11 Mga Kataga
(Talaksan 11/2)

11-6 Panggitaga

(1) Sa pangkat na {11-3.1 (2)}, ipinasok namin ang katawagang panggitaga (susi {GT..}). Ang mga ito ay yaring natatangi sa wikang Filipino na binubuo dahil sa gawing hutaga ng panghalip at pang-abay. May tatlong bahagi ang panggitaga:

Salitang makatukoy
ng panggitaga
Hutaga
ng panggitaga
Salitang pang-ubod
ng panggitaga

Kaugnayang pampalaugnayan
      Kaugnayang pansemantika

Sa panggitaga, sumusunod sa salitang makatukoy ang hutaga, ngunit ito'y nasa harap ng salitang pang-ubod ng parirala nito. Pampalaugnayan lamang ang kaugnayan ng salitang makatukoy sa hutaga; pansemantika man ang kaugnayan ng hutaga sa salitang pang-ubod. Maaaring kasapi ng magkatulad o magkaibang parirala ang salitang makatukoy at hutaga. Pati ganito ang hutaga at salitang pang-ubod.

(2) Salitang makatukoy ng panggitaga. Salitang pangnilalaman ang salitang makatukoy (kataliwasan ang pangkaroon). Hindi man maaaring maging salitang makatukoy ang lahat ng salitang pangnilalaman, tingnan sa {11-6.1}. Hindi palaging sa unahan ng pangungusap ang salitang makatukoy; dahil dito hindi palagi nasa pangalawang katatayuan sa pangungusap ang hutaga ng panggitaga.

(3) Hutaga ng panggitaga. Hindi salitang pangnilalaman ang panghalip na panao at pamatlig sa yaring panggitaga. Dahil sa gawing hutaga nito, nagiging ito hutaga {11-6.2}. Pati maaaring binuo ng pang-abay na hutaga ang panggitaga.

(4) Pang-angkop ng panggitaga. Karaniwang dinadagdagan ng anyong -ng ng pang-angkop ang hutaga ng panggitaga {11-6.3}.

(5) Salitang pang-ubod ng panggitaga. Salitang pang-ubod ng panggitaga ang salitang pang-ubod ng parirala kung nasaan ang hutaga. Sa panggitagang paniyak, pang-ubod ng panaguri ang salitang pang-ubod ng panggitaga.

(6) Sumusunod ang mga uri ng panggitaga:
Panggitagang paniyak {11-6.4} 
Panggitagang pantuwid {11-6.5}
Panggitagang pangmarahil{11-6.6}
Panggitagang pangkaroon{11-6.7}
Panggitagang pang-abay{11-6.8}

Sa pananaw na pampalaugnayan ay may karapatang mauna ang panggitaga; halos palagi itong binubuo kung maaari. Ibig sabihin na binubuo ito kung may salita (o parirala) na maaaring maging salitang makatukoy at kung may panghalip na maaaring maging hutaga ng panggitaga ang sugnay.


11-6.1 Salitang makatukoy ng panggitaga

(1) Walang tuntuning mahigpit kung anong salita o parirala ang maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga. Halatang may dalawang pangunahing kailangan. Dapat "mabigat" ang salitang makatukoy (hindi lahat ng salitang pangnilalaman ang tumutupad ng kailangang ito) at dapat "malapit" sa pananaw na pampalaugnayan.

(2) Inuunang panlapag ang unang pulutong ng salitang makatukoy ng panggitaga:

 
[1]Mabuti kang bata!{U}
[2]Para akong kandilang itinulos sa kinatatayuan ko nang marinig ang pangalang Fernando Khan. {W Angela 3.12} {11K-611 Σ}{U}
[3][a] Hindi ka makakaligtas sa habol. {W Bulaklak 8.3} {A}
 [b] Di ka magdadalawang salita rito. {W Tiya Margie 3.5} (Maaaring magamit na salitang makatukoy ang dinaglat na anyong di.){A}
[4]Bakit matagal kang nawala, Ineng?" {W Angela 3.7} {A/U}
[5][a b] Dapat akong idaan sa bintana para di niya ako makasalubong sa hagdanan. {W Mumo 3.4}{AH} {A}

(3) Sa tabi nito, maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga ang mga sumusunod:

 
[6]Bahagya man ay wala siyang nasabi. {W Dayuhan 3.10} {TK/D}
[7]Hindi ko alam kung kanino niya ito ibinibigay. {W Angela 3.1} {TK.HN}
[8]Doon ko nakilala ang isang lalaking may katandaan na. {W Damaso 4.5} {TK.HP}
[9][a] Agad itong tumalon sa balon. {W Aesop 3.1.2} {A}
 [b] Kanina pa pala kami pinagmamasdan. {W Piso 3.2} {A}
[10]Sabi ng babaeng nakatabi niya sa bus, bago sila bumaba, ... {W Anak ng Lupa 3.1} {8K-611 Σ} {K}

(4) Bukod sa salitang pangnilalaman, pariralang pang-umpog at pandako ang nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Buong parirala ang "salitang" makatukoy; hindi ito hinati ng hutagang panggitaga (kataliwasan {11K-611 Σ}).

 
[11]Ilang araw ko nang hindi nasasalamin ang isang larawang mahal sa akin. {W Uhaw 3.2} {11K-612 Σ} {P-0=P-N}
[12]Araw-araw naman po akong nagsisipilyo. {P-0=P-A}
[13]Sa Alitaptap ito nalathala. {W Daluyong 2.8} {P-K/L}

(5) Hindi maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga ang sumusunod:

 
[14][a] Pagkatapos nang almusal akong tumayo. [b] Pagkatapos nang almusal ako'y tumayo.{ND/G}
[15][a] Dahil sa iyo akong nahuli. [-] [b] Dahil sa iyo nahuli ako.{P-O/L}
[16][a] Kaunti lang kong nakita. [b] Kaunti lang ang nakita ko.{P-P}
[17][a] Kung akong pupunta sa kanya ay dadalhin ko ... [b] Kung pupunta ako sa kanya ay dadalhin ko ... {K}
[18][a] Kung gabi akong aalis. [b] Kung gabi ay aalis ako.{C-K}

(6) Dapat malasin nang mabuti ang salitang dinaglat. Maaaring maging salitang makatukoy ang anyong dinaglat na di mula sa hindị; maaari mang gamitin bilang hutaga ang anyong dinaglat na lang mula sa lamang (at hindi bilang salitang makatukoy). Hindi salitang makatukoy ang anyong dinaglat na may mula sa pangkaroong mayroọn.


11-6.2 Hutaga ng panggitaga

(1) Sa panggitaga, may gawing hutaga ang panghalip na panao at pamatlig na ANG at NG; kaya ito'y maging hutaga ng panggitaga [1-4]. Dapat nag-iisa ang hutaga, bawal ang parirala ng panghalip (halimbawa: mga itọ o kayọng dalawạ, kataliwasan tingnan sa (4)). Maaari ding pang-abay na hutaga ang hutaga ng panggitaga [2]. Walang gawing hutaga ang panghalip na SA; kung kaya hindi ito nagagamit na hutaga ng panggitaga.

(2) Hindi palaging binubuo ng panghalip ang panggitaga. Halos palagiang may panggitaga ang panghalip na panaong isapantig (walang isapantig na panghalip na pamatlig) [1 2], kalimitan ang panghalip na panaong dalapantig [3] at di-lubhang malimit ang panghalip na pamatlig (palaging dalapantig) [4|5].

 
[1] "Ilang taon ka na?" bigla kong tanong. {W Piso 3.5}
[2]Saka puwede ka rin namang makilibing. {W Suyuan 5.7}.
[3]Hindi rin magkapaa ang suot niyang tsinelas. {W Angela 3.2}
[4]Pilit nitong binuksan ang nayuping pintuan. {W Naglaho 3.22}
[5][a] Dalawang kilo nito. [b] Dalawa nitong kilo.
Higit na maitim ang limbag = May panggitaga. May salungguhit = Walang panggitaga.

(3) Kung ang pangungusap ay may higit sa isang panghalip na kayang maging hutaga ng panggitaga ay maaaring buuin ang paulit-ulit na panggitaga [6]. Gaya ng panggitagang iisa, karaniwang bumubuo nito ang panghalip na panao; maaari mang walang panggitaga kung pangalawang panghalip ang panghalip na pamatlig [7]. Panggitagang paniyak at pantuwid ang binubuo ng panghalip na ibayong kita [8]. Tanging yari ang pangungusap na [9] kung saan may panggitagang paniyak at pati panggitagang pantuwid; panuring ang ikalawa (kapatid ko).

 
[6]Ilang taon na nila itong ginagawa. {W Prutas 3.2}. {8-4.5 (2)}
[7]Maaaring hindi na niya kasama ito. {W Karla 5.206}
[8]At kapag nakalabas na ako, at saka kita hahatakin palabas. {W Aesop 3.1.2}
[9]Matanda ko siyang kapatid.
Higit na maitim ang limbag = May panggitaga. May salungguhit = Walang panggitaga.

(4) Sa yaring [10a 11a], panghalip na may panuring ang paniyak. Gayunman maaaring buuin ang panggitagang paniyak. Nagiging hutaga ng panggitaga ang panghalip na salitang-ubod ng paniyak [15b 16b]. Nagiging tanging parirala ang dating panuring ng panghalip sa dulo ng pangungusap. Sa gayon hinahati ang dating pariralang pangngalan.

 
[10][a] Nagkaayos silang dalawa.
[b] Paano sila nagkaayos na dalawa? { LIW 26 Disy 2005}
[11][a] Walang permanenteng tirahan kami ni Ina.
[b] Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {W Material Girl 3.3} {11K-621 Σ}

(5) {Θ}  Sa pangungusap na may pandiwa ay kawani ng pandiwa ang panghalip ng panggitaga (paniyak o pantuwid). Hindi ito binabago kung binubuo ang panggitaga; nananatili ang fokus ng pandiwa at ang pansenmantikang katungkulan ng kawani.

Sa kabilang banda ay hindi na tinatalima ang tuntunin ng parirala sa pangungusap. Sa panggitagang paniyak ay nasa pangalawang katatayuan sa pangungusap ang paniyak na nagiging hutaga. Sa panggitagang paniyak ay isinisingit ang panghalip na ANG sa loob ng panaguri o inilalagay sa likod ng pariralang malaya (kung ganito, sa harap ng panaguri). Sa pananaw na pampalaugnayan, wala nang pariralang paniyak; naging di-batayan ang pangungusap {13-2.2.1 (2)}.


11-6.3 Pang-angkop at panggitaga

Karaniwang may pang-angkop ang salitang makatukoy kung walang pagbuo ng panggitaga. Alinsunod sa katuturan ng panggitaga ay matalik ang kaugnayang pansemantika ng hutagang panggitaga sa salitang sumusunod. Upang ihudyat ang kaugnayang ito, ginagamit din ang pang-angkop sa panggitaga.

Mayroon ding panggitagang walang pang-angkop. Maaaring sabihing pananatili ng panggitaga ang pang-angkop kung mayroon nang pang-angkop ang salitang makatukoy, ngunit karaniwang walang "paglikha" ng pang-angkop kung wala pa.


11-6.4 Panggitagang paniyak

(1) Katuturan ng panggitagang paniyak (susi {GTT}): Ito ang panggitagang may panghalip bilang paniyak ng pangungusap [1b 2-7]. Palaging maaari itong nasa pangalawang katatayuan sa pangungusap (o sugnay [3a 3b 4a]) dahil hindi ito bahagi ng ibang parirala. Karaniwang salitang pang-ubod ng panaguri (pandiwa sa [1-3 4a]) ang salitang pang-ubod ng panggitagang paniyak.

 
[1][a] Mabilis na inalalayan ng dalaga ang lalaki.
 [b] Mabilis siyang inalalayan ng dalaga. {W Nanyang 12.20}
[2]Marahil, maganda akong makisama sa kanya bilang katiwala. {W Angela 3.4}
[3][a b] Kung mayroon nga, saan ito ibinatay at paano ito natiyak? {W Plano 3.5} (Walang pang-angkop dahil pandako [3a] at pang-umpog sa [3b] ang salitang makatukoy.)
[4][a b] Tinanggap niya ako bilang aprentis dahil mayroon silang pinagsamahan. {W Nanyang 6.5}
Panggitagang pangmarahil (gawing di-makangalan) {11-6.6}.

(2) Maaari ding binubuo ang panggitagang paniyak kung hindi pandiwa ang panaguri [4b 5-7].

 
Panaguri
[5]Tagasaan kang lugar? {P-N}
[6]Bakit ka galit?{P-U}
[7]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop 3.1.2} {P-KD}
Panggitagang pangkaroon {11-6.7}.{P-KD}

11-6.5 Panggitagang pantuwid

(1) Sa panggitagang pantuwid (susi {GTW}), panghalip na NG ang hutagang panggitaga [1-6]. Maaaring buuin ito kung kawani ng pandiwang makataguri ang pantuwid. Karaniwang pang-abay sa unahan ng panaguri ang salitang makatukoy [1 2]. Nasa pangalawang katatayuan ng panaguri ang panghalip na panggitaga at sa gayon nasa pangalawang katatayuan sa pangungusap kung nasa karaniwang ayos ang pangungusap [1 2]. Maaari din iba pang salitang makatukoy (o parirala) [3].

 
[1]Inis na inis kong kinuha ang pera sa bag ko. {W Piso 3.3}
[2][a] Pero hindi ko na talaga kayang magsalita. {W Madaling Araw 3.5} [b] Kaya kong magsalita ...
[3]Ilang araw ko nang hindi nasasalamin ang isang larawang mahal sa akin. {W Uhaw 3.2} {11K-611 Σ}
Panggitagang pangmarahil (gawing makangalan) {11-6.6}.
Iba pang halimbawa sa {11K-651}.

(2) Maaari ring ipalagay na panggitagang pantuwid ang mga yari kung saan panuring sa pariralang pangngalan ang pantuwid [4-6] {8-8.1}. Kasapi ng isang parirala ang tatlong bahagi ng panggitaga, ngunit walang pansemantikong kaugnayan sa salitang makatukoy ang hutaga ng panggitaga (halimbawa: sa [4], walang kaugnayang pansemantika ang hindi at ko; may kaugnayan lamang itong dalawa sa salitang pang-ubod ng pariralang balak). Dito rin sa pangalawang katatayuang nasa loob ng parirala ang panghalip na NG; karaniwang hindi ito ang pangalawang katatayuan sa pangungusap [5 6].

 
[4]Ngunit hindi ko balak ang magwasak ng isang tahanan. {W Uhaw 3.20} (Panuring sa balak ang ko (aking balak o balak ko).)
[5]Hindi ko kayang pagtaksilan ang sarili kong damdamin. {W Madaling Araw 3.5}
[6]Binuhusan ko ng maligamgam na tubig ang nanlalamig kong katawan. {W Damaso 4.5}

11-6.6 Panggitagang pangmarahil

Tumatalakay kami ng panggitagang pangmarahil (susi {GTH}) sa {10-4.1}. Maaaring panggitagang paniyak o pantuwid [1 2] (maaari ring paniyak at pantuwid [3]) ang panggitagang pangmarahil. Dahil dito panghalip na ANG at NG ang hutaga nito. Palaging pandiwa - karaniwan sa pawatas - ang salitang pang-ubod. Sa gayon, hindi namin isama sa uri ng panggitaga ang mga yaring walang pandiwa gaya ng Gusto ko ng mangga.

 
[1]Noong una'y gusto nitong tumigil sa pagtatrabaho si Jessika. {W Arrivederci 3.5}
[2]Naku'y sa ina mo dapat kang magpaliwanag. {W Bulaklak 8.13}
[3]Huwag mo kaming hayaang bumagsak sa tukso. {W Dasal 3.35}

11-6.7 Panggitagang pangkaroon

(1) Panggitagang paniyak ang panggitagang pangkaroon (susi {GTD}) sa mga pangungusap na may pariralang pangkaroon bilang panaguri. Kaya palaging panghalip na ANG ang hutaga nito. Salitang makatukoy ang pangkaroon, karaniwang walạng at maraming [1 2]. Hinahati ang pariralang pangkaroon; isinisingit dito ang panghalip na ANG. Hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang anyong dinaglat na may, dapat gamitin ang anyong mayroon [3] o talikuran ang panggitaga.

 
[1]Marami siyang tanong tungkol sa pag-aalaga ng mga halaman. {W Rosas 4.1}
[2]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {W Material Girl 3.3} {8K-903 Σ} (Pinapahintulutan ang panggitaga dahil sa paghahati ng pariralang pangngalang kami ni Inay).)
[3]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop 3.1.2}

(2) Tanging panggitagang pangkaroon ang maaaring buuin pag may panuring na iniuuna ang pangngalang nasa loob ng pariralang pangkaroon. Itong panuring ang nakapaglilingkod bilang salitang makatukoy ng panggitaga. Maaari itong buuin sa pamamagitan ng anyong dinaglat na may, karaniwan itong minamabuti ([4a|b 5], ngunit [3]). Halos walang yaring ganito ang pangkaroong wala.

 
[4][a] Mayroon akong silid ... {P-KD/GTD}
 [b] May maliit akong silid na karatig ng sa aking ina. {W Dayuhan 3.5} {P-N/GTD}
[5]May makintab na pula itong kasuotan at may katandaan na rin ang hitsura. {W Samadhi 4.2} {P-N/GTD}

11-6.8 Panggitagang pang-abay

Sa yaring panggitaga na tinatalakay sa itaas ay panghalip ang hutagang panggitaga. Mayroon ding yaring may pang-abay bilang hutaga ng panggitaga, ito'y panggitagang pang-abay (susi {GTA}). Maaaring pang-abay bilang hutaga ng panggitaga ang nasa tabi ng panghalip. Nabibilang sa uri ng panggitaga ng panghalip ang yaring ito, dagdag lamang ang panggitaga ng pang-abay [2].

 
[1]Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4} {GTA}
[2]Gusto sana niyang maging maganda ang araw niya ... {W Karla 5.204} {GTW}

11-7 Talahanayan ng kataga

Ipinapakita ang mga kataga sa sumusunod na talahanayan. Binanggit sa {11-1} na kasapi ng magkakaibang bahagi ng panalita ang kataga.

UntagaGawing hutaga Hutaga

ang ay ...
mga si sina
ng ni sa nasa kay ...
ako ka siya ...
ko mo niya ...
ito iyan iyon ...
Mga pang-abay na hutaga
Hutaga o untaga: Pang-angkop    
Iba pang mga kataga: e naku ..., halos ...

Halos magkakapareho sa bigkas at baybay ang mga salitang na, ng, nang, nga at ang hulaping -ng; magkakaiba man ang kahulugugan at tungkuling pampalaugnayan. Dahil dito, nagtatala kami ng mga ito sa {11K-701}.


11-8 Paglundag sa paniyak

Sa wikang Filipino, may yari kung saan maaaring umalis sa pariralang paniyak ang isang salita; gaya ng hutaga ang katatayuan nito. Tinatawag namin itong paglundag sa paniyak. Karaniwang umaalis sa paniyak ang pang-uri [1a]. Maaari man ang salitang pang-ubod ng paniyak na lahat; maging paniyak ang pantuwid nito [2a 3] {8K-4423 (2)}. May pang-angkop ang ilang yari ng paglundag [1a 3], hindi man sa [2a].

Dapat ibukod ang yaring ito sa panggitagang paniyak. Doon lumilipat ang buong paniyak (binuo ng isang panghalip lamang). Walang paglundag sa paniyak kung pinapalawak sa pang-abay ang panaguri [4].

 
[1][a] Naghain na lasing ng isda si Maria.
 [b] Naghain ng isda ang lasing na si Maria.
[2][a] Pagkahinga ay ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {W Busilak 3.9}
[3]Itiklop mong lahat ang mga damit na malinis na.
[4]Lumipad na pataas sa langit ang lobo. (Pataas ang paglipad, hindi ang lobo.)

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_taga_2.htm
18 Setyembre 2010 / 24 Oktubre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 11 Mga Kataga (Talaksan 11/2)

Simula ng talaksan   11/1 11K   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag