11K Mga Pangabit sa Mga Kataga
(Talaksan 11K/2)

{11K-611 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngalang pang-umpog bilang salitang makatukoy ng panggitaga

[1] Ilang araw ko nang hindi nasasalamin ang isang larawang mahal sa akin. {W Uhaw 3.2}
ilang araw nahindi nasasalamin ko ang isang larawan
{P-0=P-N} {P-P=P-D}{P-T=P-N}
ilang araw ko nang nasasalamin
{GTW/P-0|A/HT|HT|DT}
ilangarawkonanghindi nasasalaminangisanglarawan
U.LNHTA/HT.LA/UTDB10/D TTD.LN

Walang pang-angkop ang pariralang pangngalang pang-umpog na ilang araw [2]. May pang-angkop naman kung hutaga ang sumusunod sa pariralang pangngalang pang-umpog [3] {5-3.5}.

 
[2]Ilang araw hindi nasasalamin ng kapatid ko ang isang larawang mahal sa kanya.
[3]Ilang araw nang hindi nasasalamin ng kapatid ko ang isang larawang mahal sa kanya.

{11K-621}   Pagbuo ng at pagtalikod sa panggitaga

May panggitagang ibayo ang pangungusap na [1a 2a 3a 3b 4a 5b]. Sa [2b 3b 4b 5a 6 7 8a], tinatalikuran ang panggitagang ibayo kung panghalip na pamatlig ang pangalawang panghalip. Maaaring talikuran ang panggitaga kung panao ang panghalip [8b]. Yaring hutagang payak ang panghalip na pamatlig sa [9a 10a].

 
[1][a] Hindi ko siya nakita. [b] Hindi ko nakita siya. (Walang pagtalikod sa panggitagang paniyak upang iwasan ang panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap {8-4.1 (4)}.)
[2][a] Bigla ko itong nakita. [++] [b] Bigla kong nakita ito. [+]
[3][a] Bigla ko nito siyang binigyan. [++] [b] Bigla ko siyang binigyan nito. [+] [c] Bigla ko nitong binigyan siya.
[4][a] Saan nila ito binili? [++] [b] Saan nila binili ito? [+] [c] Saan ito binili nila?
[5][a] Hindi ko nakita ito. [++] [b] Hindi ko ito nakita. [+]
[6]Maaaring hindi na niya kasama ito. {8K-4211 Σ [3]}
[7]Pagkatopos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 202}
[8][a] Madalas kong naririnig iyon. [++/+] [b] Madalas naririnig ko iyon. [++/-] { Kroeger 1991 p. 185}
[9][a] Kanino nagbigay nito ang bata? [++] [b] Kanino nito nagbigay ang bata? [+]
[10][a] Dalawang kilo nito. [b] Dalawa nitong kilo.
Higit na maitim ang limbag = May panggitaga. May salungguhit = Pagtalikod sa panggitaga.

Pagtalikod sa panggitagang pangkaroong may may/mayroon {11-6.7 [6a]}.


{11K-622 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Panggitagang paniyak at pantuwid sa isang pangungusap

[1] Matanda ko siyang kapatid.
matandang kapatid kosiya  
{P-P=P-N} {P-T=P-N(HT)}
matanda kong kapatid
{GTW/U|HT|N}

matanda siyang kapatid
{GTT/U|HT|N}
matandakosiyangkapatid
UTW.HT/1IHT/3I.TLN

Maaaring magamit na salitang makatukoy ang pang-uring matanda.

Pariralang pangngalan na matandang kapatid ko ang panaguri. Panuring sa kapatid ang panghalip na NG na ko; maaari itong bumuo ng panggitaga. Hindi ito umalis sa pariralang nito, nasa loob ng pariralang pangngalan pa ito.

Binubuo ng panggitaga ang paniyak na siya. Hinahati ang panaguri.

Alinsunod sa tuntuning "Isapantig sa harap ng dalapantig" ang pagkakasunud-sunod ng ko siya {11-3.3}. Hindi mahalaga na siya ang paniyak at ko ang panuring na nasa pariralang pang-ibaba.

 
Iba pang mga yari
[2][+/0]Matandang kapatid ko siya. (Walang panggitaga.)
[3][+]Matanda kong kapatid siya. (Panggitagang pantuwid lamang.)
[4][--]Matanda siyang kapatid ko. (Katagang dalapantig ang maaari lamang bumuo ng panggitaga kung may panggitaga ang katagang isapantig.)

{11K-651}   Iba pang mga halimbawa ng panggitagang pantuwid

 
Kawani ng pandiwa ang pantuwid
[1][a] Agad kong nakita ang aking tita. [++] [b] Agad ko nakita ang aking tita. [+] [c] Agad nakita ko ang aking tita. [0]
[2]..., para di niya ako makasalubong sa hagdanan. {W Mumo 3.4}
[3]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop 3.1.2} (Salitang makatukoy ang pang-abay na pananong na papaano.)
[4] "Tanga! Biente uno pa lamang tayo," pabiro kong sinabi sayo. {W Madaling Araw 3.4}
[5]Sa lolo niya lamang narinig ang kuwentong ito. {W Samadhi 4.1} (Binubuo ang panggitagang pantuwid, bagaman marahil hindi kawani ng pandiwang narinig ang pariralang sa lolo.)
[6]... pagkatapos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 5.202} (Binubuo ang panggitagang pantuwid, bagaman marahil hindi bahagi ng panaguri ang pangatnig na pagkatapos.)
[7][a] Noong Sabado nakita ko ang aking tita. [++] [b] Noong Sabado kong nakita ang aking tita. (Walang pagbuo ng panggitaga dahil malaya ang pariralang pang-abay na noong Sabado. Hindi maaaring umalis sa parirala nito (pananguri) ang pantuwid.)
Panuring sa pangngalan ang pantuwid
[8]Mahal kong kaibigan.
[9]Sa malaki naming bahay. {W Mumo 3.4}
[10]... lahat niyang damit. (Marahil pang-uri at panuring sa damit ang lahat {6K-241 (2)}.)

{11K-691 }   Hinggil sa palakuruan ng panggitaga

Sinabi ni { Kroeger 1991 p. 146 ff.} na maaaring "gumagalaw nang malaya" ang katagang panghalip ('pronominal argument') sa loob ng sugnay at kaya maaaring ilagay sa pangalawang katatayuan ng sugnay ('second element of the clause'). Kung kaya hinihinuha na hindi bahagi ng sugnay nito ang mga parirala na hindi maaaring "abutin" ng panghalip para sa panggitaga. Kami ang nagbubukod ng panghalip ng panggitaga na bahagi ng pariralang tangi sa panghalip ng panggitaga na maaaring "gumalaw nang malaya" sa sugnay {11-3.2 (2 3)}.


{11K-701}   Katagang na, ng, nang, nga at hulaping -ng

 
[1]na Pang-abay {10-2.1.1}. {A/HT}
[2]Pang-angkop {11-4.1}.{TL}
[3]ng {5-3.4}[nʌŋ] Pananda ng pariralang pantuwid {3-1}. {TW}
[4]-ngPang-angkop {11-4.1}.{TL}
[5]nang {5-3.4} Pangatnig {13K-5212}.{K}
[6]Pananda ng pariralang pang-umpog {5-3.3}.{T0}
[7]Pang-abay na na na may pang-angkop na -ng sa hulihan {10-2.1.1}. {A/na.TL/-ng}
[8]nga Pang-abay {10-2.1}. {A/HT}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_taga_2K.htm
17 Mayo 2007 / 27 Agosto 2013 *Ayos

Wikang Filipino - Wakas ng 11K Pangabit sa Mga Kataga (Talaksan 11K/2)

Simula ng pahina   11/1   11/2   11K/1   Palaugnayan
Wikang Filipino   Fisyntag