11 Mga Kataga
(Talaksan 11/2)

11-6 Panggitaga

Sa pangkat na {11-3.1.2}, ipinasok namin ang katawagang panggitaga (susi {GT..}). Ang mga ito ay yaring natatangi sa wikang Filipino na binubuo dahil sa gawing hutaga ng panghalip at pang-abay. May tatlong bahagi ang panggitaga:

Salitang makatukoy
ng panggitaga
Kataga
ng panggitaga
Salitang pang-ubod
ng panggitaga

Kaugnayang pampalaugnayan
 Kaugnayang pansemantika

Sa panggitaga, sumusunod sa salitang makatukoy ang kataga, ngunit ito'y nasa harap ng salitang pang-ubod ng parirala nito. Pampalaugnayan lamang ang kaugnayan ng salitang makatukoy sa kataga; pansemantika man ang kaugnayan ng kataga sa salitang pang-ubod. Maaaring kasapi ng magkatulad o magkaibang parirala ang salitang makatukoy at kataga. Pati ganito ang kataga at salitang pang-ubod.

Salitang makatukoy ng panggitaga (katuturan sa {11-3.1}). Maliban sa salitang pangkaroon, salitang pangnilalaman ang salitang makatukoy. Hindi man maaaring maging salitang makatukoy ang lahat ng salitang pangnilalaman, tingnan sa {11-6.1}. Hindi palagi pinapasiya ang unang nababagay salitang makatukoy; dahil dito hindi palagi nasa pangalawang katatayuan ang kataga ng panggitaga {11-6.7 (3)}.

Kataga ng panggitaga. Hindi salitang pangnilalaman ang panghalip na panao at pamatlig sa yaring panggitaga. Dahil sa gawing hutaga nito, nagiging ito kataga {11-6.2}. Pati maaaring binuo ng pang-abay na hutaga ang panggitaga {11-6.8}. May bisa ang mga tuntunin sa pagkakasunud-sunod ng hutaga {11-3.3}.

Pang-angkop ng panggitaga. Karaniwang dinadagdagan ng anyong -ng ng pang-angkop ang kataga ng panggitaga {11-6.3}.

Salitang pang-ubod ng panggitaga. Salitang pang-ubod ng panggitaga ang salitang pang-ubod ng parirala kung saan kasapi ang kataga ng panggitaga. Sa panggitagang paniyak, pang-ubod ng panaguri ang salitang pang-ubod ng panggitaga.

Sumusunod ang mga uri ng panggitaga:

S. makatukoyKataga Salitang pang-ubod

Panggitagang
paniyak
Pang-abay ... Panghalip {P-T}Pandiwa ng {P-P} {11-6.4 (1)}
Pang-abay ...{P-P} (di-makadiwa) {11-6.4 (2)}
Panggitagang
pantuwid
Pang-abay ... Panghalip {P-W}Pandiwa {11-6.5 (1)}
PanuringPangngalan {11-6.5 (2)}
Pang-abay ...Pangngalan {11-6.5 (2)}
Panggitagang
pangmarahil
Pang-abay na
pangmarahil
PanghalipPandiwa{11-6.6}
Panggitagang
pangkaroon
Pangkaroon Panghalip {P-T}Pangngalan{11-6.7}
Panggitagang pang-abay Pang-abay na hutaga{11-6.8}

Sa pananaw na pampalaugnayan ay may karapatang mauna ang panggitaga; halos palagi itong binubuo kung maaari. Ibig sabihin na binubuo ito kung may salita (o parirala) na maaaring maging salitang makatukoy at kung may panghalip na maaaring maging kataga ng panggitaga ang sugnay.


11-6.1 Mga salitang makatukoy ng panggitaga

(1) Mahirap na magsulat ng tuntuning mahigpit kung anong salita o parirala ang maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga. Halatang may dalawang pangunahing kailangan. Dapat "mabigat" ang salitang makatukoy (hindi lahat ng salitang pangnilalaman ang tumutupad ng kailangang ito) at dapat "malapit" sa pananaw na pampalaugnayan.

(2) Maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga ang mga sumusunod:

 
[1]Mabuti kang bata! {8K-901 Σ}{U}
[2]Para akong kandilang itinulos sa kinatatayuan ko nang marinig ang pangalang Fernando Khan. {W Angela 3.12}{U}
[3]Hindi ka tumalon sa balon. (Pati maaaring magamit na salitang makatukoy ang dinaglat na anyong di.) {A}
[4]Bigla akong tumayo.{A/U}
[5]Mabilis kang dumating.{A/U}
[6]Gusto mo na bang matulog?{AH}
[7]Wala siyang pera.{L.TK/D}
[8]Hindi ko alam kung kanino niya ito ibinibigay. {W Angela 3.1} {TK.HN}
[9]Doon ko siya nakitang nakatayo. {TK.HP}
[10]... pagkatapos niyang pukulan ito ng matalim na irap. {W Karla 5.202} {K}
[11]Sabi ng babaeng nakatabi niya sa bus, bago sila bumaba, ... {8K-611 Σ} {K}

(3) Sa tabi ng salitang pangnilalaman, pariralang pang-umpog at pandako ang nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Buong parirala ang "salitang" makatukoy; hindi ito hinati ng katagang panggitaga [14b] (kataliwasan [15b]).

 
[12]Sampung minuto siyang nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama. {11K-611 Σ} {P-0=P-N}
[13]Araw-araw naman po akong nagsisipilyo. {11-3.1 [6]} {P-0=P-A}
[14][a] Sa malaking bahay ng kaibigan natin ka pupunta. [b] Sa malaki kang bahay ng kaibigan natin pupunta.{P-K}
[15][a] Sa matanda kong kapatid siya nagbigay ng sanlibong piso. [+] [b] Sa matanda ko siyang kapatid nagbigay ng sanlibong piso. [++/0] (Sa [15a], panuring sa kapatid ang ko; sa loob ng pariralang pangngalan, maaari itong bumuo ng panggitagang pantuwid na may matanda bilang salitang makatukoy. "Salitang" makatukoy ng panggitagang paniyak (siya ang kataga nito) ang buong pariralang pandako. Sa [15b], nilalabag ang tuntunin na hindi maaaring hatiin ang pandako ng katagang panggitaga na bahagi ng ibang parirala. Yata makabalarila pa ang pangungusap sapagkat maaaring "sumabit" sa likod ng panggitagang pantuwid na ko ang panggitagang paniyak na siya.) {P-K}

(4) Hindi maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga ang sumusunod:

 
[16][a] Kaninang umaga na ako(ng) dumating. [b] Kaninang umaga dumating na ako.{P-A}
[17]... Lola na talaga namang ayaw akong payagang umalis. {13K-5311 Σ [4]} (Hindi binubuo ang panggitagang paniyak sa pamamgitan ng pang-abay na talaga, kahit may pang-angkop ang pariralang pang-abay sa hutagang naman.){A/U}
[18][a] Pagkatapos nang almusal akong tumayo. [b] Pagkatapos nang almusal ako'y tumayo.{ND/G}
[19][a] Dahil sa iyo akong nahuli. [-] [b] Dahil sa iyo nahuli ako.{P-KL/L
[20][a] Kaunti lang kong nakita. [b] Kaunti lang ang nakita ko. {2-3.1 [7]} {P-P}
[21][a] Kung gabi akong aalis. [b] Kung gabi ay aalis ako.{C-K}
[22][a] Kung akong pupunta sa kanya ay dadalhin ko ... [b] Kung pupunta ako sa kanya ay dadalhin ko ... {K}

(5) Dapat malasin nang mabuti ang salitang dinaglat. Maaaring maging salitang makatukoy ang anyong dinaglat na di mula sa hindị {11-3.1.1 [2]}; maaari mang gamitin bilang kataga ang anyong dinaglat na lang mula sa lamang (at hindi bilang salitang makatukoy). Hindi salitang makatukoy ang anyong dinaglat na may mula sa pangkaroong mayroọn {11-6.7 (2)}.

Pag parirala ang "salitang" makatukoy (3) ay nasa hulihan ng buong parirala ang kataga; karaniwang bawal ang paghahati ng pariralang ito. Kasalungat nito ay maaaring isingit ang paniyak sa loob ng panaguri. Mapapansin ang halimbawang [15b] kung saan mabisa ang dalawang tuntuning ito. Karaniwan sa pariralang pangkaroon ay salitang makatukoy ang pangkaroon; nihahati ang pariralang pangkaroon [7].

