1K Mga Pangabit sa Mga Patakaran

{1K-101 }   Sipi mula kay Martin Luther

'Denn man mus nicht die buchstaben inn der Lateinischen sprachen fragen / wie man sol Deudsch reden / wie diese Esel thun / Sondern man mus die mutter ihm hause / die kinder auff der gassen / den gemeinen man auff dem marckt drümb fragen / und den selbigen auff das maul sehen / wie sie reden / und darnach dolmetschen / so verstehen sie es denn / und mercken / das man Deudsch mit ihn redet.'
Martin Luther: Sendbrief vom Dolmetschen (1530, labas ng Max Niemeyer Verlag, Halle, 1968).

Salinwika namin:

"Huwag tanungin ang mga titik sa wikang Latino kung paano salitain nang mabuti ang Aleman. Kundi dapat tanungin si Inay sa bahay, ang mga bata sa kalsada, ang karaniwang tao sa palengke at pansinin ang bibig nila kung ano ang wika nila. Alinsunod dito dapat isalin; kung gayon, naiitindihan nila at nauunawaan nang mabuti ang wika nila."
Martin Luther: Sanaysay tungkol sa pagsasaling-wika (1530).

Ibig naming iangkop ang siniping ito sa aming akda:

"Huwag tanungin ang balarilang Espanyol o Inggles kung paano salitain nang mabuti ang Filipino. Kundi dapat tanungin si Inay sa bahay, ang mga bata sa kalsada, ang karaniwang tao sa palengke at pansinin ang bibig nila kung ano ang wika nila. Alinsunod dito dapat bumuo ang balarilang Filipino; kung gayon, naiitindihan nila at nauunawaan nang mabuti ang wika nila."

'Sa wikang Aleman, ang kinikilalang pinakamabuting salin ay ang (salin ng Biblia) kay Martin Luther (1483 - 1546). Sa katotohanan ay dito nagsimulang makilala sa larangan ng pandaigdig na panitikan ang bansang Germany.' { Santiago 2003-S p. 3}


{1K-111 }   Aghamwikang Pilipino at wikang banyaga

Ama ng aghamwikang Pilipino ang tawag kay Ernesto Lopez. Sinulat sa wikang Inggles ang lahat ng akda niya (maliban ng ilan sa Aleman at Pransas). Kalimitan ang pangunahing pagpansin niya ay nasa pagtutulad ng Fipininong kayarian sa wikang Inggles (maraming halimbawa: { Lopez 1941}). Sinulat sa pananalitang kanluranin halos lahat ng halimbawa niya {13-6.1}.

Sa balarila nina { Schachter 1972} ay palaging inihahambing sa wikang Inggles ang Tagalog. Ito ang unang mga salita sa aklat na ito 'The pronounciation of Tagalog, like that of English, ...'.


{1K-131 }   Wika at wikain

(1) May magkakaibang katuturan ang katawagang wika at wikain. Ginagamit ang kaibahan ng wikang batayan (wikang may pamantayan) sa wikain; di-batayang wika ang wikain. Gusto naming sang-ayunan ang katuturang ito; nakikita man namin ang kahirapan ng pagsasapamantayan sa Pilipinas. Wikang batayan ang Filipino; tinitiyak ito sa Saligang Batas at sinusulatan ang Filipino ng tagasalitaan at balarila kahit kulang ang pangkalahatang pamantayan. Pantanging pambayang wika ito alinsunod sa Saligang Batas, walang katangiang ito ang iba pang wika sa Filipinas. Ayaw namin pagpasiyahan kung anong mga wika sa Pilipinas ang iba pang wikang batayan.

(2) May isa pang lalong maluwag na katuturan ng wika. Ginagamit ito kay { Gordon 2005}. Alinsunod doon ang kabatiran tungkol sa Pilipinas at iba tatlong bansa sa paghahalintulad:

PilipinasNational or official languages: Filipino, English.
171 living languages:
  Filipino (walang bilang), English (32 libong nagsasalita = 0.04 % ng mamamayan).
Labing-isang wikang sinasalita ng higit sa 1 % ng mamamayan.
 Cebuano23 %. "Language of wider communication. Speakers also use Tagalog."
Tagalog17 %. "Taught in primary and secondary schools. ... Used as the basis for the development of Filipino."
Ilocano9 %. "Language of wider communication."
Hiligaynon8 %. "Language of wider communication. Speakers also use Tagalog."
Bicol Centr3 %. "Trade language."
Waray-W3 %. "Language of wider communication."
Bicol Albay2 %. "Speakers have some proficiency in Central Bicolano."
Pampangan2 %. "Language of wider communication."
Pangasinan1.3 %
Maguindanao1.1 %. "Trade language. Comprehension of Tagalog is low."
Tausog1.0 %. "Language of wider communication."
Anim na wikang wala pang 100 nagsasalita.
ThailandNational or official language: Thai.
74 living languages:
Thai (limang wika, 70%).
Dalawa pang wikang may higit sa 1 % (Tsino, Malay).
Great
Britain
National or official languages: English, Welsh, French (regional).
12 living languages:
English (isang wika, 92 %).
Isa pang wika na may halos 1 % (Welsh). (Scots 0.2 % lamang.)
GermanyNational or official languages: Standard German.
27 living languages:
Standard German (isang wika, halos 91 %).
Dalawa pang wika na may higit sa 1 %.

Ipinapakita ng kabuuran na palaging nasa tabi ng pambansang wika ang iba pang wika. Hindi magkasalungat ang wikang pambansa at iba pang wika.

(3) Pag-uuri ng mga wikang Pilipino

Austronesian
 Malayo-Polynesian
 Northern Philippine
 Northern Luzon Ilocano, Pangasinan
Central Luzon Pampangan
Meso Philippine
 Central Philippine Bikolano, Tagalog
 Bisayan Cebuano, Hiligaynon, Waray-Waray, Tausog
Southern Philippine Magindanao

{1K-132}   Wikang kinagisnan

Ginagamit namin ang katawagang 'wikang kinagisnan' ni {W Salazar 1.1.17} upang ilarawan ang tanging wikang natutuhan muna ng bata ('mother tongue'). May bukod-tanging tungkulin ang wikang kinagisnan para sa pagpapalaki at pagpapaunlad ng bata.

Hindi laganap sa Pilipinas ang katawagang ito. Sa halip nito, katawagang gaya ng 'katutbong wika' ang ginagamit. Karaniwang kinakilalang 'sinauna' at 'makaluma' ang salitang katutubo.Isa sa maraming wika daw ang wikang katutubo, at makaluma ito. Dahil dito, kaunting kahalagahan sa napakahalagang wika sa buhay ng batang tao.

Mga katuturan
Wikang kinagisnan :: Unang wika ng bata na karaniwang natututo sa pamilya niya.
Tagawikang-kinagsnan :: Taong nagsasalita sa kanyang wikang kinagisnang.
Pakiramdam-wika :: May likas na pakiramdam-wika ('speech-feeling' { Bloomfield 1917 § 155}, 'Sprachgefühl', tingnan kay { Lopez 1941 p. ?}) ang tagawikang-kinagisnan sa wikang kinagisnan niya. Halimbawa: Aleman ang wikang kinagisnan ng mga katutubong tao sa Alemanya. Kung nagsasalita isa sa kanila sa wikang Aleman, siya'y tagawikang-kinagisnang ng Aleman. Kung marunong siya ring mag-Inggles at nagsasalita siya sa Inggles, hindi siya tagawikang-kinagisnang ng Inggles (dahil sa kanya ang Inggles ay wikang banyagang karaniwang inaral sa paaralan).
Napakahalaga ang katawagang tagawikang-kinagisnan sa makabagong aghamwika; siya ang nagpapasiya sa kabalarilaan ng mga kayarian sa wikang kinagisnan niya.


{1K-151}   Pagpuna sa paraang makaagham sa akda namin

(1) Nakikita ang dalawang paraang batayan sa pagsaliksik na aghamwika. Sa unang pangkat ay tagawikang kinagisnan ng wikang sasaliksikin ang dalubwika (o natutuhan niya ang matibay na likas na pag-unawa ng wikang ito). Sa pangalawang pangkat ay walang matalik na damdamin sa wikang sasaliksikin ang dalubwika; manonood sa labas siya. Ang aghamwika ay halatang isa sa kakaunting agham na maaaring gamitin ang dalawang paraan. Mga halimbawa na kasalungat: Sa agham ng relihiyon halos palaging may sariling kaugnayan ang dalubhasa sa larangan ng agham niya. Sa likas na agham halos palaging manonood ng mga pangyayari ang dalubhasa.

Sa pagsaliksik ng mga iba't ibang wika ay nangingibabaw ang unang pangkat pag malakas ang pagsaliksik na pang-aghamwika sa bansa nila. Kung mahina lamang ang pasaliksik doon, marahil mas malawak ang pangalawang paraan.

Hinditagawikang kinagisnan ng wikang Filipino ang karamihan ng pantas na sumaliksik ng mga saligan ng wikang ito. Dahil dito, tanyag ang paraan ng panonood; sa aming palagay wala itong kakulangan. Sa kabilang dako naniniwala namin na may halagang makaagham ang pagsasama-sama ng dalawang paraan. Kung kaya, palaging sa amin ang wikang sinasalita at sinusulat ng tagawikang-kinagisnan ang bida ng pagsaliksik; at may di-lubhang halaga ang pagsusuri ng yaring nilikha (kahit maganda sa pananaw na pang-aghamwika). Palaging bawal sa amin ang pagsusuring gumagamit ng salinwika sa banyagang wika bilang mabisang kasangkapan.

(2) Sa kabilang banda, dapat ding magsuri ng yaring alinlangan upang makamit ang pag-unlad na makaagham. Sa aghamwika pati dapat lumikha ng halimbawa at magsuri ng pagkakasang-ayon at kabalarilaan ng mga ito. Maaaring mahirap sa mga di-tagawikang-kinagisnan na ihiwalay nang mabuti ang pagkakasang-ayon sa paghaya lamang.

Sa pagsusuri namin, dinanas namin ang dalawang uri ng suliranin. Mababait at magagalang na tao ang Pilipino; mas mahalaga sa kanila ang pagkakasundo kaysa katumpakan. Dahil dito, malimit na masunurin silang umaayon sa isang palagay kahit hindi tama o puspos na tama sa kanila; lubhang malimit kung halos di-mahalaga ang katanungan sa kanilang sarili. Para sa karamihan ng mga Pilipino, halos di-mahalaga ang wikang kinagisnan nila. Puwede na lang ang bukambibig, at hindi maaaring malaman kung ano talaga ang isip nila.

(3) Maaaring lumitaw ang isa pang suliranin kung may tanong sa talawikang-kinagisnan at hindi dalubwika siya. Karaniwang sinusubok niyang matandaan ang inaral niya noon sa paaralan. Sa mga Pilipinong paaralan ay itinuturo naman ang tanging pormal na Filipino (tinatawag naming pananalitang kanluranin {13-6.1}); ito daw ang tama at magaling na Filipino, ngunit bihira lamang ang paggamit nito sa labas ng paaralan. Malakas ang paggamit ng pananalitang kanluranin kung itinatanong sa guro.

(4) Para sa pagsusuri ng pananalitang nakasulat ay naglikom kami ng bahaging sinipi mula sa lingguhang magasin na { Liwayway}, pati mula sa Filipinong aklat (panitikan at akdang makaagham {18K-3}). Ang pagtitipong ito (dalawang bilang tungkol sa laki nito: May mga limang libong pangungusap at may mga dalawang libong beses ng paggamit ng salitang ang) ay maaaring suriin nang mabuti sa pamamagitan ng kompyuter; tinatawag namin itong Pagtitipong Panggawaan. Lubhang malimit magiging ito bukal ng aming halimbawa.

Hindi galing sa Pagtitipong Panggawaan ang lahat ng halimbawa. Bakit?

(5) Minamabuti namin ang mga yari na ginagamit ng tagawikang-kinagisnan upang likumin ang halimbawa; alinsunod dito ang mga tuntunin tungkol sa pinagmulan ng halimbawa namin: Pag umaayon ang karamihan ng tagawikang-kinagisnan na magaling ang halimbawa ay hindi namin binabanggit ang pinagmulan nito kahit galing ito sa akdang pang-aghamwika. Pag mula sa akda ng panitikan ang halimbawa, binabanggit ang pinagmulang ito. Sa kataliwasan lamang ay binabanggit ang pinagmulang pang-aghamwika (halimbawa: may alinlangang hinggil sa kabalarilaan ang mga tagawikang-kinagisnan).

Kung pinipili ang mga halimbawa ay palaging sinusubok naming kunin ang halimbawang may malawak na pasang-ayon. Pang-aghamwikang nilikha ang inilalahad lamang kung talaga itong kailangan para sa pag-unawa. Sa kabilang dako ay hindi namin iniiwasan sinuri ang halimbawang galing sa panitikan kahit mahirap ang pag-unawang pambalarila nito; binibigyang-diin ang mga ito upang ilahad ang kayamanan at pagkakaiba-iba ng wikang Filipino.

(6) Paglalarawan ng katunayan ng wika at pagsusuri na pambalarila nito ang sangkap ng akdang ito. Sa tulong ng kanilang pakiramdam-wika, maraming tagawikang-kinagisnan ang umambag para sa aking akda - malimit hindi sila namalayan nito. Napakahalaga din ang tulong nila upang uwanain ang mga pinagmulang nakasulat. Sa gayon naging ka-may-akda silang lahat, ang aking mga kaibigang Pilipino. Hindi ko maaaring pasalamatan ang bawat isa, sa halip nito sinasaklaw sila sa paggamit ng kami at namin sa aking akda.

(7) Hinggil sa paggamit ng katawagang pang-aghamwika ay sumusunod kami sa paraang hindi malimit ginagamit sa akdang pang-aghamwika; tinatawag namin itong paraang mailbox.

Sa makabagong 'information technology' ay nilikha ang imbakan ng 'information'.May tanging imbakan kung saan maaaring isulat ng sinuman, ngunit maaaring basahin ng may-ari ng tinggalan lamang ang sinulat. Tinawag na 'mailbox' ang makabagong imbakang ito. Halata, ibang-iba ang imbakang ito kaysa sa 'mailbox' na yari sa bakal o plastik sa harapan ng mga Amerikanong bahay. Sa kabilang dako ay may mga pagkakaisa ang dalawang uri ng 'mailbox'; gayunman, matalino ang paggamit ng magkasamang katawagan.

Pag kinakailangan namin ang mga katawagang pambalarila sa wikang Filipino ay sinusubok naming gamitin ang katawagan na ginamit na sa balarilang pang-Europa ( o ang Filipinong salinwika nito). Hindi mahalaga sa amin kung puspus-puspos na magkatulad ang mga katuturan, subalit mahalaga lamang ang ilang magkatulad na katangiang saligan. Sa halimbawa, ginagamit namin ang nakaugaliang katawagang panaguri; gayunman ayaw naming sabihin na magkatulad ang lahat ng katangian ng panaguring nasa wikang Filipino at nitong nasa wikang pang-Europa. Sa aming palagay, magkatulad ang kaibahan ng Filipinong panaguri at pang-Europang panaguring at ang kaibahan ng mga 'mailbox' nasa computer at nasa harapan ng mga bahay na Amerikano.

Kung ginagamit namin ang paraang mailbox ay dapat bigyang-katuturan ang katawagan sa wikang Filipinong nang puspos (kailangan din kung pumili kami ng bagong ibang katawagan).

(8) Pinagtatangkaan naming ilahad ang palaugnayang Filipino sa wikang Filipino. Kasalukuyan, malimit na pagsumikapang halinhan ang wikang katutubo ng wikang banyagang Inggles (o ang salitang Filipino ng salitang Inggles). Sa panahong ito, kabalintunaan ang paggamit ng wikang Inggles (o salitang Inggles) upang palaganapin at tangkilikin ang wikang Filipino. Dapat gamitin ang wikang Filipino para sa pagtatangkang ganito upang maaaring magtagumpay.


{1K-171 }   Paggamit ng mga katawagang pandaigdig sa Pilipinong aghamwika

(1) Sa aghamwikang Pilipino, walang pagkakaunawang magkakatulad kung paano dapat na iangkop sa wikang Filipino ang katawagang pandaigdig {*}. Pinapanggalingan ng karamihan ng katawagang pandaigdig ang mga wikang Lumang Griyego at Latin (salitang nilikha ang marami). Karaniwang ginagamit ng wikang pang-Europa ang salitang katutubo upang iangkop sa wika nila ang katawagan. Nasa Pilipinas ang kasalungat; ginagamit ang salitang inaangkop na nasa wikang Inggles upang gawain ang isa pang pag-aangkop para sa paggamit sa wikang Filipino. Kung gayon, bumubukal ang ilang suliranin; iba't iba ang paraaan upang lutasin ang mga ito. Sanhi ng kahirapan ang katangian ng wikang Inggles. Doon, magkatulad ang mga larawang pampalabaybayan ng wikang katutubo at ng wikang Inggles; ngunit binabago nang malakas ang bigkas para sa wikang Inggles. Dahil dito, malapit pa sa katutubong wika ang palabaybayang Inggles, ngunit malayo na ang bigkas.

{*}   Sa Pilipinas halos katumbas ang katawagang 'pandaigdig' at 'Inggles', bihira lamang tinatalakay ang lahat ng ibang wika.

(2) Nananatili ng pagkapag-angkop na Inggles na walang pagbabagong pampalabaybayan ang isang pulutong ng may-akda (halimbawa: { Aganan 1999}); marahil ang pag-iisip nila na kayang tamang bigkasin ng mga bumabasa ang salitang Inggles. Inaangkat ang mga salita alinsunod sa bahagi ng panalita ('verb' bilang pangngalan, ngunit 'verbal' bilang pang-uri, hindi na pangverb). May pakinabang na malaki ang paraang ito; kitang-kita pa ang mga salitang Inggles sa pakikipagtalastasang pandaigdig. Mayroon yatang kasahulan ang paraan ito; salitang banyaga pa ang salitang Inggles.

(3) Ang karamihan ng Pilipinong may-akda (halimbawa: { Paz 2003}) ay gumagamit ng paraang nananatili ng bigkas na Inggles at nagbabagay ng palabaybayan na Filipino. Mahirap ang paraan nila. Kulang ang kasangkapan ng Filipinong palabaybayan upang iangkop lahat ng salitang banyaga (halimbawa: <agriment>, <vawel> <titser>). Mayroon ring magkakaibang bigkas ng salitang Inggles (halimbawa: <inklitik>, <enklitik> o <ingklitik> para sa Inggles na salitang 'enclitic'). Madalas na mayroon pa ring pag-aangkop sa makalumang palatunugang Tagalog (halimbawa: Panghalili sa tunog na [ f ] <f> o <ph> ang [ p ] <p> na nasa <diptong>). Karaniwang nawala na ang bahagi ng panalita pagkatopos ng pag-angkat; dahil dito, ginagamit ang mga Filipinong panlapi kasama ang salitang Inggles (halimbawa: pagkaklasifay). Bunga nito, bumubukal ang mga bagong salita, hindi pa Inggles, ngunit hindi na bagay sa wikang Filipino. Mayroon pang katanungan kung ganito paunlarin ang pagkakaunawa ng salitang ito sa wikang Filipino. Maliwanag ang pagkawala ng kahit anong pagkakaugnay sa palabaybayang Inggles (at marahil rin sa Inggles na bigkas) (halimbawa: Inggles na 'clause' [klɔ:z] ang nagiging <klos> na marahil na may bigkas na [klɔs]; 'vowel' ['vaʊəl] ang nagiging <vawel> ['fa.vɛl], mas tama yata (ngunit hindi pa tama) ang baybay na <vaw-el> na may bigkas na ['faʊ.ʔɛl]).

Halatang nakikita na ng ilang may-akda ang nasabing mga suliranin; ginagamit nila ang wikang Espanyol upang lutasin ito. Mas magkatulad ang palabaybayan at palabigkasan ng mga wikang Espanyol at Filipino kaysa sa mga ito ng Inggles at Filipino. Dahil dito, maaaring makita bukod sa fonoloji pati ang ponolohiya.

(4) Hindi na nakita namin ang pagsisikap na gamitin ang katutubong salitang Griyego o Latin mismo upang iangkop nang magaling ang mga ito sa wikang Filipino (halimbawa: mula sa Griyegong φωνη = fone = boses, tunog ay maaaring gawin ang mga salitang katulad ng palafonehan, pangfone).


{1K-201}   Katuturan sa mga parirala

Ginagamit namin nang malawakan ang katawagang parirala; parirala o salitang pambukod ang lahat ng bahagi ng pangungusap. Sa {1-6.3} inilarawan namin ang 'ibayong kadiwaan' ng pariralang Filipino at isinaysay ito sa tulong ng katawagang pariralang pangkayarian at pangnilalaman. Nagkaroon ng katangiang sumusunod ang mga parirala.


{1K-202}   Katuturan ng at katawagan sa pariralang pangkayarian

(1) Sa tabi ng panaguri at paniyak, ibinubukod namin ang apat pang pariralang pangkayarian dahil magkakaiba ang pananda nito. Dahil dito, kailangan namin ang apat na katawagang magkakaiba. Sa aming palagay, hindi na bagay ang kinaugaliang katawagang katulad ng 'layon' o 'makaabay'; kung kaya iniuugma sa pariralang ito ang bago at bagay na mga katawagan na walang maling pagkakaugnay na pansemantika (halimbawa 'layon' at 'balak, hangad, tangka').

(2) Para sa pariralang ng, nagpapasok kami ng katawagang 'pantuwịd'; "tuwid" ang pagkakaugnay ng pantuwid sa pariralang pang-itaas nito (at kaunting kahawig ng kinaugaliang katawagang 'layon na tuwiran' ang katawagan namin).

Hindi napakagaling ang katawagang 'layon' para sa pariralang NG. Sa pananaw na pansemantika, kalimitang hindi ito 'layon ng kilos', ngunit 'tagaganap ng kilos'(sa pandiwang balintiyak) o 'may-ari ng bagay' (panuring sa ngalan). Hindi pa bagay ang katawagang 'genitivum' na ginagamit para sa kaukulan sa balarila ng wikang pang-Europa.

(3) 'Pandako' ang bagong tawag sa pariralang sa. Inihuhudyat ng pandako ang dakong panluran o pamanahon o dako sa matalinghagang paglalarawan (tagatanggap).

(4) Inihuhudyat sa pamamgitan ng pang-angkop ang baitang; sa likod ng pang-angkop umaakyat o bumbaba ang pangungusap sa ibang palapag. Dahil dito, sa aming palagay, bagay ang katawagang 'panlapạg'.

(5) Nag-iisa at malaya sa pangungusap ang mga pariralang nang. Madalas walang paggamit ng nang; at kung may nang, ito'y tanda ng paghihiwalay (hindi ng pagkakaugnay). Nauumpog ang pariralang ito sa ibang bahagi ng pangungusap, dahil dito ang katawagang 'pang-umpọg'.

Nababagay sa pariralang malaya, sa panuring sa ngalan at pati sa kawani ng pandiwa ang katawagang ito.

Pag-uuri ng parirala sa akdang pang-aghamwika {1K-612 }.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_ugnay_1K.htm
20 Oktubre 2010 / 15 Hunyo 2016

Wikang Filipino - Wakas ng 1K Pangabit sa Mga Patakaran (Talaksan 1K/1)

Simula ng pahina   1/1   1/2   1K/2   Palaugnayan
Pahinang Pamagat na Filipino   Fisyntag