11K Mga Pangabit sa Mga Kataga

{11K-301 Θ}   Mga yaring hutaga sa wikang Filipino

Napakahalaga sa wikang Filipino ang yaring hutaga. Gayunman kaunti lamang ang pagtalakay nito sa Pilipinong aklat na pambalarila (marahil dahil hindi ito mahalaga sa wikang Espanyol at Inggles). Dahil dito tinatalakay namin nang puspusan ang paksang ito at sinusubok naming maglikom ng maraming halimbawa at kabatiran. Upang isaayos ang mga kabatirang ito, inuuri-uri namin ito. Pansamantala lamang ang pag-uuring ito. Marahil maaari at dapat magbago ng pag-uuri namin.


{11K-311 Θ}   Tangi bang yaring pampalaugnayan ang panggitaga?

Hindi ginagamit ang katawagang panggitaga sa aghamwika. Tinatalakay lamang ang gawing hutaga ng ilang pangkat ng salita. Hindi ito mali. Gayunman gusto naming ibukod ang yaring panggitaga sa yaring hutagang payak. Mayroon kaming sanhi na sumusunod:


{11K-3111}   Iba pang mga halimbawa ng yaring hutagang payak

 
[1][a] Tapos na ang trabaho. [++] [b] Ang trabaho ay tapos na. [+] [c] Ang trabaho na ay tapos.
[2]Maghugas muna ng kamay, saka kumain.
[3]Kami muna ang naghugas ng kamay, saka kayo.
[4]Kami munang lahat ng babae ang maghuhugas ng kamay, tapos kayong mga lalaki.
[5][a] Huwag munang maghugas ng mukha, pero ng kamay. [++] [b] Huwag maghugas ng mukha muna, pero ... [+] [c] Huwag maghugas muna ng mukha, pero ... (Maaaring ipalagay na panggitagang pang-abay ang [5a]; sa [5b], bahagi ng pariralang ng mukha ang pang-abay na hutagang muna.)
May yaring hutagang payak ang mga pangungusap na {6-7.5 [4-6]} na may pandiwang nakakabit.

{11K-331}   Iba pang mga halimbawa sa pagkakasunud-sunod ng hutaga

 
[1]Kaya mo bang dalhin yung supot?
[2]Kaya mo daw dalhin yung supot.
[3]Kaya mo yatang dalhin yung supot. [0]
[4]... ay maaaring hindi na niya kasama ito. {8K-4211 Σ [3]}
[5]Matagal ko na ring pinagiisipan kung ano ba talaga ang kulang sa buhay ko. {W Damaso 3.1}
[6]Araw-araw naman po akong nagsisipilyo. (Marahil katagang nasa pariralang araw-araw naman ang naman. Kung gayon may-bisa pa ang tuntuning "Isapantig sa harap ng dalapantig" sa naman po.)

{11K-401 }   Isa lamang pang-angkop

Sa paglalahad namin, isa lamang salik ang pang-angkop. Sa pamamagitan nito, maaaring magkabit ng parirala at pati ng sugnay. Katangian ng wikang Filipino ang pagkakaroon ng isa lamang pang-angkop, makikita ito sa pagsanib ng parirala at sugnay (halimbawa: pandiwaring panuring at sugnay na makaangkop). Ipinapalagay namin na mga alomorfem ang -ng at na kahit na mayroon itong maliliit pagkakaiba sa paggamit nito.

Ibinubukod ni { Kroeger 1991 p. 210/253} sa 'complementizer na' ang 'linker -ng'; mayroon itong 'homomorphous allomorphs'.


{11K-421}   Hutagang daw, raw

Kataliwasan ang hutagang daw, raw; walang patinig o katinig na -n sa hulihan ng salita. Dahil dito hindi ito maaaring tanggapin ang anyong -ng ng pang-angkop. Ipinagbabawal ang paggamit ng anyong na pag hutaga. Kaya walang pang-angkop sa likod ng daw, raw [1|2]. Kung hindi hutagang huli ang daw, raw ay nananatili ang pang-angkop [3].

 
[1]Kaya mong dalhin yung supot.
[2]Kaya mo daw dalhin yung supot.
[3]Kaya daw niya yatang dalhin yung supot.

Kawangis ang gawi ng hutagang lamang, lang.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_taga_1K.htm
17 Mayo 2007 / 27 Agosto 2013 *Ayos

Wikang Filipino - Wakas ng 11K Pangabit sa Mga Kataga (Talaksan 11K/1)

Simula ng pahina   11/1   11/2   11K/2   Palaugnayan
Pahinang Pamagat na Filipino   Fisyntag