16K Palasusian

16K-1 Pambungad

Balak namin ang paglalarawan ng mga bahagi ng wika sa magkaibang mga antas (pangungusap, sugnay, parirala at salita) sa pamamagitan ng isang sistemang puspos at nababagay sa lahat ng bahagi ng wika. Dahil dito, bumuo kami ng palasusiang kayang nagbigay sa lahat na bahaging ito ng mga "talatangian" o susi. Ito'y talaang may mahahalagang katangian ng bahaging sinusuri. Palagi sa unahan ng susi ang daglat ng tawag sa uri ng bahagi; mga halimbawa: {C-} sa sugnay, {P-} sa parirala o {V} sa pandiwa. Maaaring palawakin ang susi sa iba pang titik at bilang upang ihambing ang mga uring pang-ibaba sa loob ng isang uring pang-itaas; halimbawa: {VP} sa uring 'pandiwa' at uring pang-ibaba nito 'Balintiyak'. Maaaring na dagdagan ang tawag ng susi ng mga mahalagang katangian na pampalaugnayan, pampalaanyuan, leksikal atbp. Sa pamamagitan ng pahilis na guhit ang pagbubukod ng katangian; halimbawa: ang pumupunta {VA01/E/fa/um+punta/Es} ay isang 'pandiwa' ng uring pang-ibabang 'tahasan' at ng uring pang-ibaba-babang 'walang pantuwid, may pandako' na may mga katangiang 'fokus sa tagaganap', 'pagbuong pampalaanyuan: |um punta|' at 'salitang hiram na Espanyol'.

Sinikap naming bumuo ng palasusiang may katatagan at kalubusan para sa lahat na bahagi ng wikang Filipino. Kung may alinlangan ay maaaring gamitin ang pananong {...?}; pati kung may mapagpipilian {...?...}.

Gumamit kami ng salitang Latino, Inggles o Aleman para sa pagbuo ng daglat ng susi (karaniwang nagmumula ang Inggles at Aleman na salitang ito sa wikang Latino).


16K-2 Pangkaraniwan

 N V J D P M .. P- C-

Mahahati ang aklat na ito sa mga kabanata na nagkakaroon ng pamagat na may bilang; pati ang mga pangkat na nasa loob ng kanabata. May talataan sa loob ng pangkat; kung kailangan ito ay tinatandaan sa tulong ng bilang sa panaklong. Tinatandaan naman ang halimbawa sa tulong ng bilang sa panaklong na pansulok.

16K-2.1 Mga tandang karaniwan

{..-..}Pagkakaugnay ('link')
{..A-..}Pagkakaugnay sa Pangabit
{..A-.. T}Pagkakaugnay sa katuturan
{..A-.. Σ}Pagkakaugnay sa pagsusuri ng pangungusap (Σ Griyegong Sigma)
{..A-.. Θ}Pagkakaugnay na pang-aghamwika (Θ Griyegong Theta)
{..A-.. } Pagkakaugnay sa ibang may-akda o sa pagpuna tungkol sa ibang wika (larawang aklat)
{W ...} Pagkakaugnay sa teksto sa Gawaan
{L ...}Pagkakaugnay sa lahok sa aming Mga Dagdag sa Diksiyonaryo (halos katulad ng mga lahok sa isang ensiklopedya)
{ ...}Pagkakaugnay sa Sanggunian
FPanukala sa salita ng makabagong Filipino
F GrPanukala sa salita ng makabagong Filipino (katawagang pambalarila)
{...}Susi [ʔʌ'bʌ]Pampalatunugan (IPA)
Pananalitang nakasulat /ʔʌ'bʌ/Pampalatunugan (IPA)
Pananalitang pang-araw-araw <aba>Pampalabaybayan
Bukambibig, kasabihan |a+ba|Pagbuong pampalaanyuan
Sinauna, makaluma |globo|Salita sa orihinal na wika
Madalang !!Di-panay
Mas magaling ::Pakahulugan

16K-2.2 Mga karaniwang tandang nasa loob ng susi

LETRANG MALALAKIPagbatid sa palaugnayan.
letrang maliliitPagbatid sa palaanyuan o semantika.
Malaking unahang letraPagbatid na leksikal.
? sa kanan ng karakterAlinlangan.
? sa pagitan ng dalawang karakterPag-uuring alinlangan.
/Pagbubukod ng mga grupo sa loob ng isang susi.
[...]Nawala ang laman sa dahilang pampalugnayan o pansemantika.
{X(...)}Laman ng X.
.Dalawang susing ikinabit sa isang susi (halimbawa: {O.MA}).
+Pagbubukod ng mga orihinal na morpema (halimbawa: pangibabawan {VP10/pang+i+babaw+an}).
.Pagbubukod ng mga pantig (halimbawa: pangibabawan {VP10/pa.ngi.ba.ba.wan}).
-Panlapi (mga halimbawa: ma-, -um-, -an, ka--an).
=Nagkabit kung dalawang salita ay may iisang (bagong) kahulugan (halimbawa: {O.MA/sa=may}).

16K-2.3 Kabalarilaan

Tinangka namin na tumasa o magpatasa ng mga pangungusap at parirala hinggil sa kabalarilaan ng mga ito. Maliban sa halatang di-makabalarilang yari, batay sa pansariling palagay ng tagawikang-ina ang bunga nito. Gayunman ginagamit namin ang sumusunod na antas. Kung iba-iba ang mga palagay ng tagawikang-ina, ipinapakita namin ito sa pamamagitan ng isang pahilis na guhit (/). Maaaring magkaiba ang pananalitang nakasulat at pang-araw-araw.

[++] o walang tanda MagalingKaraniwan at tama sa balarila.
[+] o walang tanda MaigiKaraniwan at tama pa.
[0]Puwede paHindi magaling, ngunit ginagamit pa.
[-]Di-magalingHindi magaling, ngunit hindi pa mali.
halimbawa [--] [* ...] PangitMali sa balarila.
[+/--]Karaniwan hanggang mali, depende sa palagay ng mga tagawikang-ina.
[++, -] Magaling sa pananalitang pang-araw-araw, di-magaling sa pananalitang nakasulat.

16K-3 Mga isa-isang talahanayan

16K-3.1 Karaniwan
 
/&Pag-uulit ng pantig kung may diin ang inuulit na pantig.
/&Pag-uulit ng pantig kung walang diin ang inuulit na pantig.
/&&Pag-uulit ng ugat ng salita.
XUgat ng salita (radix) na hindi ginagamit bilang nakapagsasariling salita.
X/NUgat ng salita na ginagamit bilang pangngalan.
X/JUgat ng salita na ginagamit bilang pang-uri.
X/VAUgat ng salita na ginagamit bilang pandiwang dinaglat na tahasan.
X/VPUgat ng salita na ginagamit bilang pandiwang dinaglat na balintiyak.
.../XUgat ng salita.
xPanlapi (affix) (Unlapi, gitlapi, hulapi).
/CdSalitang tambalan (compound).
/ChSalitang-ugat galing sa wikang Tsino (China).
/EsSalitang-ugat galing sa wikang Espanyol (España).
/Es/MxSalitang-ugat galing sa wikang Espanyol at sa Mehiko ito dumaan sa pagpunta sa Pilipinas (España - Mexico).
/EsmMay morphem (pantig) na galing sa wikang Espanyol, pero hindi salitang hiram galing sa wikang Espanyol (España - morphem, halimbawa: karinderya {N/Esm/-nderya}).
/EnSalitang-ugat galing sa wikang Inggles (English).
/EuSalitang-ugat galing sa wikang Inggles na Amerikano (English USA o Estados Unidos).
/LaSalitang-ugat galing sa wikang Latino.
/GrSalitang-ugat galing sa wikang Griyego.
/SkSalitang-ugat galing sa Sanskrit.
/JpSalitang-ugat galing sa wikang Hapon (Japan).
/MySalitang-ugat galing sa wikang Malay.
/ArSalitang-ugat galing sa wikang Arabe.
/AfSalitang inilikha (Artefactum).
/AbDaglat (abbreviation).

16K-3.2 Mga pangngalan

 
NPangngalan (noun).
N/NaPangngalang pantangi (proper name).
N/GPangngaldiwa (gerund) {7-6.5}.
N/GPTanging pangngaldiwang panganap {7-6.5.1}.
N/GITanging pangngaldiwang pang-ulit {7-6.5.2}.
N/DPPang-abay na pangmarahil ginagamit parang pangngalan {10-4.2}.
N/VPandiwaring makangalan {7-6.4.3}.

16K-3.3 Mga pandiwa

 
VPandiwa (verb), pandiwa sa pangungusap walang paniyak {7-2.3}.
VAPandiwang tahasan (active) {7-2.3}.
VPPandiwang balintiyak (passive) {7-2.3}.
VA?VPPandiwang nasa pagsanib sa tahasan at balintiyak {7-2.4}.
..+01
..+10		Pandiwang may isa pang pandako o pantuwid upang ilarawan ang tagagawa {8-4.1 (3)}.
/APangnagdaan (past tense).
/EKasalukuyan (present tense).
/FPanghinaharap (future tense).
/NPawatas (infinitive).
/PaPandiwari (participle).
X/VA, X/VP     Ugat ng salita sa halip ng anyong pambanghay {7-6.3}.
VTKatatapos {7-6.6}.
/f0Pandiwang walang fokus {7-3.2.1}.
/faFokus sa tagaganap o tagagawa (actor) {7-3.2.2}.
/frFokus na resiprokal {7-3.2.2}.
/fiFokus sa tagahimok (initiator) {7-3.2.2}.
/ftFokus sa tagaakala (potential) {7-3.2.2}.
/fsFokus na panlagay (status) {7-3.2.3}.
/fpFokus sa tagatiis (patient) {7-3.2.4}.
/fbFokus sa tagatanggap (benefactor) {7-3.2.5}.
/flFokus sa lunan {7-3.2.6}.
/fcFokus sa sanhi (causa) {7-3.2.7}.
/fxFokus ng pagpalit (exchange) {7-3.2.8}
/fmFokus sa kagamitan (instrument) {7-3.2.9}.
/fp|fa|fbFokus at mga tungkulin (paniyak | (mga) pantuwid | pandako ang pagkakasunud-sunod) {7-3.1}.

16K-3.4 Pang-uri at pang-abay

 
JPang-uri (adjective).
J/PAnyong maramihan ng pang-uri {9-2.2.1}.
JAPang-uri na may kailangan ng pandako {9-4.2}.
JCPang-uri na may kailangan ng pantuwid {9-4.1}.
JIPang-uring pantanong {12-2.2}.
J/PDBilang pang-uri ang gamit ng panghalip na pamatlig {6-3.3}, pang-uring nanggagaling mula sa panghalip na pamatlig {9-2.4}.
J/PIPang-uring nanggagaling mula sa panghalip na pantanong {12-2.2}.
JNPang-uring pamilang (numeral).
JN/CPamilang na patakaran (cardinal).
JN/OPamilang na panunuran (ordinal).
JN/FPamilang na pamahagi (fraction).
JFPang-uring panaklaw (adjective, indefinite) {9-2.4}.
J/VPandiwaring makaturing {7-6.4.1}.
J/V/PaTanging pandiwari {7-6.4.4}.
DPang-abay (adverb).
D/ECPang-abay na hutaga (salitang pambukod) {10-2.1}.
D/SPang-abay: salitang pambukod, ngunit hindi untaga o hutaga (solus) {10-2.2}.
D/L0Pang-abay na bumubuo ng panlapag na walang pang-angkop {5-2.2}.
DIPang-abay na pananong {12-2.3}.
DPPang-abay na pangmarahil (potential) {10-4}.
DFPang-abay na panaklaw (adverb, indefinite) {10-2.3.5}.
DP/NPang-abay na may gawing makangalan {10-4.1.2}.
DP/NNPang-abay na may gawing di-makangalan {10-4.1.3}.
D/JBilang pang-abay ang gamit ng pang-uri.
D/VBilang pang-abay ang gamit ng pandiwari (anyong pambanghay) {7-6.4.2}.
D/V/PaBilang pang-abay ang gamit ng pandiwaring tangi {7-6.4.4}.
D/PDPang-abay na nanggagaling mula sa panhalip na pamatlig {9-2.3 [7]}.

16K-3.5 Mga panghalip

 
PPPanghalip na panao (pronoun, personal).
/1SUnang panauhan ng unahan (singular) ... /2S, /3S.
/21SPanghalip na doble kita, pagkakasama sa halip ng ka ko. Daglat sa MC.PP1S.PP2S ang sulat na PP/21S.
/1IPUnang panauhang maramihang kasama (plural including) tayo.
/1EPUnang panauhang maramihang di-kasama (plural excluding) kami.
/2PPangalawang panauhang maramihan (plural); /3P.
MC.PPNG-panghalip.
MA.PPSA-panghalip sa pariralang pandako, kung nawawala ang sa.
PDPanghalip na pamatlig (pronoun, demonstrative).
/1Unang panauhan; /2, /3.
MC.PDNG-panghalip na pamatlig.
MA.PDSA-panghalip na pamatlig.
PIPanghalip na pananong (pronoun, interrogative) {12-2.1}.
PFPanghalip na panaklaw (pronoun, indefinite) {6-4.4.2}.
P/ICS, P/ICC, P/ICP, P/ICE     Panghalip bilang salitang pang-ubod ng panggitaga.

16K-3.6 Mga iba pang bahagi ng panalita

 
MPananda (marker).
MSPananda ng pariralang paniyak, ang.
D/PCPang-abay na untaga ang di-karaniwang ang {2-2.5 (2)}.
MPPananda ng pariralang panguri, ay.
MCPananda ng pariralang pantuwid, ng.
MAPananda ng pariralang pandako, sa.
LPang-angkop (ligature) (pananda ng pariralang panlapag).
M0Pananda ng pariralang pang-umpog, nang {5-3.3}.
APantukoy (article).
A/PPantukoy na pangmaramihang mga.
A/NaPantukoy para sa pangngalang pantangi, si, sina (name).
MC.APantukoy na tambalan sa ng: ni, nina.
MA.APantukoy na tambalan sa sa: kay, kina.
OPang-ukol (preposition).
O.MAPang-ukol na SA {4-2.2}.
O.MA/EPangkaroon (existence word) {4-3}.
CPangatnig (coniunctio).
IPadamdam (interjection).
/PCUntaga (proclitic) {11-2}.
/ECHutaga (enclitic) {11-3}.
/ICGamit na panggitaga (interclitic) {11-6}.

16K-3.7 Mga parirala

 
P-Parirala (phrase).
P-..=P-..Pariralang may panlabas na kadiwaan (kaliwa, pariralang pangkayarian) at panloob na kadiwaan (kanan, pariralang pangnilalaman) {1-6.3 (1)}.
P-SPariralang paniyak (subject).
P-PPariralang panaguri (predicate).
P-APariralang pandako (adjunct).
P-A/EPariralang pangkaroon {4-3}
P-A/OPariralang pang-ukol {4-2.3}
P-CPariralang pantuwid (complement)
P-LPariralang panlapag (Ligatur) {5-1}.
.. L Pariralang panlapag (pinagaan) {5-2 *}.
P-0Pariralang pang-umpog (0 = Wala para sa walang pangkabit) {5-3}.
P-0=P-NPariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}.
P-0=P-N/G   Pariralang pangngaldiwa {5-3.2}.
P-NPariralang pangngalan
P-VPariralang pandiwa
P-V/SPariralang pandiwang pang-ibaba (subordinated) ng mga pandiwang nakakabit {7-7.5}
P-JPariralang pang-uri
P-DPariralang pang-abay
P-../IPariralang malaya (independent).
ICSPanggitagang paniyak {11-6.4}.
ICCPanggitagang pantuwid {11-6.5}.
ICPPanggitagang pangmarahil {11-6.6}.
ICEPanggitagang pangkaroon {11-6.7}.
ICDPanggiatagang pang-abay {11-6.8}.
Paglalarawan ng mga bahagi ng panggitaga: {IC../ salitang makatukoy | kataga | salitang pang-ubod}.
IPCPanggitahil na pantuwid{10-4.1.1}.
IPSPanggitahil na paniyak {10-4.1.1}.

16K-3.8 Mga sugnay

 
C-Sugnay (clause).
C-1Payak na sugnay, malaya.
C-CdPangnungusap na tambalan.
C-../ISugnay na malaya (independent).
C-../SSugnay na pang-ibaba (subordinate).
C-0Sugnay na walang pagkakakabit.
C-CSugnay na pangatnig.
C-LSugnay na makaangkop (palaging pang-ibaba).
C-SSugnay na pang-ibaba ng dalawang sugnay na may magkasamang papaniyak {13-5.3.3}.
C-SCSugnay na pang-ibaba (may pangatnig) ng dalawang sugnay na may magkasamang paniyak {13-5.3.3}.
/MPangungusap na pang-utos (imperative) {13-2.2.5}.
/QPangungusap na pananong (question) {12}.
Dinidagdagan ng susi ng sugnay ang susi ng pagkakasunud-sunod ng pariralang nasa loob ng sugnay; halimbawa: {C-1/YPS}.
/PSPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguri - Paniyak {13-2.1.1}.
/PSPPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguri - Paniyak - Panaguri.
/YPSPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguring may ay - Paniyak.
/YPSPPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguring may ay - Paniyak -Panaguri.
/SYPPagkakasunud-sunod na di-karaniwan: Paniyak - Panaguring may ay {13-2.1.2}.
/ICSPanggitagang paniyak (Panaguri - Paniyak - Panaguri).
/YICSPanggitagang paniyak (Panaguring may ay - Paniyak - Panaguri).
/P0Sugnay na walang paniyak.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_susi.htm   24 Setyembre 2010

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 16K Palasusian

Simula ng talaksan   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag