11 Mga Kataga
(Talaksan 11/1)

11-1 Pambungad

Inuunawa naming kataga ('particles' o 'clitics' sa Inggles) ang kalahatan ng salita na hindi kayang bumuo ng parirala. Tinatawag naming untaga, hutaga at gitaga ang mga kataga (proclitic, enclitic at interclitic sa Inggles). Pati kataga ang mga salita na sa kasalukuyang kalagayan ay hindi ginagamit ang kakayahan nitong bumuo ng parirala. Sa unang uri ay nabilbilang ang salitang pambukod at pangkayarian; sa pangalawa ang panghalip na may gawing panggitaga. Sa gayon, ang kataga ay may katangiang hindi magkaroon ng panuring at hindi nagamit na salitang makatukoy ng panggitaga.

Alinsunod dito, hindi bahagi ng panalitang pampalaanyuan ang kataga; nabibilang dito ang sumusunod:

Maliban sa ilang pang-ukol, pang-ukol na SA at pangatnig, pampalaanyuang maikli ang kataga; isapantig o dalapantig.

Sa hulihan ng kabanatang ito, sa pangkat na {11-8} ay tinatalakay ang isang pulutong ng yari kung saan may gawing katulad ng hutaga ang ilang salitang di-hutaga (Paglundag sa paniyak).

11-2 Mga untaga

Alinsunod sa katawagan nito, dapat ilagay sa harap ng salitang makatukoy ang mga untaga (katagang pauna, susi {../PC}). Dito nabibilang ang mga sumusunod:

May untagang tumutukoy sa buong parirala [1 3 4]; inilalagay ito sa harap ng unang salita ng parirala. May iba pang mga untagang tumutukoy sa isang salita (palaging pangngalan); karaniwang sa kagyat na harap ng pangngalan ang pantukoy [2a] (kataliwasan ang [2b]). Isa sa mga salitang pambukod na untaga ang di-karaniwang ang [6]; ipinapalagay namin itong pang-abay, {2-2.5}. Umuuna sa untagang tumutukoy sa parirala ang untagang tumutukoy sa pangngalan, dahil dito ang mga, hindi mga ang [7].

 
[1]Kinain ko ang mangga.
[2][a] Hinog na mga mangga ang meryenda ng bata. [b] Mga matatamis na mangga. {8-7.1 (2)}
[3]Makakausap sila ukol sa kanyang mga sinusulat. [{13K-5213 Σ}]
[4]Dali-dali siyang lumipad patungo sa grupo ng mga pabo at nagpakilala bilang kauri ng mga ito. {W Aesop 3.2.1}
[5]... at halos araw-araw na nga silang nagkikita. {W Suyo 5.5}
[6]At ang tanging habol lamang ay ang kaginhawaang makakamit sa piling ng matanda. {2K-253 Σ}
[7]Itinutok niya ang mga mata sa estero. {W Anak ng Lupa 3.7}

10-2.1 Mga pananda

(1) May pananda ang pariralang pangkayarian upang ihudyat ang pampalaugnay nitong tungkulin. Wala itong nilalamang pansemantika. Salitang pangkayarian ang mga ito at untaga (maliban sa pang-angkop).

Ang ang, ay, ng, sa at nang ang pananda ng parirala (susi {MS}, {MP}, {MC}, {MA} at {M0}). Tanging pananda ang pang-angkop (pananda ng panlapag, inilalahad ito sa pangkat na {11-4}.

(2) Sa mga kabanatang tungkol sa paniyak, pantuwid at pandako, tinatalakay ang pagkakasama ng pananda at pariralang pangngalan. Gusto naming ipaliwanag ang dalawang katangian. Tungkol sa pariralang pangngalang may pantukoy na si at sina ang una. May tanging tuntunin ang ang, ng at sa: Kahit karaniwang pinagsasama ang pananda at pantukoy hindi ito nangyayari kung inihihiwalay ang dalawa sa pamamagitan ng panuring sa pagitan nito [1-3]. Pangalawang katangian ang yaring may anyong maramihan ng panghalip na pamatlig [5-7].

Sumusunod sa naturang tuntunin pati ang yaring may panandang ay, sapagkat makabagay ang ay sa si, sina at sa panghalip na pamatlig. Walang paggamit ng naturang tuntunin sa panlapag at pang-umpog dahil hindi binubuo ang yaring ganito (tingnan man sa {6-7.4 [7 8]}).

 
[1]Ang iyaking si Roxanna at ang tomboy na si Gretchen. { LIW 10 Abril 2006 p. 9} {2-4.1 [9]}
[2]Anak ng namatay na si Nimfa. {W Suyo 5.1} {3-2.1 [3]}
[3]Para sa mabait na si Gina ang aklat. {4-4.1 [7]}
[4]Ang aking panganay ay matangkad na si Pedro. {2-4.2 [7]}
[5]Hindi mo na kailangang bilangin ang mga iyan. {W Samadhi 4.3} {2-4.1 [8]}
[6]Hindi sila maaaring magsulat ng laban sa pagmamalabis ng mga ito o laban sa mga layunin ng mga ito ... {W Manunulat 3.3} {3-2.1 [8]}
[7]Hindi siya hihingi ng tulong sa mga ito, naisaloob niya. {W Unawa 3.8} {4-4.1 [10]}
[8]Ang mga anak ko ay mga ito. {2-4.2 [8]}

11-2.2 Paghahalintulad ng mga pananda

Ginagamit ang pananda para sa magkakaibang pariralang pangkayarian. Sa gayon, magkakaiba din ang kilos ng pananda.

11-3 Mga hutaga at mga yari nito

Malimit at mahalaga ang mga yaring hutaga sa wikang Filipino {11K-301 Θ}. Kasunod sa salitang makatukoy nito (sa pangalawang katatayuan {11-3.2}) ang mga hutaga (katagang panghuli, susi {../EC}, sa Inggles 'second position clitics'). May pang-abay (tinatawag ding paningit) {10K-211} at ilang pangatnig na nabibilang sa hutaga. Maaaring magkaroon ng gawing hutaga ang mga panghalip na NG at ANG.

11-3.1 Yaring hutagang payak at panggitaga

Napagbubukod namin ang payak na yaring hutaga at isa pang pulutong ng yaring hutaga na pinapangalanan naming panggitaga {11K-311 Θ}. May salitang makatukoy ang dalawang uri. Alinsunod sa aming katuturan, ito ang salitang nagpapasiya ng katatayuan ng kataga; pampalaugnayan ang katawagag salitang makatukoy. Hindi kailangan ng matalik na pagkakaugnay na pansemantika ng kataga at salitang makatukoy.

Sa ibang mga lugar ginagamit namin ang katawagang salitang kaugnay para sa salitang pang-ubod ng pariralang nagkakaugnay ng ibang pariralang o sugnay na pang-ibaba {13-5.3.1}. Doon may pagkakaugnay na pampalaugnayan at pansemantika. Sa loob ng parirala ginagamit ang katawagang salitang pang-ubod {1K-201}.

11-3.1.1 Yaring hutagang payak

(1) Tinatawag naming yaring hutagang payak ang mga yari kung may kaugnayang pampalaugnayan at pansemantika ang hutaga sa iniuunang salitang makatukoy at kung walang tanging kaugnayan sa salita o pariralang sumusunod [1]. Walang pang-angkop ang yaring hutagang payak. Katulad ng ibang pangatnig, malaya sa pangungusap ang pangatnig na hutaga; ito'y nasa pangalawang katatayuan ng pangungusap. Nabibilang din namin ang yari nito sa yaring hutagang payak [2].

 
[1]Malaki na nga || ako, isang ganap na dalaga nang matatalos. {W Material Girl 3.5}
[2]Di man || kami nakapag-uusap alam kong masaya din siya. {W Material Girl 3.9} (Hindi kataga ang anyong dinaglat ng hindi na di; ito'y magiging salitang makatukoy ng hutagang man. Palaging hutaga ang man.)
Iba pang mga pangungusap na halimbawa {11K-3211}.

(2) Karaniwang sumusunod ang kawani sa pandiwang makataguri. Kung kawani ng pandiwa bilang paniyak o pantuwid ang panghalip na ANG o NG ay mayroon itong gawing hutagang payak [3 4]. Salitang makatukoy nito ang pandiwang makataguri (kahit hindi ito salitang pang-ubod ng paniyak pag paniyak ang hutaga). Katulad ang mga pantuwid na tumuturing sa pangngalan [6].

(3) Pang-abay o pangatnig ang hutaga sa yari katulad ng [1 2], palagi itong kataga at salitang pambukod (hindi parirala). Sa kabilang dako, ipinapalagay naming salitang pangnilalamang bumubuo ng parirala ang panghalip. Nananatili ang katangiang ito sa karamihan kung yaring hutagang payak ang panghalip [6a|b]. Maliwanag ito lamang kung may panuring ang hutaga [7-9]. Pag walang panuring halos katulad ng salitang pambukod ang gawi ng panghalip na hutaga. Maliwanag ito kung may pagsasalubong ng hutaga. May-bisa ang tuntunin sa hutaga {11-3.3}, hindi ang tuntunin sa karawaning parirala [3 4|5] {6-2.2 (4)}.

 
[3]Dinadalaw niya ako araw-araw. {P-C P-S} {*}
[4]Dinadalaw ka ba rin niya araw-araw? {P-S D/EC D/EC P-C}
[5]Dinadalaw ba ng bata ang lola araw-araw? {D/EC P-C P-S}
[6][a] Kapatid ko. [b] Kapatid ni Maria.
[7]Panggastos sa pagkain naming dalawa.
[8]Pag-aralan nating mga bata ang Aleman.
[9]Sariwa pa rin sa alaala ko ang kabataan namin ng kapatid ko. {W Laruang Krus 3.1}
{*} Pinapanatili namin ang susi {P-S} para sa paniyak, marahil na hindi man parirala ito.

(4) Ipinapalagay din naming yaring hutagang payak ang pariralang pantuwid na kagyat na inihuhuli, hindi man bumubuo ng hutaga (panghalip na NG) [10 11]. Maaaring nasa pagitan ng salitang makatukoy ng pantuwid at pariralang pantuwid na "kagyat" na inihuhuli ang isa o higit pang hutaga [12] (iba pang yaring hutagang payak ito o ang mga ito). Maaaring sumusunod sa pariralang pantuwid ang iba pang pantuwid; yaring hutagang payak din ang dalawa [13]. Hindi yaring hutagang payat ang pangungusap na {11-3.1.3 [3]} dahil may ibang parirala sa pagitan ng salitang makatukoy at pantuwid.

 
[10]Aklat ng kapatid ko. {3-1}
[11]Sino ang kumain ng mangga? {3-1}
[12]Pauwi na ako ng bahay nang may mapansin ako. {W Piso 3.1}
[13]Gustong kumain ng bata ng mangga. {6-7.2}

11-3.1.2 Yaring panggitaga

(1) Sa tabi ng yaring hutagang payak ay may isa pang pulutong ng yaring hutaga na pinapangalanan naming panggitaga. Nandito hindi salitang pang-ubod ng parirala ang salitang makatukoy ng kataga [1 2]. Nasa harap ng salitang pang-ubod ng parirala nito ang hutaga. Sumusunod ang hutaga sa salitang makatukoy na may kaugnayang pampalaugnayan, ngunit malimit na walang kaugnayang pansemantika [2]. Dahil dito, bumubukal ang yaring may tatlong bahagi. Nasa gitna nito ang kataga, dahil dito ang katawagan na panggitaga.

Salitang makatukoy       Kataga       Salitang pang-ubod

Kung paniyak ng pangungusap ang kataga [3] {11-3.2 (3)}, ito'y kaisa-isang bahagi ng paniyak. Dahil dito, hindi maaaring bahagi ng paniyak ang sumusunod na salita (na pang-ubod). Gayunman may tatlong bahagi; magkatulad sa yaring nasa itaas ang yaring ito, dahil sa kaugnayang matalik na pansemantika ng hutagang pampaniyak sa sumusunod na pangatlong bahagi (karaniwang ito ang salitang pang-ubod ng panaguri).

(2) Sa yaring panggitaga, hindi na salitang pangnilalaman na bumubuo ng parirala ang panghalip, subalit salitang pambukod. Palaging mabisa ang tuntunin ng pagkakasunud-sunod ng hutaga {11-3.3}. May pagkakataon kung maaaring biyakin ang pariralang may panghalip bilang salitang pang-ubod sa panghalip na nanagamit na hutaga ng panggitaga at sa "tira ng pariralang walang ubod" [4a 5].

 
[1]Gusto sana niyang maging maganda ang araw niya ... {8K-413 Σ}
[2]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop 3.1.2} (Pansemantikang pinag-uugnay ang papaano at natin sa pamamagitan ng gagawin lamang.)
[3]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop 3.1.2}
[4][a] Paano sila nagkaayos na dalawa? { LIW 26 Disy 2005} [b] Paano nagkaayos silang dalawa? [+]
[5]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {8K-903 Σ}

(3) Napakalimit ang yaring panggitaga sa wikang Filipino; kung kaya inilalahad ang mga ito sa mga pangkat na {11-6...}.

11-3.1.3 Kabuuran

Kung nasa likod ng salitang pang-ubod ang hutaga, binubuo ang yaring hutagang payak. Palaging dapat ilagay sa kagyat na likod ng salitang pang-ubod at sa harap ng iba pang bahagi ng parirala [1 2]; hindi yaring hutaga ang [3] . Maaaring buuin ang panggitaga, maaaring naman talikuran ito [4].

 
[1][a] Binigyan ni Lola ng pera ang mga bata. [b] Binigyan sila ni Lola ng pera. [c] Binigyan ni Lola ng pera sila. (Di-makabalarila ang pangungusap na [1c 2c] dahil dapat binuo ang yaring hutagang payak [1b 2b].)
[2][a] Binigyan ni Lola ng pera ang mga bata. [b] Binigyan nito ni Lola ang mga bata. [c] Binigyan ni Lola nito ang mga bata.
[3]Opisyal na sinimulan ang proyektong ito ng Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang UP noong 1995 sa pamumuno ni Virgilio S. Almario. {W Javier 3.4} (Sa pagitan ng pandiwa at pantuwid na ng Sentro ... Almario ang paksa, hindi ito yaring hutagang payak {3-1 [6]}.)
[4][a] Kanino nagbigay nito ang lola? [++] [b] Kanino nito nagbigay ang lola? [+] (Tinatalikurang buuin ang panggitaga sa [4a] {11-6.2 [7]}.)

Maaaring buurin: May paglalagay na inihuhuli nang kagyat ang hutaga sa yaring hutagang payak, samantalang may paglalagay sa pangalawang katatayuan sa panggitaga.

11-3.2 Katatayuan ng hutaga

(1) Kagyat na inihuhuli sa salitang makatukoy ang hutaga. Maaaring ito ang salitang pang-ubod ng pariralang bahagi niyon ang hutaga (yaring hutagang payak) {11-3.1.1}). Kung salitang makatukoy na nababagay ang nasa harap ng salitang pang-ubod ng pariralang bahagi niyon ang hutaga ay maaaring ilagay ang hutaga sa likod nito (panggitaga {11-3.1.2}). Salitang pangnilalaman lamang ang maaaring magamit na salitang makatukoy. Subalit hindi nababagay ang lahat ng salitang ito; tingnan sa {11-6.1}.

(2) May hutagang bahagi ng parirala na hindi maaaring lisanin [1b|c|d]. Kung kaya ito'y nasa pangalawang katatayuan ng parirala nito [2-4] at - alinsunod sa katatayuan ng parirala sa pangungusap - nasa iba't ibang katatayuan sa pangungusap [1a]. Kalimitang hindi ito halata sapagkat bahagi ng panaguring nasa unahan ng pangungusap ang salitang makatukoy at ang hutaga. Kung ganito, "di-sinasadya" lamang ito'y pangalawang katatayuan sa pangungusap.

Sa [5-7], nagsasaad ng buong pangungusap ang hutaga (panggitagang pang-abay sa [5], panggitagang paniyak [6 7]). Dahil dito "tunay" na ito sa pangalawang katatayuan sa pangungusap.

 
[1][a] Nakita ko ang bago nilang bahay. [++] [b] Bago nilang bahay ang nakita ko. [0] [c] Bago ko nilang bahay ang nakita. [d] Bago nilang bahay ko ang nakita. (Sa [1a] binubuo ng ko ang yaring hutagang payak na nasa loob ng panaguring nakita, samantalang ng nila ang panggitagang nasa loob ng pariralang pangngalang may salitang pang-ubod na bahay. Makabalarila ang pangungusap na [1b], ngunit hindi magaling dahil sa panghalip na NG sa hulihan ng pangungusap {8-4.1 (4)}. Hindi makabalarila ang [1c 1d] sapagkat umaalis ang panghalip na hutagang ko sa parirala nito.)
[2][a] Kumusta ang lola ng kapitbahay? [b] Namatay daw ang lola nila. (Nagsasaad ang pang-abay na daw ng panaguring namatay.)
[3][a] Sino ang namatay sa bahay na iyon? [b] Namatay ang lola nila daw. (Nagsasaad ang pang-abay na daw ng paniyak na ang lola nila.)
[4]Darating siya bukas pa.
[5]Sabi ng Nanay ko, dapat daw ingatan ko ang pera. {W Piso 3.4} (Pansemantikang nagsasaad ang pang-abay na daw ng buong pangungusap, di-makabuluhan ang pagsasaad ng dapat. Nasa pangalawang katatayuan sa pangungusap (hindi sa parirala) ang pang-abay na hutaga.)
[6]Araw-araw naman po akong nagsisipilyo. (Bahagi ng pariralang pang-umpog na araw-araw naman ang hutagang naman; dahil dito, nasa harap ng dalawang hutaga ng panggitagang paniyak na po ako (tingnan ang (3)), pagkunwari lamang nasa harap ng isapantig na po ang dalapantig na naman.)
[7]Ipaglalaba sana kita ng iyong damit, ngunit wala akong sabon. (Halating bahagi ng pariralang pandiwa ang sana bilang yaring hutagang payak, kung gayon ito'y nasa harap ng paniyak/pantuwid na hutagang payak na kita.)

(3) Kailangan ng tanging pansin ang panghalip na ANG kung ito'y paniyak at may gawing hutaga. Ipinapaugnay sa buong pangungusap ang paniyak, hindi ito bahagi ng parirala. Kung kaya maaaring nasa kahit anong katatayuan sa pangungusap ang paniyak at - kung panghalip na hutaga - palaging nasa pangalawang katatayuan sa kagyat na likod ng unang salitang makatukoy (o sa likod ng unang buong parirala {11-6.1 (3)}).

11-3.3 Pagkakasunud-sunod ng hutaga

Kalimitang nasa isang katatayuan ang higit sa isang hutaga (pagsasalubong ng hutaga); may tuntuning sumusunod ang pagkakasunud-sunod ng hutaga:

  1. Iniuuna ang hutagang isapantig sa hutagang dalapantig [1b 2].
  2. May tuntuning KA-NA-BA ang isapantig na hutaga: Panghalip na isapantig muna, saka pang-abay na isapantig at tapos pang-abay na pananong na ba [1a 3 4].
  3. Una o huling hutaga ang pang-abay na pamitagang po/ho upang palapitin ito sa kausap (taong sinasalita). [5 6]
  4. Nasa harap ng ibang pang-abay na isapantig ang pang-abay na pampananaw na na at pa [7].
  5. Nasa pagitan ng pang-abay na isapantig at pang-abay na pananong na ba ang pang-abay na daw, raw; maaari rin itong kasunod sa pang-abay na pananong (KA-NA-DAW-BA o KA-NA-BA-DAW) [8a|b].
  6. Iniuuna ang panghalip na NG na dalapantig sa panghalip na ANG na dalapantig [9]. Maaaring baliktad ang pagkakasunud-sunod sa pangungusap na may pandiwang tahasan [10a|b], kung kaya sumusunod sa tagaganap ang tagatiis.
  7. Kalimitang iniuuna ang panghalip na dalapantig sa pang-abay na dalapantig; ngunit maaari ring baliktad [11a|b].
  8. Pag may pang-angkop kung walang hutaga ay kukunin ng huling hutaga ang pang-angkop [12|13] {11-4.2}.
  9. Hindi palaging pagsasalubong ng hutaga kung tabi-tabi ang higit sa isang hutaga. Mabisa lamang ang naturang tuntunin kung "tunay" ang pagsasalubong (halimbawa sa "di-tunay" : sila sa [6], ako sa [7] at natin sa [14]).

Nandito ang ilang halimbawa, iba pa sa {11K-331}:

 
[1][a] Kumain ka na. [b] Oo, kakain na ako. [c] Mukhang matagal niya nang kakilala si Tan Sua. {W Nanyang 3.2} ([1c] ang isa lang kataliwasang nakita namin.
[2]Manatili ka muna rito ...
[3]Kumain ka na ba?
[4]Lininis mo pa ba ang mesa?
[5]Kumain na ba po kayo?
[6]Sila po ba ay guro?
[7]Malaki na nga ako, isang ganap na dalaga nang matatalos. {W Material Girl 3.5}
[8][a] Kaya mo ba daw dalhin yung supot? [b] Kaya mo daw bang dalhin yung supot?
[9]Palagi niya akong dinadalaw.
[10][a] Hindi nila kami naghanap. [++/0] [b] Hindi kami nila naghanap. [++/+]
[11][a] Kaya niya yatang dalhin yung supot. [b] Saan po kaya ako makakakuha ng puso ng saging? {W Gubat 3.4}
[12]Gustong marinig ng bata ang kuwento.
[13]Gusto ko pong marinig ang kuwento ninyo, Lolo. {W Prutas 3.1}
[14]Sa bahay ng kaibigan natin ka pupunta.

{Θ}   Nagpapatunay ng antas ng kahalagaan ang tuntuning naturan:

  1. Pagbuong pampalatunugan-pampalaanyuan (isapantig sa harap ng dalapantig).
  2. Bahagi ng panalita (panghalip sa harap ng pang-abay).
  3. Tungkuling pampalaugnayan (pantuwid sa harap ng paniyak).
  4. Tungkuling pansemantika (tagaganap sa harap ng tagatiis).

11-4 Pang-angkop

(1) Sa kabanatang {5-1}, inilahad namin ang pang-angkop (susi {L} o {.. .L}, sa Inggles 'linker' o 'ligature') bilang pananda ng pariralang panlapag. Ginagamit ang pang-angkop upang mag-ugnay ng dalawang bahaging nasa magkaibang antas. Inihuhudyat ito ang baitang pampalaugnayan at pansemantika; ito'y nasa pagitan ng bahaging pang-itaas at pang-ibaba. Walang kaibahan kung sa itaas o sa ibaba ang baitang. Maaaring nasa unahan o nasa hulihan ng parirala ang pang-angkop. Mayroon itong gawing gitaga. Kung kawani ng pandiwa ang panlapag ay maaaring isingit "sa baitang" ang iba pang parirala {6-7.4 [3-6]}.

Sa panggitahil, inililipad ang pang-angkop sa hulihan ng parirala {10-4.1.1 (1)}. Maaaring ihambing ito sa pagkakasama ng pang-angkop at ng mga hutaga {11-4.2}.

(2) Ginagamit din ang pang-angkop upang ikabit ang sugnay na makaangkop {13-5.3}. Karaniwang sa kalagayang ito, hindi maaaring sa hulihan ng sugnay ang pang-angkop. Kapansin-pansin ang pagkakahawig na pampalaugnayan at pansemantika ng pang-angkop sa pariralang panlapag at sa sugnay na makaangkop {11K-401 }.

(3) Bukod dito, may dalawa pang paggamit ng pang-angkop na halatang walang kinalaman sa pariralang panlapag at kabaitangan. Sa yaring ito, walang baitang ang inihuhudyat ng pang-angkop, subalit nagpapakabit ito ng dalawang yaring magkaiba sa kaparehong taas na pampalaugnayan.

(3a) Sa pariralang pangkaroon ginagamit ang pang-angkop {4-3.1}. Ikinakabit ang anyong -ng sa pangkaroon. Ang panghuli ang pang-ukol na SA at sa gayon ang pananda ng pariralang pangkaroon. Ito ang nasa harap ng pariralang pangngalan na bumubuo ng pariralang pangnilalaman ng pariralang pangkaroon. Maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pangkaroon; sa kalagayang ito ay itinutulak sa (huling) kataga ng panggitaga ang pang-angkop. Subalit walang pang-angkop ang dinaglat na pangkaroong may at hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga.

(3b) Sa {5-3.5} ay inilalahad na ginagamit ang pang-angkop kung kataga o panghalip na panggitaga ang nasa likod ng pariralang pang-umpog.

(4) {Θ} Ipinapaglagay namin na may isa lamang pang-angkop sa lahat ng kalagayang (1-3) at walang homomorfem ang mga ito. Kaparehas ang gawi sa mga kalagayang ito kung kaugnay ang pang-angkop sa kataga {11-4.2} {11-6.3}.

Kahit kaunting maliwanag sa (3a) at hindi maliwanag sa (3b) ang tungkuling pampalaugnayan ng pang-angkop ay nabibilang namin ang mga ito sa mga pananda at tuloy sa salitang pangkayarian.

11-4.1 Palaanyuan ng pang-angkop

May dalawang anyo ang pang-angkop. Ginagamit ang dinadagdagang pantig na pang-wikang -ng (ginagamit kasunod sa patinig [1b 2a 3b 5b], Po [ʔ] [2b] o -n sa hulihan ng salita [3a]; kinakaltas ang Po [ʔ] o -n sa hulihan ng salita). Pangalawang anyo ng pang-angkop ang salitang ibinukod na na (ginagamit pag hulihan ng salita ang katinig na maliban sa Po [ʔ] o -n [1a 4a 4b]), {14-2.5.8.3}. Magkatulad ang kahulugan at tungkulin ng dinadagdagang -ng at ng bukod na na.

Maaaring gamitin ang anyong na sa halip ng anyong -ng. Malimit ang ganitong paggamit sa mga pangngalang pantangi upang iwasan ang pagbabagong pampalatunugan ng pangalan ([5a], ngunit Mariang Makiling). Pati minamabuti ang na sa simula ng mahabang sugnay na makaangkop (kung maaari man ang -ng), marahil upang ibukod nang mabuti ang sugnay na makaangkop {15-5.3 (1)}.

Pampalaanyuang parehas sa pang-angkop na na ang pang-abay na na, ngunit walang kaugnayang pansemantika at pampalaugnayan ang dalawa. {11K-701}. May salitang may -ng sa hulihan; huwag itong ipagkamali sa pang-angkop [4].

 
[1]maganda - bulaklak[a] Bulaklak na maganda.[b] Magandang bulaklak.
[2]maikli [mʌ.ʔɪk'lɪʔ] - palda [a] Paldang maikli.[b] Maikling [mʌ.ʔɪk'lɪŋ] palda.
[3]balon - bago[a] Balong bago.[b] Bagong balon.
[4]gulong - bilog[a] Gulong na bilog.[b] Bilog na gulong.
[5]si Pedro - matalino[a] Si Pedro na matalino. [b] Matalinong si Pedro.

11-4.2 Pagsasalubong ng pang-angkop at hutaga

Sa pangkat na {11-4} inilalahad na may gawing gitaga ang pang-angkop. Dahil dito may tanging katangian ang pagsasalubong ng pang-angkop at hutaga. Kung may pang-angkop ang salitang makatukoy ng hutaga (ito ang iniuunang salita) ay pinapalipat ito sa hulihan ng hutaga [1a|b 2b|c 3a|b]. Maaaring lumitaw ang anyong -ng pag kinaltas ang anyong na sa likod ng salitang makatukoy [2a|c]. Kung nandoon ang higit sa isang hutaga ay tinatanggap ng panghuli ang pang-angkop [4]. Kung ganito, pinapanatili ang kaugnayang matalik ng salitang makatukoy (sa harap ng kataga) sa unang salita sa likod ng kataga. Dapat na gamitin ang anyong -ng ng pang-angkop. Tinutupad ng halos lahat ng hutaga ang pangunang kailangan. Ang huling tunog nito ay patinig, -n o Po [ʔ]; ganitong ipinapahintulot na gamitin ang anyong -ng. Walang pang-angkop kasunod sa hutagang may ibang tunog sa hulihan (halimbawa: daw, lang) {10K-531}; hindi maaaring gamitin ang bukod na salitang na [5] {11K-421}.

Sapagkat walang pang-angkop ang yaring hutagang payak walang pagbuo ng pang-angkop kung isinisingit ang hutaga [6a|b|c]. Mauunawahan ito dahil may kaugnayang matalik ang kataga sa salitang nauna at hindi sa sumusunod. Di-katulad ang pang-umpog. Wala itong pang-angkop, subalit maaari nitong kunin kung untaga sa likod nito [7] {5-3.5}.

 
[1][a] Mahal na kaibigan ko! [0] [b] Mahal kong kaibigan!
[2][a] Ayaw kumain ng bata. [b] Ayaw na kumain ng bata. [c] Ayaw nang kumain ng bata.(Sa [2b] pang-angkop ang na, sa [2c] pang-abay na hutaga.)
[3][a] Walang pera. [b] Wala nang pera.
[4]Kaya mo daw bang dalhin yung supot?
[5]Kaya mo daw dalhin yung supot.
[6][a] Kinain ng bata ang kanin. [b] Kinain na ng bata ang kanin. [c] Kinain na niya ang kanin.
[7][a] Halos apat na sieglo nang sinisikap sinupin ang bokabularyo ng ating wika. [b] Halos apat na sieglo sinisikap ... (Sa [7a], pang-abay na hutagang may pang-angkop ang nang {5K-311 [3] Σ}
Iba pang mga halimbawa sa {11-3.3}.

11-5 Iba pang mga kataga

May kataga (salitang bukod ang mga ito) na hindi hutaga o malinaw na untaga. Tinatawagan namin itong iba pang mga kataga. May ilan sa mga salitang ito na karaniwang nasa unahan ng parirala o sugnay, hindi "malinaw na untaga" ang gawing ganito. Nabibilang sa uring ito ang sumusunod:


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_taga_1.htm   05 Abril 2011 *Sinuri B-678-1

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 11 Mga Kataga (Talaksan 11/1)

Simula ng talaksan   11/2 11K/1 11K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag