14 Palatunugan
(Talaksan 14/1)

14-1 Pambungad

(1) Tungkol sa palaugnayan ng wikang Filipino ang akdang ito. Dinaragdagang tinatalakay namin ang ilang katanungan ng Filipinong palatunugan at palabaybayan.

Paksa ng naming paglalahad ng palatunugang Filipino ang mga katutubong salita galing sa pansariling wika {14K-101 }. Bukod dito ang pang-angkop ng salitang banyaga na maaaring maging salitang hiram. Halata, hindi sangkap na Filipinong palatunugan ang mga di-iniangkop na salitang banyaga.

Ang Filipino ay wikang sinusulat nang bahagya lang at dahil dito binabasa rin nang bahagya {1-1.4}. Karaniwang ginagamit ang Filipino sa usapan at daldal na nabibilang sa pananalitang ang-araw-araw. Dahil dito tangi ang katunungan ng bigkas-batayan. Inuunawang bigkas-batayan ng karamihan ng tagawikang-ina ang isang bigkas alinsunod sa baybay. Maliban sa kaunting pagkakataon ng sobrang-bigkas ay sinasang-ayunan namin sila. Bigkas na pang-araw-araw ang mga paglihis na sinasalita. Sobrang-bigkas ang napakapuspos na pampalabaybayang bigkas.

Madali ang pagbuo ng panting sa wikang Filipino; dahil dito kaunting binibigyang-diin namin ang paksang ito. Mas mahalaga sa amin ang katangian na dalapantik ang karamihan ng ugat ng salita. Halos magkatimbang ang dalawang pantig na ito. Sinusubok naming pansinin kung anong pagkakaugnay na pampalatunugan ang umiiral sa mga pantig ng ugat na salita. Sinisikap na ihambing ang kinalabasan at mga tuntunin kung paaano ang pagbuo ng salitang hinango {14K-102}.

... Katangian ng palatunugan Filipino ang pagkakagusto sa pag-uulit. Magkatulad na tunog, pantig at ugat ng salita ang kapansin-pansin na inuulit. Dahil dito, tinatalakay namin ang katangiang ito sa isang pangkat na {14-4}.

(2)

(3)

14-2 Tunog, titik, pantig at salita

(1) Batay sa sulat namin sa pambungad ay tinatalakay ang palatunugan ng mga salitang nagbuhat sa wika sa Pilipinas. Kulang man ang mga katibayan mula sa panahong bago dumating ang Espanyol; dahil dito mahirap na sinusuri kung ipinasok ng salik na Espanyol ang palatunugang Filipino.

(2) Para lamang ginagamit ng wikang Filipino ang palatitikang Latinong ipinasok kasama ang pagsakop ng mga Espanyol noong ika-16 daang-taon. Higit noon, ginamit ang isang palatitikang pampantik na tinatawag na Baybayin o Alibata {14K-201}. ...

Ilang katangian ng palabaybayang Espanyol (tanging paggamit ng titik na Latino) ang ipinasok sa palabaybayan ng wika sa Pilipinas; at ilan nito ang nanatili hanggang sa ika-20 daantaon. Halimbawa, sinulat na <c> o <qu> ang tunog na [ k ] (walang paggamit ng titik na <k> sa baybay na Espanyol). Ngayon pa nagpagunita nito ang ilang pangngalang pantangi na katulad ng Bontoc o Parañaque.

14-2.1 Tunog at titik

Halos hindi kilala sa Pilipinas ang Palatitikang Pampalatunugang Pandaigdig ('IPA, International Phonetic Alphabet' {14-5.1}). Baka hindi kailangan dahil madali daw ang pagkakaunawa ng Filipinong palatunugan. Gayunman napakahusay na nababagay ito sa wikang Filipino sapagkat inilalarawan nito ang isang maliwanag na pagkakasalin para sa lahat ng tunog. Palagian namin itong ginagamit.

14-2.1.1 Mga katinig

Maaaring itala ang mga Filipinong katinig sa sumusunod na talahanayan:

Maaaring ilarawan ang pulutong na ito ng katinig sa pamamagitan ng palatitikang Latino kung ipapasok ang ilang katangian. Pag katinig ang titik na <y> at <w> ay palagiang tunog na [ j ] at [ v ] ang mga ito. Sinusulat ang pailong na panlalamunang [ ŋ ] sa tulong ng dalawang titik na <ng> (digrapo ang mga ito). Napakadalas sa wikang Filipino ang impit na pasara [ ʔ ] (tinatawag namin itong Po), ngunit malimit na hindi ito inilalarawan sa baybay {14K-2111}.

Sa wikang Filipino ay may tanging pagkakaugnay ang dalawang katinig na [ d ] at [ r ] {14-2.5.1}

Kasapi ng Filipinong palatunugan (noon hindi pa palatunugang Tagalog) ang katinig na [ f ], dahil ang wikang Filipino ay tinanggap ng salitang ng ibang wika o wikain ng Pilipinas na may tunog na ito (halimbawa fagaw, {14K-2112}). Marahil na dapat pang dagdagan ang pulutong na Filipinong katinig; may [ z ] na may tinig at mga tunog o kumpol-tunog {*} na [ nj ], [ tʃ ] at [ dʒ ] ang ilang wika o wikain sa Pilipinas, kahit madalang lamang { Aganan 1999 p.4}. Bukod dito ay malimit na binubuo ang mga tunog na [ ʃ ] at [ ʒ ] dahil sa pagpapakipot ng pantig {14-2.1.2} sa pananalitang pang-araw-araw.

{*}  Ginagamit namin ang sumusunod na katawagan:
Kumpol-tunog: Katawagan sa pagkakasama ng tunog sa loob ng isang pantig.
Kumpol-katinig: Katawagan sa kumpol-tunog ng katinig.
Pagsasalubong kung pagkakasama ng tunog sa magkaibang pantig.

14-2.1.2 Mga kumpol-katinig

Karaniwang walang kumpol-katinig ('consonant cluster' sa Inggles) na nasa loob ng isang pantig ang palatunugang Filipino. Gayunman sa wikang pang-araw-araw ay kalimit na pakiputin ang dalawang pantig; nawawala ang patinig ng unang pantig na di-idinidiinan at lumilitaw ang isang kumpol-katinig sa pangalawang pantig na idinidiinan. Maaaring bigkasin ang kumpol na ito, o ipasok ng bago pang katinig sa paltunugang Filipino.

• [sɪ'j..]: si ang unang pantig na di-idinidiinan, <y> ang unang titik ng pangalawang pantig na idinidiinan. Kung pinapakipot ang dalawang pantig ay limilitaw ang tunog na [ ʃ ] o ang kumpol-katinig na [ ʃj ]. Halimbawa: siya [ʃjʌ] o [ʃʌ], maliban sa sobrang-bigkas hindi kailanman [* sɪ'jʌ], kasiya [kʌ'ʃjʌ], [ka'ʃʌ] o madalang na (halos sobrang-bigkas) [,kʌ.sɪ'jʌ].
• [tɪ'j..]: ti ang unang pantig na di-idinidiinan, <y> ang unang titik ng pangalawang pantig na idinidiinan. Kung pinapakipot ang dalawang pantig ay limilitaw ang kumpol-katinig na [ tʃ ] o ang tunog na [ c ]. Halimbawa: tiyan [tʃʌn], maliban sa sobrang-bigkas hindi [* tɪ'jʌn].
• [dɪ'j..]: di ang unang pantig na di-idinidiinan, <y> ang unang titik ng pangalawang pantig na idinidiinan. Kung pinapakipot ang dalawang pantig ay limilitaw ang kumpol-katinig na [dʒ] o ang tunog na [ ɟ ]. Halimbawa: diyan [dʒʌn] o [dɪ'jʌn].
• [nɪ'j..]: ni ang unang pantig na di-idinidiinan, <y> ang unang titik ng pangalawang pantig na idinidiinan. Kung pinapakipot ang dalawang pantig ay limilitaw ang kumpol-katinig na [nj]. Halimbawa: niya [njʌ] o mas madalas [nɪ'jʌ].
• Isang halimbawa lamang para sa iba pang kumpol-katinig sa pang-araw-araw na pannalita: tuwid [tʊ'vɪd] at pinaiksing [tvɪd].

Mas madalas, may kumpol-katinig ang di-iniangkop na salitang galing sa Espanyol at Inggles; batay sa katuturan namin ang mga ito ay hindi kasapi ng palatunugang Filipino. {14-2.6}.

14-2.1.3 Mga patinig

(1)

May patinig na maikli at mahaba. Nagkakaugnay ang haba ng patinig at ang diin ng salita sa wikang Filipino {14-3.1}. Hindi minamarkahan ang haba at diin sa Filipinong palabaybayan. Binubuo rin ang mahabang patinig sa pamamagitan ng pagbabago ng tunog {14-2.5.3}.

(2) Napakadalas ang patinig na / a / sa salitang Filipino, madalang ang / e / {14K-2132}. Halos wala ang isang tunog na katulad ng [ ə ] 'Schwa' sa palabigkasang Filipino.

Pinapag-alinlangan ang katutubong patinig na Filipino {14K-2133}. Tiyak ang pag-iral ng / a i u / sa sinaunang mga wika sa Pilipinas (bago dumating ang mga Espanyol), marahil din / o /. Hindi tiyak ang sinaunang paggamit ng / e /. Di-tiyak pati kung wikang banyaga ang nagkabisa sa paggamit ng mahabang patinig.

14-2.1.4 Mga kumpol-patinig

Sumusunod ang mga kumpol-patinig ng wikang Filipino (sa paglalarawang pampalabaybayan):

Kaunting kaalaman ang nakita namin tungkol sa palabigkasan puspusan ng kumpol-patinig na Filipino. Tinitipon ang ilang kabatiran at mga halimbawa sa pangabit na {14K-2141}.

Hindi matalik sa wikang Filipino ang pampalatunugang pagdikit ng sangkap ng kumpol-patinig. Maaaring hatiin ng isang hanggahang-pantig ang kumpol-patinig; nag-iisang patinig at katinig ang bunga nito {14-2.5.6}. Marahil dahil dito inilalarawan na patinig + katinig (<w> o <y>) ng palabaybayang Filipino ang mga kumpol-patinig. Alinsunod sa baybay na Espanyol ito nang bahagya (halimbawa: Espanyol na <hoy> at Filipinong <baboy>), ngunit hindi palagi (halimbawa: Espanyol na <carabao> at Filipinong <kalabaw>). Sa paglalarawang ito ay maliwanag ang kaibahan ng kumpol-patinig at pagsasalubong ng patinig ('hiatus'); halimbawa: daan [dʌ'ʔ̣n], tao ['ta:.ʔɔ]).

14-2.2 Pantig at salita

14-2.2.1 Mga pantig

Walang pantig walang patinig ang palabigkasang Filipino. Wala ring pantig na hubad (marahil may ilang kataliwasan. Kung wala ibang katinig ang unang tunog ng pantig ay malalagay ang katinig na Po [ ʔ ] sa unahan ng pantig. Pag isa lamang katinig sa pagitan ng dalawang patinig ito'y palaging unahan ng pangalawang pantig (halimbawa: bago ['ba.gɔ], hiwain [hɪ'va:.ʔɪn]). Dalawang sunod-sunod na katinig ang palaging ihinihiwalay sa dalawang pantig (halimbawa: binyag [bɪn'jʌg]). Dahil dito, pagbuo ng Filipinong pantig ang sumusunod:

KV   KVK

Pag may kumpol-patinig ang panting ay bawal katinig ang nasa likod ng kumpol-patinig. Maaaring sabihin na panghalili ng pagsasalubong ng patinig at katinig ang kumpol-patinig Dahil dito ay tinatanda naming VD ang pagbuo ng Filipinong kumpol-patinig. Sapagkat walang pantig na hubad ang Filipino, ito lamang ang tanging pagbuo ng pantig na may kumpol-patinig:

KVD

Walang higit na masalimuot na pantig ang wikang Filipino; kataliwasan lamang ang pantig na may kumpol-katinig {14-2.1.2}). Sa palatunugang Filipino ay tinutupad nang malinawag ang hanggahan ng pantig; inihihiwalay nang mabuti ang pantig sa loob ng salita at sa pagitan ng salita. Walang kasukasuang-pantig {*}, pantig na hubad at katulad nito (kataliwasan: {14-2.5.6}).

{*}   Kasukasuang-pantig: Nag-iisang katinig na nasa pagitan ng dalawang pantig at kasapi ng dalawang pantig.
Pantig na hubad: Pantig walang katinig sa unahan at ikinkakabit sa umunang pantig.

May patinig sa hulihan ng pantig (tingnan man sa {14-2.5.4 (2)}) ang humigit-kumulang na kalahati ng pantig na nasa salitang-ugat na Filipino; may katinig sa hulihan (kasama ang Po [ ʔ ]) ang halos na kalahati at ang tira ng mga limang bahagdan (5 %) ay may kumpol-patinig { W Stat-Phon 2.3}. Maaaring bawat katinig sa unahan ng tinig, kahit sa magkakaibang kadalasan. May pantig na may patinig sa hulihan (tiyak bilang pantig na hindi sa hulihan ng salita).

Marahil tinatakdaan ang paggamit ng katinig sa hulihan ng pantig. Walang halimbawang may [ h ] sa hulihan ng pantig (sa pananalitang nakasulat) ang nakita namin; ngunit maaaring nasa hulihan ng salita ang tunog na [ h ] {14-2.5.4 (2)}. Nag-iisang halimbawang may [ r ] sa hulihan ng pantig ang salitang adạrna [ʔʌ'ḍr.ṇ] (baka hindi ito katutubong salita). Madalang lamang ang katinig na [ b ] b sa hulihan ng pantig (halimbawa: labnaw [lʌb'nʌʊ]).

Higit na madalas ang Po [ ʔ ] sa unahan kaysa sa hulihan ng pantig. Baligtad ang [ n ] at [ ŋ ], higit na madalas ito sa hulihan. Sa hulihan ng pantig ay bumubuo ng kumpol-patinig ang <y> at <w>; dahil dito hindi ito patinig na nandoon.

14-2.2.2 Salitang isapantig

Palagi kataga ang salitang isapantig {11-1} (pag hindi pagpapaikli ng salitang dalapantuig, halimbawa di mula sa hindị). Sumusunod ang pagbuo nito:

Mga halimbawa:

Huling tunog ng karamihan ng hutaga ang isang patinig o isa sa mga katinig na [ n ] o Po [ ʔ ] (kataliwasan: daw).

14-2.2.3 Salitang-ugat na dalapantig

Maaaring gamitin ang halos lahat na pantig upang bumuo ng dalapantig na salita. Sumusunod ang pagbuo ng karamihan ng Filipinong salitang-ugat:

Mga halimbawa:

14-2.2.4 Damipantig na salitang-ugat

Higit na madalang ang damipantig na salitang-ugat kaysa sa dalapantig na salitang-ugat. Marahil salitang hiram, salitang hinango o tambalan ang ilan sa mga ito dahil may pagkakataon kung mahirap unawain ang tunay na pagbuo ng salitang ito.

14-2.3 Mga pantig sa ugat ng salita

Magkakaiba ang gawi ng tunog at pantig sa ibang katatayuang sa loob ng isang ugat ng salita. May kaugnayan ang mga tuntunin ng pagbuo ng ugat ng salita at ang mga tuntuning mabisa sa pagbuo ng salitang hinago. Dahil sa kaibahang ito ng tuntunin ay tinatalakay namin ang ugat ng salita sa pangkat na ito at ang salitang hinango sa iba pang pangkat tungkol sa pagbabago ng tunog {14-2.5}.

Unang pansin namin ang mga kaugnayan ng huling tunog ng isang pantig at unang tunog ng sumusunod na pantig sa loob ng isang salita. Saka kaming magsusuri ng ibang kaugnayan ng kasunud-sunod na pantig.

14-2.3.1 Patinig sa hulihan at sa unahan ng sumusunod na pantig

Ipinakakilala namin ang pagsasalubong ng dalawang patinig sa dalawang kasunod-sunod na pantig [_V.ʔV_]; tinatawag din itong 'hiatus'. Kung ganito patinig ang huling tunog ng unang pantig at Po [ ʔ ] ang unang tunog sa pangalawang pantig. May pagsasalubong na ito ang mga apat na bahagdan (4 %) ng Filipinong ugat ng salita { W Stat-Phon 7}. Sumasama ang patinig na / a / ng / a / (halimbawa: daạn) at pati ng iba pang patinig (halimbawa: paẹt, baịt, baon). Pagkatapos ng / e i / at / o u / ay halos palaging magkapareho ang pangalawang patinig at binibigyang-diin ang susunod na pantig (halimbawa: leẹg, biịk, poọk, buọ; kataliwasan sa diin ang oo).

14-2.3.2 Pagsasalubong ng katinig

Kung dalawang katinig ang nagtatagpo sa hulihan ng isa at sa unahan ng sumusunod na pantig ng ugat ng salita ([_K.K_]) ay palaging iba-iba ang dalawa. Bumubukal ang pagkaparehong pagsasalubong sa tulong ng paglalapi (halimbawa: paggawạ [pʌg.gʌ'vʌʔ], pangngalan [pʌŋ'ŋa:.lʌn]).

14-2.3.3 Katinig na sumusunod sa pailong

Sinuri ng higit na puspos ang kaugnayan ng pantig na may pailong bilang huling tunog at ng unang katinig ng sumusunod na pantig (pati sa damipantig na salita) {14K-2331}, { W Stat-Phon 6}:

• Pag huling katinig ang [ m ] ay karaniwang [ b ] at [ p ] ang unang tunog ng sumusunod na pantig. Madalang ang ibang katinig bilang unang tunog.
• Pag huling katinig ang [ n ] ay karaniwang [ d l s t j ] ang unang tunog ng sumusunod na pantig. Madalang ang ibang katinig bilang unang tunog.
• Pag huling katinig ang [ n ] ay maaari ding sumusunod ang [ h v ʔ ] bilang unang katinig.
• Pag huling katinig ang [ ŋ ] ay madalas [ g ] at [ k ] ang unang tunog ng sumusunod na pantig.
• Pag huling katinig ang [ ŋ ] ay maaari ding sumusunod ang [ h ] at [ j ] bilang unang katinig.

Ibig ipahiwatig na nandito ay tinatakalay ang kaugnayan ng tunog sa loob ng isang ugat ng salita. Iba ang katanungan kung sinusuri ang pagkakabago ng tunog sa salitang hinango na may panlaping may [ ŋ ] bilang huling katinig {14-2.5.2}.

14-2.3.4 Mga pantig na sunud-sunod

Sinuri namin ang gawi ng dalapantig na salitang-ugat na Filipino sa pamamagitan ng paghambing na pampalabilangan ('statistical comparisons'):

• Katulad ng puspusan ang una at pangalawang pantig sa apat na bahagdan (4 %) ng salitang-ugat; higit na mataas ito kaysa sa pamamahaging kataon ('random distribution') {14K-2341} { W Stat-Phon 5.2}.

14-2.3.5 Patinik na o at u

14-2.3.6 Mga katinig sa pantig na sunud-sunod

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 14 Mga Palatunugan (Talaksan 14/1)

Simula ng talaksan   14/2 14K/1 14K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag