10K Mga Pangabit sa Mga Kataga

{10K-301 T} Katuturan: Pananda

Sa aming Palaugnayan, pananda ang mga salitang nasa harap ng pariralang pangkayarian {1-5.3}. Ang mga ito ay ay, ang, ng at sa. Nabibilang din naming pananda ang pang-angkop na -ng/na dalil tinatanda nito ang isang baitang na pampalaugnayan sa Filipinong pangungusap {10-5}. Alinlangan naman kung pananda rin ang salitang nang na kaugnay sa mga pariralang makaabay {9-4.5}. Sa aming Palaugnayan, hindi pananda ang mga pantukoy si at sina, kasama ng pangngalan ang mga ito {6-2.3}.

Alinsunod sa { Aganan 1999 p.15}, ang, ng, sa, si/sina, ni/nina, kay/kina, ay ang mga pananda.

{10K-403} Iba pang mga halimbawa sa payak na kayariang panghutaga

 
[1]Tapos na ang trabaho. [++] Ang trabaho ay tapos na. [+] Ang trabaho na ay tapos.
[2]Maghugas muna ng kamay, saka kumain.
[3]Kami muna ang naghugas ng kamay, saka kayo.
[4]Kami munang lahat ng babae ang maghuhugas ng kamay, tapos kayong lalaki.
[5]Huwag munang maghugas ng mukha, pero ng kamay. [++] Huwag maghugas ng mukha muna, pero ... [+] (Halatang bahagi ng pariralang ng mukha ang untagang muna.) Huwag maghugas muna ng mukha, pero ...

{10K-411} Iba pang mga halimbawa sa pagkakasunud-sunod ng untaga

 
[1]Kaya mo bang dalhin yung supot?
[2]Kaya mo daw dalhin yung supot.
[3]Kaya mo yatang dalhin yung supot. [0]
[4]... ay maaaring hindi na niya kasama ito. {10K-616}
[5]Matagal ko na ring pinagiisipan kung ano ba talaga ang kulang sa buhay ko. {W Damaso 4.1}

{10K-521} Tuntunin: Walang pang-angkop sa harap ng pananda

May mga kataliwasan ang tuntuning ito. Kung pinangungunahan ng pamaksang may ang ang isang sugnay na pang-angkop ay nananatiling magkatabi ang pang-angkop na nagpapasimula ng sugnay na pang-angkop at pananda ng pamaksa ng sugnay na ito {12-5.3.2}.

 
[1] At sino nga ba ang maniniwalang ang isang slim ... girl ... ay magiging isa nang ... kilala ...? {W Regine 3.5}

{10K-522 Θ} Kung maaari man o hindi gamitin ang pang-angkop

Hindi lang depende sa kayariang pampalaugnayan ang may o walang paggamit ng pang-angkop; kundi pati may bisa rin ang paligirang pampalatunugan. Mas marahil na nilalakdawan ang salitang na kaysa sa hulaping -ng.

{10K-531} Hutagang daw, raw

May katangian ang hutagang daw, raw; hindi patinig, -n o Po [ʔ] ang huling tunog nito; hindi maaaring dagdagan ang pang-angkop -ng. Dahil ipinagbabawal ang paggamit ng anyong na ng kahit anong hutaga, dapat palaging lakdawan ang pang-angkop na kasunod sa daw, raw [1|2]. Kung di-huling hutaga ang daw, raw ay nananatili ang pang-angkop sa huling hutaga [3].

 
[1]Kaya mong dalhin yung supot.
[2]Kaya mo daw dalhin yung supot.
[3]Kaya daw niya yatang dalhin yung supot.

Magkaparehas ang gawi ng katagang lang.

{10K-541} Di-pagkakasundo ng hindi at pang-angkop

Sa pangungusap na [1] ay inilalagay nang kasunod sa pang-abay na pangmarahil (maaari) ang pang-angkop para palayuin ito sa "saklaw ng pagkamabisa" ng hindi. Isa pang halimbawa ng di-pagkakasundong ito ay pandiwang nakakabit; sa pagitan ng mga ito ay nilalakdawan ang pang-angkop kung may hindi bilang pagtanggi ang pangungusap [2|3 4] {7-6.3}.

 
[1]Maaaring hindi na niya kasama ito dahil promoted na ito. {10A-616}
[2]Hindi pa rin nakalilimot magpasalamat si R. sa Diyos. {W Regine 3.3}
[3]Nakalilimot pa ring magpasalamat si R. sa Diyos.
[4]... hindi mo na siguro matiis balewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan. {10A-542}

{10K-542} Pagsusuri ng pangungusap: Di-pagkakasundo ng hindi at pang-angkop

... hindi mo na siguro matiis balewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan. {W Madaling Araw 201}
hindi mo na siguro matiisbalewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan
{P-P} {P-S(C-0S)}
hindimonasiguromatiisbalewalainang pagsiklotngakingmgakalamnan
DMC.PP/2SDDVPC10/NVPC10/N MSN/GMCMA.PP/1SA/P N
Pinag-uugnay nang walang pang-angkop ang pang-abay na siguro {D/L0}; pati ipinagbabawal ang paggamit ng pang-angkop dahil sa pagtangging hindi.
Pariralang pandiwang nakakabit ang matiis balewalain {7-6.3}. Dahil sa magkamabisa ng hindi walang paggamit ng pang-angkop.

Mapagpipiliang mga pangungusap (walang pagtanggi)
[++]Siguro matitiis mong balewalain ...
[--]Siguro mong matitiis balewalain ... (Bawal ang paggamit ng pang-angkop kasama ang siguro; dahil dito hindi maaari ang panggitaga.)

{10K-543} Iba pang mga halimbawa sa di-pagkakasundo ng pang-angkop

Sa mga pangungusap na pananong na [9 10] ay makaturing na pang-uring pananong ang pang-ilan at tagasaan. Dahil dito pinapanatili ang pang-angkop ng panuring (pang-ilang anak, tagasaang lugar).

 
[1]Hindi ka tumalon sa balon.{D}
[2]Kanino ako magbibigay ng bulaklak?{MA.PI}
[3]Saan ka pupunta?{MA.PI}
[4]Doon ako pupunta.{MA.PD}
[5]Paano ka pumarito?{DI}
[6]Paano ka gumawa nito?{DI}
[7]Bakit mo ginawa ito?{DI}
[8]Ganito sila manamit. { Abeleda}{D/J}
[9]Pang-ilan kang anak?{JI}
[10]Tagasaan kang lugar? {JI/MA.PI}

{10A-613} Pagpili ng salitang makatukoy ng panggitaga

Karaniwang unang "mahalagang" salita sa pangungusap ang salitang makatukoy ng panggitaga; nasa pangalawang katatayuan ang kataga nito [1]. May mga pagkakataong maaaring pumili ng isa sa ilang salitang makatukoy [2|3]. Maaaring pumili ng unang salitang makatukoy [4] o ng huli [5 6]; kung pinili ang huli ay mas malapit ang kataga sa salitang pang-ubod nito. Kung ganito, hindi sa pangalawang katatayuan ng pangungusap ang kataga ng panggitaga [2 5 6].

 
[1]Hindi mo na siguro matiis ... {10A-542}
[2]May maganda akong bulaklak.
[3]Mayroon akong magandang bulaklak.
[4]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {6A-403}
[5]... maaaring hindi na niya kasama ito ... {10A-616}
[6]Nahalata kong may itinatago siyang problema. {6A-402}
Higit na maitim ang limbag = Kataga ng panggitaga. May salungguhit = Salitang makatukoy ng panggitaga.

{10K-614} Kataliwasan: Parirala ng kataga ng panggitaga na may higit sa isang salita

Sa ilang pagkakataon ay maaaring hatiin ang isang parirala na binubuo sa panghalip at dinadagdagang salita upang magamit ang panggitaga.

 
[1]Paano sila nagkaayos na dalawa? { LIW 26 Disy 2005} Paano nagkaayos silang dalawa? [+]
[2]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {6A-403}

{10K-615} Higit sa isang panggitaga at pagtalikod sa panggitaga

Nagpapahiwatig ang halimbawang sumusunod na kalimitang tinatalikdan ang panggitaga na may panghalip na pamatlig bilang kataga.

 
[1]Hindi ko siya nakita. Hindi ko nakita siya.
[2]Hindi ko nakita ito. [++] Hindi ko ito nakita. [+]
[3]Bigla ko itong nakita. [++] Bigla kong nakita ito. [+]
[4]Bigla ko nito siyang binigyan. [++] Bigla ko siyang binigyan nito. [+] Bigla ko nitong binigyan siya.
[5]Saan nila ito binili? [++] Saan nila binili ito? [+] Saan ito binili nila?
[6]Kanino nagbigay nito ang bata? [++] Kanino nito nagbigay ang bata? [+]
[7]Dalawang kilo nito. Dalawa nitong kilo.
[8]Maaaring hindi na niya kasama ito. {10K-616}
[9]Pagkatapos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 202}
Higit na maitim ang limbag = Panggitaga. May salungguhit = Pagtalikod sa panggitaga.
Pagtalikod sa panggitagang pangkaroong may may/mayroon: Tingnan sa {10K-661}

{10K-616} Pagsusuri ng pangungusap: Panggitagang panlayon

[1]... maaaring hindi na niya kasama ito ... {W Karla 2062} (Tingnan ang buong pangungusap sa {5K-4211}.)
maaaring hindi na niya kasamaito 
{P-P} {P-S}
kasama niya
{P-N}
hindina niyakasama
<=={ICC/D|PP|N}     ==>
maaaringhindinaniyakasamaito
D.LDC/ECMC.PP/3SNPD/1
Dahil sa di-pagkakasundo ng pang-angkop at hindi ay inilalagay ang pang-angkop sa maaari; hindi maaari itong "pailipat" sa niya {10-5.4}.
Panuring sa kasama ang kataga ng panggitagang niya. "Nililisan" nito ang pariralang pangngalan at ginagamit bilang salitang makatukoy ang hindi sa pariralang pang-itaas (panaguri). Kung ganito, nasa ikatlong katatayuan sa pangungusap ang kataga ng panggitaga.
May pagtalikod sa panggitagang pampamaksa.

 
Mapagpipiliang mga kayarian
[2][-]Maaaring hindi na niya ito kasama.
[3][0]Maaari na niyang hindi kasama ito.
[4][-]Maaaring hindi na kanyang kasama ito.
[5][-]Maaari pang kanyang kasama ito.
[6][0]Maaari pa itong kanyang kasama.
[7][0]Maaari pang kasama niya ito.
[8][++]Maaari pa niyang kasama ito.
[9][+]Maaari pa niya itong kasama.
[10][0]Maaari pa itong kasama niya.

{10K-617} Pang-angkop at panggitaga

Alinsunod sa katuturan ng panggitaga, matalik ang kaugnayan ng kataga sa salitang kasunod dito. Para ipaliwanag ang kaugnayang ito ay karaniwang nililikha ang isang pang-angkop na -ng [1|2 3|4] kung hindi ipinagbabawal ito dahil sa di-pagkakasundo [5] {10-5.4}. Kung nakakaroon ng pang-angkop ang salitang makatukoy sa pangungusap na walang panggitaga ay "pinapadala" sa kataga ng panggitaga ang pang-angkop [6|7].

 
[1]Sampung minuto nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama si Nanay.{C-I/PS}
[2]Sampung minuto siyang nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama. {10K-622}{C-I/ICS}
[3]... pagkatapos pukulan siya ni Karla ng matalim na irap.{C-CS/PS}
[4]... pagkatapos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 5.202}{C-CS/ICC}
[5]Doon ako pupunta.{C-I/ICS}
[6]Walang pera si Lola.{C-I/PS}
[7]Wala siyang pera.{C-I/ICE}

{10K-621} Panggitagang may pangatnig

 
[1]Bago siya umalis ay nagbigay ng malaking handaan.

{10K-622} Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngalang makaabay bilang salitang makatukoy

Sampung minuto siyang nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama.
sampung minutosiyangnakipagtawaran sa mga gulayin ng mama
{P-DN} {P-S}{P-P}
sampung minutosiyang nakipagtawaran
<=={ICS/P-DN|PP|VA}     ==>
sampungminutosiyangnakipagtawaran samgagulayinngmama
JN.LN/EsPP/3S/IC.LVA01/A/tawad/makipag--an MAA/PN/-inMCN

{10K-641} Mga halimbawa sa panggitagang panlayon

 
[1]... pagkatapos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 5.202}
[2]... kung papaano nating gagawin iyon. {W Äsop}
[3]Sa lolo niya lamang narinig ang kuwentong ito. {W Samadhi 3.1}

{10K-661} Pagtalikod ng panggitaga sa pangungusap na may may/mayroon

Halos palaging binubuo ang panggitagang may mayroon kung isapantig ang panghalip (kataga ng panggitaga) o kung may isa pang isapantig na hutaga ang pangungusap [1 2]. Kung dalapantig ang panghalip at wala iba pang isapantig na hutaga ay kalimitang minamabuti ang mas maikling kayariang may may sa halip ng panggitaga [3].

 
[1]Mayroon kang bagong bahay. [++] May bago kang bahay. [0] May bagong bahay ka.
[2]Mayroon ba kayong bagong bahay? [++] Mayroon bang bagong bahay kayo? [-]
[3]Mayroon akong pera. May pera ako.

{10K-701} Mga katagang na, ng, nang, nga at hulaping -ng

 
[1]naPang-abay {9-2.1.1}{D/EC}
[2]Pang-angkop {10-4} {L}
[3]ng {9K-451}[naŋ]. Pananda ng pariralang layon. {3-1} {MC}
[4]-ngPang-angkop {10-4} {L}
[5]nang {9K-451} Pangatnig {12-6.2}{C}
[6]"Panandang" nasa harap ng pariralang makaabay {9-4.5}{MD}
[7]Pang-abay na na na may dinadagdagang pang-angkop na -ng. {9-2.1.1} {D/na.L/-ng}
[8]nga Pang-abay. {9-2.1.1} {D/EC}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_taga_K.htm   17 Mayo 2007

Wikang Filipino - Wakas ng 10K Mga Pangabit sa Mga Kataga

Simula ng pahina   10   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Mabuhay