Makadanas na tinalakay ang kakayahang bumuo ng panggitaga sa pangkat na ito. Sa pangkat {11-6.9 Θ (1)} magpupunyagi kaming magbigay ng palakuruan nito.


11-6.2 Mga kataga ng panggitaga

(1) Maaaring magpakita ng gawing hutaga ang panghalip na panao at pamatlig; kaya ito'y maging kataga ng panggitaga. Maliwanag ang pinanggalingang hutaga dahil ginagamit ang NG panhalip na hutaga [1] at ang anyong hutagang ka [2] sa halip ng iniuunang anyo ng panghalip na ANG na ikạw. Bawal ang pagbuo ng panggitagang may higit sa isang salita ang parirala ng panghalip (halimbawa: mga itọ o kayọng dalawạ, kataliwasan tingnan sa {11-3.1.2 (2)}). Hindi kailanman, may gawing hutaga ang panghalip na SA (pati kung wala itong ang panandang sa at isa lamang salita ito); dahil hindi ito nagagamit na kataga ng panggitaga.

(2) Hindi palaging bumubuo ng panggitaga ang panghalip. Halos palagiang may panggitaga ang panghalip na panaong isapantig (walang isapantig na panghalip na pamatlig) [3a|b 4a|b] {8-4.1 (4)}, kalimitan ang panghalip na panaong dalapantig [5a|b 6a|b] at di-lubhang malimit ang panghalip na pamatlig (palaging dalapantig) [7a|b 8a|b].

 
[1] "Ilang taon ka na?" bigla kong tanong. {W Piso 3.5}
[2]Saka puwede ka rin namang makilibing. {W Suyuan 5.7}.
[3][a] Madalas kong naririnag ang tsismis na ito. [++] [b] Madalas naririnig ko ang tsismis na ito. [-]
[4][a] Hindi ka tumayo. [++] [b] Hindi tumayo ka. [0/-] (Iniwasan ang panghalip na panao sa hulihan ng pangungungusap kung maaaring buuin ang panggitaga {8-4.1 (4)}.)
[5][a] Bigla nilang pinasok ang silid. [++] [b] Biglang pinasok nila ang silid. [+/0]
[6][a] Bigla akong tumayo. [++] [b] Biglang tumayo ako. [0] (Tingnan ang pagpuna sa [4].)
[7][a] Kanino nagbigay nito ang bata? [++] [b] Kanino nito nagbigay ang bata? [+]
[8][a] Dalawang kilo nito. [b] Dalawa nitong kilo.
Higit na maitim ang limbag = May panggitaga. May salungguhit = Walang panggitaga.
Iba pang mga halimbawa {11K-621}.

(3) Kung ang pangungusap ay may higit sa isang panghalip na kayang maging kataga ng panggitaga ay maaaring buuin ang paulit-ulit na panggitaga [9 10]. Katulad ng panggitagang payak, karaniwang bumubuo ng panggitaga ang panghalip na panao (lalo na iniwasan ang panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap [11c]); maaari mang kasunod sa salitang pang-ubod ng panaguri (kasama sa [12]) ang panghalip na pamatlig kung ito'y pangalawang panghalip. Panggitagang paniyak at pantuwid ang binubuo ng panghalip na ibayong kita [13]. Tanging yari ang pangungusap na [14] kung nasaan ang isang panggitagang paniyak at isang panggitagang pantuwid; panuring ang ikalawa (kapatid ko).

 
[9]Bigla ko nito siyang binigyan.
[10]Ilang taon na nila itong ginagawa. {W Prutas 3.2}.
[11][a] Hindi ko nakita siya kahapon. [b] Hindi ko siya nakita. [c] Hindi ko nakita siya.
[12]Maaaring hindi na niya kasama ito. {8K-4211 Σ [3]}
[13]Matagal na kitang mahal. {8-4.6 (3)}
[14]Matanda ko siyang kapatid. {11K-622 Σ}
Higit na maitim ang limbag = May panggitaga. May salungguhit = Walang panggitaga.
Iba pang mga halimbawa {11K-621}.

11-6.3 Pang-angkop at panggitaga

Alinsunod sa katuturan, matalik ang kaugnayan ng katagang panggitaga sa salitang sumusunod. Upang ihudyat ang kaugnayang ito, karaniwang ginagamit ang pang-angkop na -ng sa panggitaga. Maaaring ibukod ang kalagayang sumusunod:

 
[1][a] Palaging dinadalaw ng mga apo ang lola. [b] Palagi niya akong dinadalaw. {10-3.1.1}
[2][a] Puwedeng matulog ang bata. [b] Puwede akong matulog. {10-4.1}
[3][a] Ibig sabihin ... [b] Ibig kong sabihin ... {5-2.2 (1)}
[4][a] Walang pera si Lola. [b] Wala siyang pera. {4-3}
[5][a] Isang araw nandito na si Lola. [b] Isang araw na akong nandito. {5-3.5}
[6][a] Araw-gabi naghihintay si Nanay. [b] Araw-gabi siyang naghihintay. {5-3.5}
[7]Hindi ka pumarito. {5-2.2 (2)}
[8][a] Palagi ka daw bang pumaparoon? [b] Palagi ka ba daw pumaparoon?{11K-421}
[9][a] Baka akong magsimba bukas. [b] Baka ako magsimba bukas.

11-6.4 Panggitagang paniyak

Katuturan ng panggitagang paniyak (susi {GTT}): Ito ang panggitagang may panghalip bilang paniyak ng pangungusap [1|2 3-8]. Maaaring nasa kahit anong katatayuan ang paniyak ng pangungusap na Filipino. Dahil dito walang suliranin na ilagay ito sa pangalawang katatayuan; hindi man maaaring hatiin ang pariralang pandako at pang-umpog (may kataliwasan) [5b] {11-6.1 (3)}. Karaniwang salitang pang-ubod ng panaguri (kalimitang pandiwa) ang salitang pang-ubod ng panggitagang paniyak.

 
[1]Agad tumalon ang kambing sa balon.
[2]Agad itong tumalon sa balon. {W Aesop 1}
[3]Agad kang tumalon sa balon.
[4]Bigla akong tumayo.
[5][a] Sampung minuto siyang nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama. [b] Sampu siyang minuto ...
[6]Hindi ka tumalon sa balon.
[7]Hindi ako inasahan ni Nanay na dumating ngayon.
[8]Saan ka pupunta?
Panggitagang pangmarahil (gawing di-makangalan) {11-6.6}.

(2) Maaari ding binubuo ang panggitagang paniyak kung hindi pandiwa ang panaguri [9|10 11-15]. Kung panaguri ng pangungusap na may panggitagang paniyak ang pariralang pangngalan o pangkaroon ay maaaring hatiin ang pariralang pangngalan [10 11 13-15] {8-9}.

 
Panaguri

[9]Mabuting bata si Ana.{P-N}
[10]Mabuti kang bata! {8K-901 Σ}{P-N}
[11]Pang-ilan kang anak?{P-N}
[12]Bakit kayo magaganda?{P-U}
[13]Nahalata kong may itinatago siyang problema. {6K-902 Σ} {P-KD(P-N)}
[14]Tagasaan kang lugar? {P-N}
[15] At isa siyang taksil na pinuno kung isasakripisyo niya ang kapakanan ng napakarami para mapagbigyan ang kinabukasan ng iilan. {W Almario 2007 3.7} {P-N}
Panggitagang pangkaroon {11-6.7}.

11-6.5 Panggitagang pantuwid

(1) Sa panggitagang pantuwid (susi {GTW}), panghalip na NG ang katagang panggitaga [1-4]. Palaging isinasailalim ng ibang parirala ang pariralang pantuwid. Hindi maaaring umalis ang panghalip na NG (kahit ngayon salitang pambukod) sa pariralang nasabi. Kung walang nababagay na salitang makatukoy na nasa loob ng pariralang ito, hindi maaaring bumuo ng panggitaga. Pag kawani ng pandiwa ang panghalip na NG ay karaniwang pang-abay ang salitang makatukoy [1]. Marahil pinapagaan ang pagbuo ng panggitaga kung tagaganap ng pandiwang balintiyak ang pantuwid [1-4] {*}. Walang mahigpit na pagbubukod ang pariralang pandako kung ito'y kawani [2] o pariralang malaya naman [3]. Sa dalawang kalagayan [2 3] walang pang-angkop ang panggitaga dahil di-magkabagay sa pang-angkop ang pariralang pandako {4-2.1 (2)}. Sa karaniwang ayos, sa unahan ng pangungusap ang panaguri; nasa pangalawang katatayuan ng parirala nito ang panghalip na panggitaga at sa gayon nasa pangalawang katatayuan sa pangungusap [1]. Nasa di-karaniwang ayos ang pangungusap na [4], gayon din nasa pangalawang katatayuan ng parirala (panaguri) ang panghalip na NG; hindi naman ito ang pangalawang katatayuan ng pangungusap. Hindi mula sa harapan ('a priori' sa Latin) ang malimit na pangalawang katatayuan sa pangungusap, ito'y bunga ng katatayuan ng panaguri naman.

{*}  Marahil hindi ang tagaganap mismo ang katwiran para dito. Karaniwan siyang panghalip na panao, kalimitan mang panghalip na pamatlig ang tagatiis. Mas madaling binubuo ang panggitaga kung panghalip na panao ang kataga nito kaysa sa panghalip na pamatlig (sana'y dapat buuin sa pamamagitan ng panghalip katulad ng nito).
 
[1]Inis na inis kong kinuha ang pera sa bag ko. {W Piso 3.3}
[2]Sa mga tudling nila itatanim ang mais.
[3]Saan nila binili ang manggang ito?
[4]Ang dating kapitbahay ay bigla kong nakita sa Maynila.
Panggitagang pangmarahil (gawing makangalan) {11-6.6}.
Iba pang halimbawa sa {11K-651} at {2K-495 Σ}.

(2) Maaari ring ipalagay na panggitagang pantuwid ang mga yari kung saan panuring na nasa loob ng pariralang pangngalan ang pantuwid [5-9] {8-8.1}. Kasapi ng isa mang parirala ang tatlong bahagi ng panggitaga, ngunit walang pansemantikong kaugnayan sa salitang makatukoy ang kataga ng panggitaga (halimbawa: sa [5], walang kaugnayang pansemantika ang bago at ko; may kaugnayan lamang itong dalawa sa salitang pang-ubod ng pariralang sapatos). Dito rin sa pangalawang katatayuang nasa loob ng parirala ang panghalip na NG; hindi man ito palagi ang pangalawang katatayuan sa pangungusap (halimbawang [5], panuring sa sapatos ang kong).

 
[5]Isinusuot ko ang bago kong biling sapatos.
[6]Hindi ko kayang pagtaksilan ang sarili kong damdamin. {W Madaling Araw 3.5}
[7]Maaaring hindi na niya kasama ito. {11K-623 Σ} (Walang pang-angkop ang panggitagang may hindi sa [7 8]; panuring sa kasama ang niya (kanyang kasama o kasama niya).)
[8]Ngunit hindi ko balak ang magwasak ng isang tahanan. {W Uhaw 3.20} (Panuring sa balak ang ko (aking balak o balak ko).)
[9]Dahan-dahan niyang wika , "...". (May isa lamang parirala ang pangungusap na walang paniyak. Nasa pangalawang katatayuan nito ang katagang panggitagang niya. Pangngalan ang wika, at panuring nito ang niya.) {13-2.3.3}

11-6.6 Panggitagang pangmarahil

Tumatalakay kami ng panggitagang pangmarahil (susi {GTH}) sa {10-4.1}. Maaaring panggitagang paniyak, pantuwid [1 2] (maaari ring paniyak at pantuwid [3]) o pang-abay {11-6.8} ang panggitagang pangmarahil. Dahil dito maaaring panghalip na ANG o NG (o pang-abay) ang kataga nito. Palaging pandiwa - karaniwan sa pawatas - ang salitang pang-ubod. Sa gayon, hindi namin isama sa uri ng panggitaga ang mga yaring walang pandiwa katulad ng Gusto ko ng mangga. Sa {10-4.1}, tinatalakay na puspusan ang palaugnayan ng pang-abay na pangmarahil; dahil dito sumusunod ang ilang halimbawa lamang.

 
[1]Gusto kong pumunta sa Lipa. {AH/N TW.HT}
[2]Dapat akong kumain upang lumaki. {AH/DN HT}
[3]Huwag mo siyang hamakin kahit mahirap siya. {AH/DN TW.HT HT}

11-6.7 Panggitagang pangkaroon

(1) Tanging panggitagang paniyak ang panggitagang pangkaroon (susi {GTD}) sa mga pangungusap na may pariralang pangkaroon bilang panaguri. Kaya palaging panghalip na ANG ang kataga nito. Salitang makatukoy ang pangkaroon nito, karaniwang walạng at maraming [1-3]. Ang salitang pang-ubod ng panggitaga ay pariralang pangngalan [1 3] o pandiwari [2] na nasa loob ng pariralang pangkaroon. Hinahati ang pariralang pangkaroon; isinisingit dito ang paniyak (palaging panghalip). Sa pangungusap na [3], pinapahintulutan ang panggitaga dahil sa paghahati ng pariralang pangngalang kami ni Inay (paniyak ito) {6-4}.

(2) Hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang anyong dinaglat na may; maaaring gamitin ang anyong mahabang mayroọn, karaniwang kung isapantig ang katagang panggitaga [4a] o kung dapat gamitin ang mayroọn dahil sa iba pang kataga (ba sa [5a]). Kung dalapantig ang katagang panggitaga at wala ibang kataga, kalimitang minamabuti ang maikling anyong may at walang panggitaga [6a].

 
[1][a] Wala siyang pera. [b] Marami siyang pera.
[2]Wala akong sasabihin sa iyo.
[3]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {8K-903 Σ}
[4][a] Mayroon kang bagong bahay. [++] [b] May bago kang bahay. [0] [c] May bagong bahay ka. (Nilalabag ng pangungusap na [4c] ang tuntuning {8-4.1 (4)}.)
[5][a] Mayroon ba kayong bagong bahay? [++] [b] Mayroon bang bagong bahay kayo? [-]
[6][a] May pera siya. [++] [b] Mayroon siyang pera. [0]

(3) Tanging panggitagang pangkaroon ang maaaring buuin pag may panuring na iniuuna ang pangngalang nasa loob ng pariralang pangkaroon. Itong panuring ang nakapaglilingkod bilang salitang makatuloy ng panggitaga; at salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ang salitang pang-ubod ng panggitaga. Maaari itong buuin sa pamamagitan ng anyong dinaglat na may at dahil dito karaniwan itong minamabuti ([7|8 9], ngunit [4a|b]); kung gayon hinahati ang pariralang pangngalan {8-9}. Yaring katulad ang maaaring buuin kung binubuo ang pariralang pangkaroon sa pamamagitan ng pandiwaring may pariralang pangngalang makaturing [10] {4-4.3 (3)}. Halos walang pagbuong ganito ang pangkaroong wala.

 
[7]Mayroon akong magandang bulaklak. [0] {P-KD/GTD}
[8]May maganda akong bulaklak. [++] {P-N/GTD}
[9]Nahalata kong may itinatago siyang problema. {8K-902 Σ} {P-N/GTD}
[10] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {4K-432 Σ} {P-N/GTD}

{Θ} Ibig banggitin na nasa ikatlong katatayuan ng sugnay ang hutaga sa mga pangungusap na [8-10] (May || maganda || ako). Walang pansemantikang kaugnayan ng kataga at salitang pang-ubod; mayroon mang pang-angkop ang kataga.


11-6.8 Panggitagang pang-abay

Sa yaring panggitaga na tinatalakay sa itaas ay panghalip ang katagang panggitaga. Mayroon mang yari kung saan ipinauugnay ang pang-abay na hutaga sa salitang makatukoy at walang pansemantikang pagkakaugnay ang pang-abay na ito sa salitang makatukoy [1]. Alinsunod sa katuturan namin, ito'y panggitagang pang-abay (susi {GTA}). Ibinubukod ang panggitagang ito sa yaring hutagang payak na may pagkakaugnay na pampalaugnayan at pansemantika sa salitang makatukoy {11-3.2 [2 3]}.

 
[1]Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4} (Pansemantikang nagsasaad ng buong pangungusap (maaaring sabihin na malaya ito) ang pang-abay na hutagang daw, di-makabuluhan ang pagsasaad ng dapat. Sa pangalawang katatayuan sa sugnay ang pang-abay na hutaga bilang panggitaga.)

11-6.9 Θ Palakuruan ng panggitaga

(1) Sinubok naming ipaliwanag nang malawakan kung anong parirala at salita ang nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Kaparaanan namin na hindi maaaring umalis ang kataga ng panggitaga sa parirala nito {11K-691 }. Sapagkat hindi kasapi ng anumang parirala ang paniyak ay walang-bisa ang tuntuning ito sa paniyak; maaaring "gumalaw nang malaya" ang paniyak sa loob ng sugnay, ngunit bawal umalis sa sugnay. Sa mga pangungusap na [1 2], nasa unang nababagay na katatayuan ang paniyak (sa [1], sumusunod nang kagyat sa pang-abay na madali na kasapi ng panaguri; sa [2], sa pariralang malayang sampung minuto). Sa [3], nililinaw ng katatayuan ng ay na kasapi ng panaguri ang pang-abay na hindi. Kaya hindi umaalis sa panaguri ang katagang mo {2-2.1 (2)}. Sapagkat ipinapalagay naming kawani ng pandiwa ang pandako sa [4] at hindi man sa [5], sumusunod ang pangungusap na ito sa naturang tuntunin. Maliwanag din kung bakit hindi kayang umalis sa paniyak ang panghalip na ko at dahil dito hindi kayang bumuo ng panggitaga sa [6], samantala kayang hatiin ng paniyak ang panaguri sa [7].

 
[1]Kung tungkol saan ang pagsusulit ay madali akong makakasagot. {2-2.1 [14]}
[2]Sampung minuto siyang nakipagtawaran sa mga gulayin ng mama. {11K-611 Σ}
[3]Nahulog ang bata, kasi'y hindi mo inaalagaan. {2-2.1 [15]}
[4]Sa mga tudling nila itatanim ang mais. {6-2.2 [8]}
[5][a] Sa opisina mo huwag basahin ang pahayagan. [+/0] [b] Sa opisina huwag mong basahin ang pahayagan. [++] (Hindi magaling ang pangungusap na [5a] dahil may alinlangan kung bahagi ng panaguring huwag basahin ang pariralang sa opisina. Pag hindi, di-makabararila ang pangungusap sapagkat bawal umalis ang kataga ng panggitaga sa parirala nito.)
[6][a] Kaunti ko lang nakita. [b] Kaunti lang ang nakita ko. {2-2.3 [25]}
[7]At isa siyang taksil na pinuno ... {11-6.4 [15]}
Higit na maitim ang limbag = Salitang makatukoy ng panggitaga. May salungguhit = Kataga ng panggitaga.

May kalagayang nabibigo ang naturang palakuruan (kung hindi lubhang binabaluktot). May pariralang malaya na hindi magamit na salitang makatukoy ng panggitagang paniyak (pariralang pang-abay sa [8a]) at may iba na halos hindi magamit (pariralang pang-ukol sa [9a]), kahit bahagi ng sugnay ang mga ito. Mayroon ding ibang sugnay na maaaring umalis sa panaguri ang panghalip na NG na kawani ng pandiwa; halatang hindi bahagi ng panaguri ang salitang makatukoy nito [10].

 
[8][a] Kaninang umaga na ako(ng) dumating. [b] Kaninang umaga dumating ako. {11-6.1 [16]}
[9][a] Dahil sa iyo ako nahuli. [0/-] [b] Dahil sa iyo nahuli ako. [++] {11K-612 [1]}
[10]Saan nila binili ang manggang ito? (Pandakong malaya ang saan.) {11-6.5 [3]}

(2) Kapansin-pansin na maaaring hatiin ang pariralang pangkaroon sa panggitaga {11-6.1 [7]}, samantalang bawal hatiin ang pang-umpog at iba pang mga pandako {11-6.1 (3)}. Baka "tumutulong" sa pagbuo ng panggitaga ang pang-angkop ng pariralang pangkaroon. Bagay dito na hindi magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang dinaglat na pangkaroong may na walang pang-angkop.

(3) Sa pangungusap na may pandiwang may kabisaang pang-ubod ay kawani ng pandiwa ang panghalip ng panggitaga. Bilang paniyak o pantuwid ay bahagi ng kayarian ng kawani ang mga ito. Hindi ito binabago kung binubuo ang panggitaga; nananatili ang fokus ng pandiwa at ang pansenmantikang katungkulan ng kawani. Sa kabilang banda ay hindi na tinatalima ang tuntunin sa pagkakasunud-sunod ng parirala sa pangungusap. Maaaring nasa pangalawang katatayuan sa pangungusap ang paniyak na naging kataga at salitang pambukod. Maaari itong isingit sa loob ng panaguri o ilagay sa likod ng pariralang malayo, sa harap man ng panaguri. Sa ikalawang kalagayan maaaring maging bahaging pampalaugnayan ng panaguring may panandang ay. Sa unang kalagayan hindi maaaring gamitin ang ay; hindi ito ayos na di-karaniwan dahil hindi na parirala ang paniyak. Sa pananaw na pampalaugnayan, wala nang pariralang paniyak (pariralang ANG) ang pangungusap; naging ito pangungusap na di-batayang walang paniyak {13-2.3.1 (2)}. Sa pananaw ng pandiwa ay nananatiling kawani ang panghalip na paniyak.

Hinggil sa pagkakasunud-sunod ng hutaga ng panggitaga, iba-iba ang tuntunin kaysa sa mga tuntunin hinggil sa parirala. May patakaran na walang pagkakaibang saligan ng panghalip ng panggitaga at pang-abay na hutaga {11-3.3}. "Isapantig sa harap ng dalapantig" ang unang tuntunin; mahalaga ang pagbuong pampalatunog-anyuan ng mga salita, at hindi ang tungkulin nitong pampalaugnayan at pansemantika. Hinggil sa bahagi ng panalita ang pangalawang tuntunin na "Panghalip sa harap ng pang-abay". Sa pangatlong baitang lamang mahalaga ang tungkuling pampalaugnayan ng panghalip.


11-7 Talahanayan ng kataga

Ipinapakita ang mga kataga sa sumusunod na talahanayan. Binanggit sa {11-1} na kasapi ng magkakaibang bahagi ng panalita ang kataga.

UntagaGawing hutaga Hutaga

ang ay
mga si sina
ng ni sa nasa kay
at ...
ako ka siya ...
ko mo niya ...
ito iyan iyon
Mga pang-abay {10-2.1}
...
Hutaga o untaga: na {TL} {11-4}
Iba pang mga kataga: e naku ..., halos ...

Halos magkakapareho sa bigkas at baybay ang mga salitang na, ng, nang, nga at ang hulaping -ng; magkakaiba man ang kahulugugan at tungkuling pampalaugnayan. Dahil dito, nagtatala kami ng mga ito sa {11K-701}.


11-8 Paglundag sa paniyak

Sa wikang Filipino, may yari kung saan maaaring umalis sa pariralang paniyak ang isang salita; katulad ng hutaga ang katatayuan nito. Tinatawag namin itong paglundag sa paniyak. Karaniwang umaalis sa paniyak ang pang-uri [1a]. Maaari man ang salitang pang-ubod ng paniyak na lahat; maging paniyak ang pantuwid nito [2a 3] {8K-4423 (2)}. May pang-angkop ang ilang yari ng paglundag [1a 3], hindi man sa [2a].

Dapat ibukod ang yaring ito sa panggitagang paniyak. Doon lumilipat ang buong paniyak (binuo ng isang panghalip lamang). Kahawig ang paglundag sa yaring panggitagang paniyak kung saan hinahati ang pariralang pangngalang na bumubuo ng paniyak at nananatili sa katatayuan sa una ang isang tira ng pariralang ito [4]. Walang paglundag sa paniyak kung pinapalawak sa pang-abay ang panaguri [5].

 
[1][a] Naghain na lasing ng isda si Maria. [b] Naghain ng isda ang lasing na si Maria.
[2][a] Pagkahinga ay ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {W Busilak 3.9} [b] Pagkahinga ay ikinuwento ni Busilak sa mga duwende ang lahat ng nangyari. {8K-241 [12]}
[3]Itiklop mong lahat ang mga damit na malinis na.
[4]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {8K-903 Σ}
[5]Lumipad na pataas sa langit ang lobo. (Pataas ang paglipad, hindi ang lobo.) {10K-104 [13]}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_taga_2.htm
18 Setyembre 2010 / 23 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 11 Mga Kataga (Talaksan 11/2)

Simula ng talaksan   11/1 11K/1 11K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag