11K Mga Pangabit sa Mga Kataga
(Talaksan 11K/2)

{11K-611 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngalang pang-umpog bilang salitang makatukoy ng panggitaga

[1] Sampung minuto siyang nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama.
sampung minutonakipagtawaran sa mga gulayin ng mamasiya
{P-0=P-N} {P-P=P-D}{P-T=P-N}
sampung minuto siyang nakipagtawaran
{GTT/P-0|HT|DT}
sampungminutosiyang nakipagtawaransamgagulayin ngmama
UB.TLN/EsHT.TLDT01/D TKY/MN/-inTWN
Walang pang-angkop ang pariralang pangngalang pang-umpog na sampung minuto. Sa pangungusap na [1], ginagawa ng pagbuo ng panggitaga ang pang-angkop {5-3.5}. Walang pang-angkop ang mga pangungusap na [2 3].

 
[2]Sampung minuto nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama si Nanay.
[3]Sampung minuto na nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama si Nanay. (Sa [3], hindi pang-angkop ang na, ngunit pang-abay na hutaga.)

{11K-612}   Pariralang pang-ukol na malaya bilang salitang makatukoy ng panggitaga

Maliit lamang ang pagsang-ayon sa pariralang pang-ukol na malaya bilang salitang makatukoy ng panggitaga [1a 2a 3a] {*}. Sa pangungusap na inihahambing na [4a] kawani ng pandiwa ang pariralang pandako (wala itong pang-ukol). Halatang dahil dito makabalarila ang pangungusap. Di-magkabagay sa pang-angkop ang pariralang pandako, maaari mang magkaroon ng pang-angkop ang hutaga sa panggitaga {5-2.2}. Sinipi mula kay { Kroeger 1991 p. 54} ang pangungusap na [1a 2a 4a], doon ipinalagay na lubos na makabalarila ang mga ito.

 
[1][a] Dahil sa iyo ako nahuli. [0/-] [b] Dahil sa iyo nahuli ako. [++] [c] Dahil sa iyo ako'y nahuli. [+]
[2][a] Para kay Pedro ko binili ang laruan. [-] [b] Binili ko ang laruan pra kay Pedro. [++] [c] Para kay Pedro binili ko ang laruan. [+/-] [d] Para kay Pedro ay binili ko ang laruan. [0/-]
[3][a] Tungkol sa kotse kami nag-away. [++/0] [b] Tungkol sa kotse nag-away kami. [++/+]
[4][a] Sa akin nila ibinigay ang premyo. [++] [b] Ibinigay nila sa akin ang premyo. [++] [c] Sa akin ibinigay nila ang premyo. [+/-] [d] Sa akin ay ibinigay nila ang premyo. [0/-]
{*}   Sa karamihan, nasa hulihan ng pangungusap ang pariralang pang-ukol na malaya. Kung ganito, hindi ito maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga. Pag nasa harapan ng pangungusap, karaniwan itong ihiwalay sa panaguring sumusunod sa pamamgitan ng kuwit o ay, dito rin di-lubha itong nababagay na maging salitang makatukoy. Walang panggitagang may pariralang pang-ukol ang nakita sa Pagtitipon Panggawaan namin (doon may 93 pangungusap na may pariralang pang-ukol) {4K-232}.

{11A-621}   Pagbuo ng at pagtalikod sa panggitaga

May panggitagang ibayo ang pangungusap na [1a 2a 3a 3b 4a 5b]. Sa [2b 3b 4b 5a 6 7 10a], tinatalikuran ang panggitagang ibayo kung panghalip na pamatlig ang pangalawang panghalip. Walang panggitagang payak ang panghalip na pamatlig sa [8a 9a]. Maaaring talikuran ang panggitagang payak kung panao ang panghalip [10b].

 
[1][a] Hindi ko siya nakita. [b] Hindi ko nakita siya. (Walang pagtalikod sa panggitagang paniyak upang iwasan ang panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap {8-4.1 (4)}.)
[2][a] Bigla ko itong nakita. [++] [b] Bigla kong nakita ito. [+]
[3][a] Bigla ko nito siyang binigyan. [++] [b] Bigla ko siyang binigyan nito. [+] [c] Bigla ko nitong binigyan siya.
[4][a] Saan nila ito binili? [++] [b] Saan nila binili ito? [+] [c] Saan ito binili nila?
[5][a] Hindi ko nakita ito. [++] [b] Hindi ko ito nakita. [+]
[6]Maaaring hindi na niya kasama ito. {8K-4211 Σ [3]}
[7]Pagkatopos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 202}
[8][a] Kanino nagbigay nito ang bata? [++] [b] Kanino nito nagbigay ang bata? [+]
[9][a] Dalawang kilo nito. [b] Dalawa nitong kilo.
[10][a] Madalas kong naririnig iyon. [++/+] [b] Madalas naririnig ko iyon. [++/-] { Kroeger 1991 p. 185}
Higit na maitim ang limbag = May panggitaga. May salungguhit = Pagtalikod sa panggitaga.
Pagtalikod sa panggitagang pangkaroong may may/mayroon {11-6.7 [6a]}.

{11A-623 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Panggitagang paniyak at pantuwid sa pangungusap

[1] Matanda ko siyang kapatid.
matandang kapatid kosiya  
{P-P=P-N} {P-T=P-N(HT)}
matanda kong kapatid
{GTW/U|HT|N}
matanda siyang kapatid
{GTT/U|HT|N}
matandakosiyangkapatid
UTW.HT/1IHT/3I.TLN
Maaaring magamit na salitang makatukoy ang pang-uring matanda.
Pariralang pangngalan na matandang kapatid ko ang panaguri. Panuring sa kapatid ang panghalip na NG na ko; maaari itong bumuo ng panggitaga. Hindi ito umalis sa pariralang nito, nasa loob ng pariralang pangngalan pa ito.
Binubuo ng panggitaga ang paniyak na siya. Hinahati ang panaguri.
Alinsunod sa tuntuning "Isapantig sa harap ng dalapantig" ang pagkakasunud-sunod ng ko siya {11-3.3}. Hindi mahalaga na siya ang paniyak at ko ang panuring na nasa pariralang pang-ibaba.

 
Iba pang mga yari
[2][+/0]Matandang kapatid ko siya. (Walang panggitaga.)
[3][+]Matanda kong kapatid siya. (Panggitagang pantuwid lamang.)
[4][--]Matanda siyang kapatid ko. (Katagang dalapantig ang maaari lamang bumuo ng panggitaga kung may panggitaga ang katagang isapantig.)

{11A-651}   Iba pang mga halimbawa ng panggitagang pantuwid

 
Kawani ng pandiwa ang pantuwid
[1][a] Agad kong nakita ang aking tita. [++] [b] Agad ko nakita ang aking tita. [+] [c] Agad nakita ko ang aking tita. [0]
[2]..., para di niya ako makasalubong sa hagdanan. {W Mumo 3.4}
[3]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop 3.1.2} (Salitang makatukoy ang pang-abay na pananong na papaano.)
[4] "Tanga! Biente uno pa lamang tayo," pabiro kong sinabi sayo. {W Madaling Araw 3.4}
[5]Sa lolo niya lamang narinig ang kuwentong ito. {W Samadhi 4.1} (Binubuo ang panggitagang pantuwid, bagaman marahil hindi kawani ng pandiwang narinig ang pariralang sa lolo.)
[6]... pagkatapos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 5.202} (Binubuo ang panggitagang pantuwid, bagaman marahil hindi bahagi ng panaguri ang pangatnig na pagkatapos.)
[7][a] Noong Sabado nakita ko ang aking tita. [++] [b] Noong Sabado kong nakita ang aking tita. (Walang pagbuo ng panggitaga dahil sa malaya ang pariralang pang-abay na noong Sabado. Hindi maaaring umalis sa parirala nito (pananguri) ang pantuwid.)
Panuring sa pangngalan ang pantuwid
[8]Mahal kong kaibigan.
[9]Sa malaki naming bahay. {W Mumo 3.4}
[10]... lahat niyang damit. (Marahil pang-uri at panuring sa damit ang lahat {6A-241 (2)}.)

{11A-691 }   Hinggil sa palakuruan ng panggitaga

Sinabi ni { Kroeger 1991 p. 146 ff.} na maaaring "gumagalaw nang malaya" ang katagang panghalip ('pronominal argument') sa loob ng sugnay at kung kaya maaaring ilagay sa pangalawang katatayuan ng sugnay ('second element of the clause'). Kung kaya hinihinuha na hindi bahagi ng sugnay nito ang mga parirala na hindi maaaring "abutin" ng panghalip para sa panggitaga. Kami ang nagbubukod ng panghalip ng panggitaga na bahagi ng pariralang tangi sa panghalip ng panggitaga na maaaring "gumalaw nang malaya" sa sugnay {11-3.2 (2 3)}.

{11A-701}   Katagang na, ng, nang, nga at hulaping -ng

 
[1]na Pang-abay {10-2.1.1}. {A/HT}
[2]Pang-angkop {11-4.1}.{TL}
[3]ng {5-3.4}[nʌŋ] Pananda ng pariralang pantuwid {3-1}. {TW}
[4]-ngPang-angkop {11-4.1}.{TL}
[5]nang {5-3.4} Pangatnig {13K-5212}.{K}
[6]Pananda ng pariralang pang-umpog {5-3.3}.{T0}
[7]Pang-abay na na na may pang-angkop na -ng sa hulihan {10-2.1.1}. {A/na.TL/-ng}
[8]nga Pang-abay {10-2.1}. {A/HT}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_taga_2K.htm   17 Mayo 2007 / 19 Abril 2011 *Sinuri *Susi

Wikang Filipino - Wakas ng 11K Pangabit sa Mga Kataga (Talaksan 11K/2)

Simula ng pahina   11/1   11/2   11K/1   Palaugnayan
Pahinang Pamagat na Filipino   Fisyntag