradigma na may ang - ng - sa bilang salik nito. May may-akda na nag-uugnay nito sa katawagang kaukulan; ilan ang ginagamit nang tahasan ang salitang kaulukan. May paraang di-tahasan lamang ang ibang pulutong; ginagamit nila ang mga katawagang pang-kaukulang 'nominative' atbp. Malimit, ipinapaugnay sa pariralang ito ang katawagang paksa (paniyak sa amin) o layon (pantuwid sa amin). Kahit hindi ito sinasabi nang maliwanag ay dapat ipalagay na pariralang pangngalan ang paksa at layon. Pinadali, maaaring ilarawan ang tularang ganoon:
| Pariralang pangngalan |
| ang |
| ng |
| sa |
Sa unang tingin, ito'y larawang magaling para sa wikang Filipino sapagkat may ngalan bilang salitang pang-ubod ang karamihan sa mga pariralang ang, ng at sa. Bukod sa rito, may paradigmang ganito ang panghalip {8K-402 Θ}
Hindi kami sumusunod sa palagay na ito sapagkat "bukas" sa dalawang dako ang paradigmang ganito para sa pariralang pangngalan. Una, may pulutong ng pariralang ang na hindi pariralang pangngalan. Sa kabila, may pariralang pangngalan na hindi maaaring isama sa naturang tularan. Gusto namin itong ilahad at patunayan na hindi bagay sa wikang Filipino ang naturang mga tularan.
(2) Pariralang ang na hindi ngalan ang salitang
pang-ubod nito.
Halatang hindi ilang kataliwasan lamang ang mga pariralang ito, ngunit mga pulutong na
buo. Tinuklas ng maraming may-akda ang lunas na kapansin-pansin sa kahirapang ito.
Kasi hindi maaaring umiral ang ipinagbawal, tinitiyak nila na palaging magiging ngalan
ang salitang
pang-ubod ng pariralang ang {2K-105 (3-7)}.
Walang anuman ang ikinakatwiran sila para dito. Kami din ang hindi nakakakita kahit anong
pahiwatig sa dakong ito.
(3) Pariralang pangngalan bilang panaguri.
Hindi kailangan ng pandiwa sa pangungusap na Filipino. Maaaring magamit na panaguri
ang ngalan o pariralang pangngalan {2-4.2}. Mga ito ang unang pulutong na hindi "kasiya" sa naturang
paradigma. Upang ayusin ito, sana'y maaaring isama sa paradigma ang salitang ay
na iniuuna. Nabibigo ito dahil hindi pariralang pangngalan ang karamihan ng pariralang
ay. Nasa unahan ng pangungusap ang napakaraming panaguri at wala itong pananda;
kahit baga pariralang pangngalan ang mga ito, wala itong ang,
ng o sa.
(4) Pariralang pangngalan na may pang-angkop.
May ilang pulutong ng pariralang pangngalan na ikinakabit sa pamamagitan ng pang-angkop
na -ng/na sa halip ng ang - ng - sa. Karaniwang panuring
ang pariralang pang-angkop (panlapag ang tawag namin) {8-7.4}, maaari ding kawani ng pandiwa {6-7.4}. Dito rin, walang kalutasan ang pagpasok sa naturang paradigma,
sapagkat hindi pariralang pangngalan ang karamihan ng pariralang pang-angkop.
(5) Pariralang pangngalan na walang pananda.
Hindi maaaring ipasok ang iba pang mga pulutong ng pariralang pangngalan, dahil
wala itong ang, ng o sa. Doon nabibilang lahat ng pariralang
pangkaroon {4-3} at ang pariralang tinatawag
naming pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}.
(6) Kay { Bloomfield 1917},
walang tularan kahawig ng (1). Kay { Lopez 1941 §80}, may
tularan ng 'Articles of the
Proper Noun and the Common Noun', ngunit nandoon ang iba pang
'appellation Appositional' para sa pariralang pang-angkop na
-ng/na sa (4). Tingnan din sa {1K-521 Θ}.
Tingnan din ang pagpuna sa {1-6.3 (5) Θ}.
{1K-634 } "Case phrases"
Kay { Kroeger 1991 p.203} may pahiwatig sa akda nina G. Lamontagne at
L. Trevis ('The syntax of adjacency, WCCFL 6:173-186, 1987):
'Another way of accounting for the initial position of the case-marker
might be to assume that the case-marker is actually the head of a KP ("Case Phrase").'
Halatang pananda namin ang 'case-marker' nila at pariralang
pangkayarian ang 'case phrases'
{1K-7011 } Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang
Filipino kay L. Bloomfield
Binubuod namin ang ilang paksa ng akda ni L. Bloomfield
{ Bloomfield 1917}:
- Napakahalaga ang palaugnayan (sa tabi ng palatunugan at palaanyuan).
- May pampalaugnayang katuturan ng dalawang bahagi ng panalita - salitang pangnilalaman at pangkayarian. Sa tabi nito, may 'groupings' na halos katulad sa nakaugaliang bahagi ng panalita.
- Bida ng pagsusuring pampalaugnayan ang katawagan paniyak, panaguri at 'attribute'. May apat na uri ng 'attribute'.
- Iniugnay ang salitang pangkayariang ang sa pangngalan kahit paniyak ito.
- Iniwasan ang katawagang 'case' dahil hindi daw bagay sa wikang Tagalog.
- Malawakang inilahad ang mga hutaga at panghalip may gawing hutaga.
(2) Pinapuna namin ang mga kaparaanan ni Bloomfield sa sumusunod na mga lugar:
- Walang kaukulan {1K-521 Θ (3)}.
- Apat na uri ng panuring {1K-612 (1)}.
- "Pagiging ngalan" ng paniyak na di-makangalan at tungkulin ng ang
{2K-105 (3)}.
- Tungkulin ay {2K-211
(2)}.
- Pagpapalitan ng panaguri at paniyak {2K-231
(2)}.
- Pang-ukol {4K-233 (1)}.
- Pang-abay na pangmarahil {10K-412
(2)}.
- Full words - particles {15K-501
(2)}.
- Uri ng salitang pampalaugnayan {15K-512
}.
{1K-7012 } Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang
Filipino kay N. Himmelmann
Sa akdang { Himmelmann 1987}
ay maaaring buurin:
'Es gibt also fünf grundlegende morphosyntaktische Positionen im Tagalog: Prädikat (Markierung: Satzanfangstellung bzw. ay), attributives Gefüge (na), attributives Gefüge mit referentiellem Attribut (ng), Umstandsbestimmungen (im weitesten Sinne) (sa) und Prädikationsbasis. Letztere ist notwendig referentiell und wird deshalb immer durch eine ang-Phrase realisiert, ang aber markiert nicht Prädikationsbasen per se, sondern Referentialität. Die Beziehung zwischen Prädikat (P) und Prädikationsbasis (PB) ist eine simple Zuschreibung oder Gleichsetzung (X ist Y), wie sie im Nominal- oder Äquationalsatz der meisten Sprachen geläufig ist. Sie wird nicht segmental realisiert, sondern zum einen durch die Stellung (P vor PB), zum andern durch das Fehlen eines besonderen Markers gekennzeichnet; alle anderen morphosyntaktischen Relationen sind dagegen explizit (segmental) markiert. Zur Prädikatsphrase gehören alle mit dem prädikativen Kern verbundenen Elemente; d.h. alles, was mit durch ng, na oder sa dem Kern attribuiert wird. ... Jedes Vollwort ist potentiell Prädikat (wie es auch potentiell PB ist) und als Prädikat dann jeweils strikt einstellig.' (p.78)
Nandoong nakikita namin ang sumusunod na pagkakaayon na masaklaw:
- 'Fünf grundlegende Positionen' = limang kalagayang saligan ang nakakatulad sa limang pananda namin.
- Katawagang 'Prädikat' = panaguri at 'Prädikatphrase' = pariralang panaguri ang parehas mahalaga sa amin.
- 'Prädikationsbasis' = saligan ng panaguri ang maaaring ihambing sa paniyak namin.
- 'Simple Zuschreibung oder Gleichsetzung' = payak na kaugnayan o pagkakapareho ang nakakatulad sa pagpapalitan at pagkakapareho ng panaguri at paniyak namin.
- Bahagi ng panaguri ang lahat na 'mit dem prädikativen Kern verbundenen Elemente' = mga parteng iniuugnay sa ubod na pampanaguri.
- 'Jedes Vollwort ist potentiell Prädikat' = maaaring maging panaguri ang bawat salitang pangnilalaman ang nakakatulad sa aming sabing maaaring maging panaguri ang bawat pariralang pangnilalaman.
- 'Auch ist jedes Vollwort potentiell Prädikationsbasis' = maaari ring maging saligan ng panaguri ang bawat na salitang pangnilalaman ang nakakatulad sa aming sabing maaaring maging paniyak ang bawat pariralang pangnilalaman.
{1K-7013 } Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang
Filipino kay P.R. Kroeger
Binubuod namin mula sa akda ni P.R. Kroeger { Kroeger 1991}
- Umiiral ang bahagi ng panalita katulad ng 'noun, verb'.
- May iniuunang'case markers' ang 'noun phrases' besitzen vorangestellte .
- ang, ng, sa o si, ni, kay ang 'case markers' ng 'nominative, genitive, dative'.
- Umiiral ang paniyak, nasa 'nominative' (at ito'y pariralang pangngalan).
- Sa ilang kaisipan, sumusunod si Kroeger sa nakaugaliang daloy ng aghamwikang Espanyol-Filipino.
{1K-7014 } Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang
Filipino kay P. Schachter at F.T. Otanes
Nasa harapan ng 'Tagalog Reference Grammar' nina P. Schachter
at F.T. Otanes { Schachter 1972}
ang pag-unawa ng palaanyuan at semantika (malimlit na pinaghahambing sa
wikang Inggles). Dahil dito, bahagyang nasa likuran ang paglalahad na pampalaugnayan.
Kapansin-pansin ang mga sumusunod:
- Katiyakan ng paniyak (dahil dito, tatawagang 'topic').
- "Pagiging ngalan" ng paniyak na di-makangalan.
- 'Inversion-marking particle' ang ay at bahagyang iba sa 'A marker is a word that indicates the grammatical function of another word or group of words'.
- Inilalahad nang puspusan ang panghalip at pang-abay na hutaga.
Sa unang kabanata, may pagtukoy sa 'Manila dialect, as spoken by recent college graduates', halatang may-bisa ito sa buong aklat. Bahagyang "palapantas" ang ilang mga halimbawa nila, di-lubhang mahalaga ang pananalitang pang-araw-araw.
{1K-7015 } Pagpuna sa kayarian ng palaugnayang
Filipino kay C. Lopez
Binubuod namin mula sa akda ni C. Lopez { Lopez 1941}:
- Bukod sa 'substance words', may 'particles', nabibilang doon ang panghalip.
- Hindi ginagamit ang katawagng 'case', sa halip nito may 'appellations Nominative, Attributive' (pariralang ng), 'Locative, Geographical' (pariralang sa) ang pangngalan at panghalip. 'Articles of the Common Noun' ang salitang ang, ng, sa. Nadagdagang ipinapasok ang 'Appositional'; na, -ng ang 'article' nito.
- Tinatawag na 'indistinct predicate' ang panaguring walang ay.
- Di-karaniwang ayos namin ang 'regular word order' niya.
- Die Sa salinwika niya, Inggles na 'is, were' ang 'linguistic copula ay'.
- Halos karaniwan sa panalitang kanuranin ang halimbawa niya {13-6.1}.
{1K-7016 } Pagpuna sa kayarian ng
palaugnayang Filipino sa Sangguniang Gramatika ng UP
Bibubuod namin mula sa akda ng UP na { Aganan 1999}
zusammen:
- 'Pangnilalaman' (salitang pangnilalaman) ang panghalip.
- Hindi ginagamit ang katawagang 'kaukulan', gayunman para sa panghalip na panao. Tinatawag na 'anyong ang', 'anyong ng', 'anyong sa') ang mga anyo ng kaukulan.
- Pariralang pangngalan ang lahat ng paririralang may panandang ang,
ng, sa {2K-105
(4)}.
- Pati pananda ang salitang si, sina ... Hindi ginagamit ang katawagang pantukoy.
- Katulad sa amin ang paglalahad nila ng di-karaniwang ang
{2K-256 (3)}.
- 'Pananda ng panaguri' ang ay.
- Binubuo ng 'kompletong panaguri at paksa' ang 'batayang pangungusap'.
- Tinatawag na 'pariralang normal' ang panaguri na may di-karaniwang ang o pantukoy na si.
| Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_ugnay_2K.htm 03 Pebrero 2011 B-678-1 |