16K Palasusian

16K-1 Pambungad

Pagtatangka naming ilarawan ang mga pangungusap, sugnay, parirala at salita ng wika (tinatawag na 'bagay' sa sumusunod) sa pamamagitan ng pamamaraang ganap at nababagay sa lahat ng bagay. Dahil dito, bumuo kami ng 'palasusiang' may 'susing' para sa mga bagay. Inilalarawan ng susi ang mahahalagang katangian ng bagay. Palagi sa unahan ng susi ang daglat ng tawag sa uri ng bagay; mga halimbawa: {S-} sa sugnay, {P-} sa parirala at {D} sa pandiwa. Maaaring palawakin ang susi sa iba pang titik at bilang upang ihambing ang mga uring pang-ibaba sa loob ng isang uring pang-itaas; halimbawa: {DB} sa uring 'pandiwa' at uring pang-ibabang 'balintiyak'. Maaaring dagdagan ang mahalagang katangian na pampalaugnayan, pampalaanyuan, leksikal atbp. Sa pamamagitan ng pahilis na guhit ang pagbubukod ng katangian; halimbawa: ang pumupuntạ {DT01/K/fg/um+punta/Es} ay 'pandiwa' ng uring pang-ibabang 'tahasan' at ng uring pang-ibaba-babang 'walang pantuwid, may pandako' na may mga katangiang 'kasalukuyan', 'fokus sa tagaganap', 'pagbuong pampalaanyuan: |um punta|' at 'salitang hiram na Espanyol'.

Sinikap naming bumuo ng palasusiang may katatagan at kalubusan para sa lahat ng bagay sa wikang Filipino. Kung may alinlangan ay ginagamit ang pananong {...?} at kung may mapagpipilian ang pananong sa pagitan ng dalawa {...?...}.

Karaniwang gumagamit kami ng katawagang pambalarilang Filipino para sa pagbuo ng daglat ng susi (hinahango sa ugat-salita at hindi sa unlapi nito).



16K-2 Pangkaraniwan

N D U A H T .. P- S-

Nahahati ang aklat na ito sa mga kabanata na nagkakaroon ng pamagat na may bilang (halimbawa 4 Pandako); pati ang mga pangkat na nasa loob ng kanabata (halimbawa 4-2.3 Panandang nasa). May talataan sa loob ng pangkat; kung kailangan ito ay tinatandaan sa tulong ng bilang sa panaklong (halimbawa (3)). Tinatandaan naman ang halimbawa sa tulong ng bilang sa panaklong na pansulok (halimbawa [5]).


16K-2.1 Daglat na pangkalahatan

{..-..}Pagkakaugnay ('link')
{..K-..}Pagkakaugnay sa Pangabit (kabit)
{..K-.. Σ}Pagkakaugnay sa pagsusuri ng pangungusap (Σ Griyegong Sigma)
{..K-.. Θ}Pagkakaugnay na pang-aghamwika (Θ Griyegong Theta)
{..K-.. } Pagkakaugnay sa ibang may-akda o sa pagpuna tungkol sa ibang wika (larawang aklat)
{W ...} Pagkakaugnay sa Pagtitipong Panggawaan
{ ...}Pagkakaugnay sa Sanggunian
FPanukala sa salita ng makabagong Filipino
F BaPanukala sa salita ng bagong katawagang pambalarila
{...}Susi [ʔʌ'bʌ]Pagkakasaling pantinig (IPA)
Pananalitang nakasulat /ʔʌ'bʌ/Pagkakasaling pantunog (IPA)
Pananalitang pang-araw-araw <aba>Pampalabaybayan
Bukambibig, kasabihan |a+ba|Pagbuong pampalaanyuan
Sinauna, makaluma |globo|Sa wikang pinanggalingan
Madalang !!Di-panay
Mas magaling ::Pakahulugan

16K-2.2 Sa loob ng susi

TITIK NA MALALAKIPagbatid sa palaugnayan.
titik na maliliitPagbatid sa palaanyuan o semantika.
Malaking unahang titikPagbatid na leksikal.
? sa kanan ng karakterAlinlangan.
? sa pagitan ng dalawang karakterPag-uuring alinlangan.
/Pagbubukod ng mga katangian sa loob ng susi.
[...]Nawala ang laman sa dahilang pampalugnayan o pansemantika.
{X(...)}Laman ng X.
.Dalawang susing ikinabit sa isang susi (halimbawa: {TW.HT}).
+Pagbubukod ng mga morfem (halimbawa: pangibabawan {DB10/pang+i+babaw+an}).
.Pagbubukod ng mga pantig na pansalita (halimbawa: pangibabawan {DB10/pa.ngi.ba.ba.wan}).
-Panlapi (mga halimbawa: ma-, -um-, -an, ka--an).
=Nagkabit kung dalawang salita ay may iisang (bagong) kahulugan (halimbawa: {TK/sa=may}).

16K-2.3 Kabalarilaan

Tinangka naming tumasa o magpatasa ng mga pangungusap at parirala hinggil sa kabalarilaan. Maliban sa halatang di-makabalarilang yari, batay sa pansariling palagay ng tagawikang-kinagisnan ang bunga nito. Gayunman ginagamit namin ang sumusunod na antas. Kung iba-iba ang mga palagay ng tagawikang-kinagisnan, ipinapakita namin ito sa pamamagitan ng pahilis na guhit (/). Maaaring magkaiba ang pananalitang nakasulat at pang-araw-araw.

[++] o walang tanda MagalingKaraniwan at tama sa balarila.
[+] o walang tanda MaigiKaraniwan at tama pa.
[0]Puwede paHindi magaling, ngunit ginagamit pa.
[-]Di-magalingHindi magaling, ngunit hindi pa mali.
halimbawa [--] [* ...] PangitMali sa balarila.
[+/--]Karaniwan hanggang mali, depende sa palagay ng mga tagawikang-kinagisnan.
[++, -] Magaling sa pananalitang pang-araw-araw, di-magaling sa pananalitang nakasulat.

16K-3 Mga isa-isang talahanayan

16K-3.1 Pangkaraniwan

 
/&Pag-uulit ng pantig kung may diin ang inuulit na pantig.
/&Pag-uulit ng pantig kung walang diin ang inuulit na pantig.
/&&Pag-uulit ng ugat-salita.
XUgat-salita (radix) na hindi nagagamit na salita.
X/NUgat-salita na nagagamit na pangngalan.
X/UUgat-salita na nagagamit na pang-uri.
X/DTUgat-salita na nagagamit na pandiwang dinaglat na tahasan.
X/DBUgat-salita na nagagamit na pandiwang dinaglat na balintiyak.
.../XUgat-salita.
xPanlapi (affix) (Unlapi, gitlapi, hulapi).
/TbSalitang tambalan.
/ChSalitang-ugat galing sa wikang Tsino (China).
/EsSalitang-ugat galing sa wikang Espanyol (España).
/Es/MxSalitang-ugat galing sa wikang Espanyol at dumaan sa Mehiko sa pagpunta sa Pilipinas (España - Mexico).
/EsmMay morfem na galing sa wikang Espanyol, pero hindi salitang hiram galing sa wikang Espanyol (España - morfem).
Halimbawa: karinderyạ {N/Esm/-nderya}).
/EnSalitang-ugat galing sa wikang Inggles (English).
/EuSalitang-ugat galing sa wikang Inggles na Amerikano (English USA o Estados Unidos).
/LaSalitang-ugat galing sa wikang Latino.
/GrSalitang-ugat galing sa wikang Griyego.
/SkSalitang-ugat galing sa Sanskrit.
/JpSalitang-ugat galing sa wikang Hapon (Japan).
/MySalitang-ugat galing sa wikang Malay.
/ArSalitang-ugat galing sa wikang Arabe.
/AfSalitang inilikha (Artefactum).
/DgDaglat.

16K-3.2 Pandiwa

 
DPandiwa; pandiwa sa pangungusap walang paniyak {6-2.2 [3-5]}.
DTPandiwang tahasan {6-2.2}.
DBPandiwang balintiyak {6-2.2}.
DT?DBPandiwang nasa pagsanib sa tahasan at balintiyak {6-2.4}.
..+01
..+10
Pandiwang may isa pang pandako o pantuwid upang ilarawan ang tagagawa {7-4.1 (3)}.
/DPangnagdaan.
/KKasalukuyan.
/HPanghinaharap.
/WPawatas.
X/DT, X/DB     Ugat-salita sa halip ng anyong pamanahon {6-6.3}.
DPKatatapos {6-6.6}.
/f0Pandiwang walang fokus {6-3.4.1}.
/fgFokus sa tagaganap o tagagawa {6-3.4.2}.
/frFokus na resiprokal {6-3.4.2}.
/fhFokus sa tagahimok {6-3.4.2}.
/faFokus sa tagaakala {6-3.4.2}.
/fyFokus na panlagay {6-3.4.3}.
/ftFokus sa tagatiis {6-3.4.4}.
/fpFokus sa tagatanggap {6-3.4.5}.
/fnFokus sa lunan {6-3.4.6}.
/fsFokus sa sanhi {6-3.4.7}.
/flFokus ng pagpalit {6-3.4.8}
/fmFokus sa kagamitan {6-3.4.9}.
/fAFokus na A {6-3.1 (2b)}.
/ft|fg|fpFokus at mga katungkulan (paniyak | (mga) pantuwid | pandako ang pagkakasunud-sunod) {6-3.1}.
DNPandiwang pananong {12-2.4}.
D/IPandiwari (pangkalahatan).
U/D/.., A/D/.., N/D/..     Pandiwaring makaturing, makaabay, makangalan {6-6.4.1}
 {6-6.4.2} {6-6.4.3}.
U/D/I, A/D/I     Pandiwaring tangi {6-6.4.4}.

16K-3.3 Pangngalan

 
NPangngalan.
N/TaPangngalang pantangi.
NDPangngaldiwa {6-6.5}.
ND/GPangngaldiwang panganap (ganap) {6-6.5.1}.
ND/UPangngaldiwang pang-ulit {6-6.5.2}.
N/AHPang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan {10-4.2}.
N/DPandiwaring makangalan {6-6.4.3}.

16K-3.4 Pang-uri at pang-abay

 
UPang-uri.
U/MAnyong maramihan ng pang-uri {9-2.2.1}.
UKPang-uri na may kailangan ng pandako {9-4.2}.
UWPang-uri na may kailangan ng pantuwid {9-4.1}.
UNPang-uring pananong {12-2.2}.
U/HPBilang pang-uri ang gamit ng panghalip na pamatlig {8-7.3}, pang-uring nanggagaling mula sa panghalip na pamatlig {9-2.3}.
U/HNPang-uring nanggagaling mula sa panghalip na pananong {12-2.2 [6-9]}.
UBPang-uring pamilang (bilang).
UB/TPamilang na patakaran.
UB/RPamilang na panunuran (turan).
UB/BPamilang na pamahagi (bahagi).
USPang-uring panaklaw (saklaw) {9-2.4}.
U/DPandiwaring makaturing {6-6.4.1}.
APang-abay.
A/HTPang-abay na hutaga (salitang pambukod) {10-2.1}.
A/UTPang-abay na untaga (salitang pambukod) {10-2.2}.
A/BPang-abay: salitang pambukod, ngunit hindi untaga o hutaga {10-2.2}.
A/TL0Pang-abay na bumubuo ng panlapag na walang pang-angkop {5-2.2 (2)}.
ANPang-abay na pananong {12-2.3}.
AHPang-abay na pangmarahil {10-4}.
AH/NPang-abay na pangmarahil na may gawing makangalan {10-4.1.2}.
AH/DNPang-abay na pangmarahil na may gawing di-makangalan {10-4.1.3}.
ASPang-abay na panaklaw (saklaw) {10-2.3.5}.
A/UPang-uring nagagamit na pang-abay.
A/DPandiwari makaabay. {6-6.4.2}.
A/HPPang-abay na hango sa panghalip na pamatlig (patlig) {9-2.3 [7]}.

16K-3.5 Panghalip

 
HTPanghalip na panao (tao).
/1IUnang panauhan ng isahan ... /2I, /3I.
/21IPanghalip na ibayong kitạ, pagkakasama sa halip ng ka ko {8-4.5 (2)}.
/1DSUnang panauhang maramihang (dami) kasama: tayo.
/1DBUnang panauhang maramihang di-kasama (bukod): kamị.
/2DPangalawang panauhang maramihan; /3D.
TW.HTPanghalip na NG na panao.
TK.HTPanghalip na SA na panao.
HPPanghalip na pamatlig (patlig).
/1Unang panauhan; /2, /3.
TW.HPPanghalip na NG na pamatlig.
TK.HPPanghalip na SA na pamatlig.
HNPanghalip na pananong {12-2.1}.
HSPanghalip na panaklaw (saklaw) {8-4.4.1}.

16K-3.6 Mga iba pang bahagi ng panalita

 
TPananda (tanda) {11-2.1}.
TTPananda ng pariralang paniyak (tiyak): ang.
A/UTPang-abay na untaga ang di-karaniwang ang {2-2.5 (2)}.
TPPananda ng pariralang panaguri: ay.
TWPananda ng pariralang pantuwid: ng.
TKPananda ng pariralang pandako: sa.
TK/DPangkaroon (doon) {4-3}.
TL, LPang-angkop (pananda ng pariralang panlapag).
T0Pananda ng pariralang pang-umpog: nang {5-3.3}.
YPantukoy.
Y/MPantukoy na pangmaramihan: mga.
Y/TaPantukoy para sa pangngalang pantangi: si, sinạ.
TW.YPantukoy na tambalan sa ng: ni, ninạ.
TK.YPantukoy na tambalan sa sa: kay, kinạ.
OPang-ukol.
KPangatnig (katnig).
K/BPangatnig, salitang pambukod.
K/LPangatnig, salitang pangnilalaman.
MPadamdam.
/UTUntaga {11-2}.
/HTHutaga {11-3}.
/GTGamit na panggitaga {11-6}.

16K-3.7 Parirala

 
P-Parirala.
P-..=P-..Pariralang may panlabas na kadiwaan (kaliwa, pariralang pangkayarian) at panloob na kadiwaan (kanan, pariralang pangnilalaman) {1-6.3 (1)}.
P-../LPariralang malaya.
P-../BPariralang pang-ibaba.
P-TPariralang paniyak (tiyak).
P-PPariralang panaguri.
P-KPariralang pandako.
P-KDPariralang pangkaroon (doon) {4-3}
P-WPariralang pantuwid
P-LPariralang panlapag {5-1}.
.. TL Pariralang panlapag (pinagaan) {5-2 *}.
P-0Pariralang pang-umpog (0 = Wala para sa walang pangkabit) {5-3}.
P-0=P-NPariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}.
P-0=P-ND   Pariralang pangngaldiwa {5-3.2}.
P-NPariralang pangngalan
P-DPariralang pandiwa
P-D/BPariralang pandiwang pang-ibaba ng mga pandiwang nakakabit {6-7.2}
P-UPariralang pang-uri
P-APariralang pang-abay
P-OPariralang pang-ukol {9-7}
GTTPanggitagang paniyak (tiyak) {11-6.4}.
GTWPanggitagang pantuwid {11-6.5}.
GTHPanggitagang pangmarahil {11-6.6}.
GTDPanggitagang pangkaroon (doon) {11-6.7}.
GTAPanggitagang pang-abay {11-6.8}.
Paglalarawan ng mga bahagi ng panggitaga: {GT../ salitang makatukoy | kataga | salitang pang-ubod}.
GHWPanggitahil na pantuwid {10-4.1.1}.
GHTPanggitahil na paniyak (tiyak) {10-4.1.1}.

16K-3.8 Sugnay

 
S-Sugnay.
S-1Pangungusap na payak, malaya (1 lamang sugnay).
S-TbPangungusap na tambalan.
S-../LSugnay na malaya.
S-../BSugnay na pang-ibaba.
S-0Sugnay na walang pagkakakabit.
S-KSugnay na pangatnig (katnig).
S-[K]Sugnay na walang pangatnig {13-5.2.4}.
S-LSugnay na makaangkop (palaging pang-ibaba).
S-TSugnay na pang-ibaba ng dalawang sugnay na may magkasamang paniyak (tiyak) {13-5.3.3}.
S-TKSugnay na pang-ibaba (may pangatnig) ng dalawang sugnay na may magkasamang paniyak (tiyak - katnig) {13-5.3.3}.
/UPangungusap na pang-utos {13-2.1.3}.
/NPangungusap na pananong {12}.

Dinadagdagan sa susi ng sugnay ang susi ng pagkakasunud-sunod ng pariralang nasa loob ng sugnay; halimbawa: {S-1/YPT}.
/PTPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguri - Paniyak {13-2.1.1}.
/PTPPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguri - Paniyak - Panaguri.
/YPTPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguring may ay - Paniyak.
/YPTPPagkakasunud-sunod na karaniwan: Panaguring may ay - Paniyak - Panaguri.
/TYPPagkakasunud-sunod na di-karaniwan: Paniyak - Panaguring may ay {13-2.1.2}.
/GTTPanggitagang paniyak (Panaguri - Paniyak - Panaguri).
/YGTTPanggitagang paniyak (Panaguring may ay - Paniyak - Panaguri).
/GHTPanggitahil na paniyak (Panaguri - Paniyak - Panaguri) {10-4.1.1}.
/P0Sugnay na walang paniyak.
/YP0Sugnay na walang paniyak (may ay ang panaguri).

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_susi.htm
24 Setyembre 2010 / 27 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 16K Palasusian

Simula ng talaksan   Palaugnayan
Wikang Filipino   Fisyntag