15 Palaanyuan

15-1 Pambungad

(1)

(2)

15-2 Angkang-salita at pagbuo ng salita

15-2.1 Ugat ng salita at salitang-ugat

(1)

(2)

Pangngalan {X/N}Pang-uri {J}
[1]bahay  
[2]anạk  
[3]baịt mabaịt
[4]gandạ magandạ

(3)

(4)

15-2.2 Angkang-salita at salitang hango

(1)

(2)

(3)

(4)

15-2.3 Salitang walang angkang-salita

15-2.4 Pagbabagay na pampalaanyuan ng salitang hiram at banyaga

15-2.5 Pagbabago ng kahulugan

15-3 Paglalapi

15-3.1 Talaan ng mga panlaping napakadalas

Nasa sumusunod na talahanayan ang isang talaan ng napakadalas na panlapi at ng paggamit nito. Ilan sa mga panlapinging ito ang tatalakayin sa sumusunod na mga pangkat.

UnlapiWalang hulapiHulaping -an Hulaping -in
walaSalitang ugat {N} oder {J}
{15-2.1}		 N: {6-2.1}   VP: {8-2.3}
J: {9-2.2}		 N: {6-2.1}   VP: {8-2.2}
J: {9-2.2}
di-J: {9-2.2}
ga-J: {9-3}
gaga-J: {9-3}
gangga-J: {9-3}
i-N: {6-2.1}   VP: {8-2.4}
J: {9-2.2}
ika-VP: {8-7.2}   JN: {9-6.2}
ipa-VP: {8-4.1}
ipag-VP: {8-5.2}
ipagpa-VP: {8-5.2}
ipang-VP: {8-6.1}
ipaki-VP:{8-9.2}
isa-VP: {8-7.1}
ka- {15-3.5} N: {6-2.1} N/GI: {7-6.5.2}
VT: {7-6.6} J: {9-2.2}
JN: {9-6.4}		 N: {6-2.1} VP: {8-7.2}
J: {9-2.2}
kaka-J: {9-2.2}
kay-J: {9-2.2} J: {9-3}
ma- {15-3.2} VA: {8-1.1}   VP: {8-3.1}
J: {9-2.2}		 VP: {8-3.2}
ma- {15-3.2} VA: {8-1.1}   VP: {8-3.5.1} VP: {8-3.5.1}
mag-N: {6-2.1} VA: {8-1.3}
D: damag		 VA: {8-8.2}
magka-N: {6-2.1}   VA: {8-8.1}
J: {9-2.2}
magka-VA: {8-8.2}
magkang-VA: {8-8.2}
magpa-VA: {8-4.1}
magpaka-VA: {8-8.4}
magsa-VA: {8-7.1}
magsi-VA: {8-8.5}
magsipag-VA: {8-8.5}
mai-VP: {8-3.3}
maipa-VP: {8-4.2}
maipag-VP: {8-5.2}
maipang-VP: {8-6.1}
maka-VA: {8-3.4} J: {9-2.2.2}
maka- VA: {8-3.5.2}   D: {10-2.1.3}
JN: {9-6.5}
makapag-VA: {8-3.4}
makapagpa-VA: {8-3.4}
makapang-VA: {8-3.4}
maki-VA: {8-9.1}
makipag-VA: {8-9.1} VA: {8-9.1}
mala-J: {9-2.2}
mang- {14-2.5.2} N: {6-2.1}   VA: {8-1.1}
mapa-VP: {8-4.2} VP: {8-4.2}
mapa-VP: {8-3.5.1}
mapạg-VP: {8-5.4}   J: {9-2.2} VP: {8-5.4}
mapag-VP: {8-3.5.1} VP: {8-5.1}
mapang-J: {9-2.2}
may- N: {6-2.1}   J: {9-2.2}
naka-J/V/Pa: {7-6.4.5} J: {9-2.2.2}
napaka-J: {9-3.1}
pa- {15-3.5} N: {6-2.1}   N/G: {7-6.5}
VA,VP: {8-4.3}   J: {9-2.2}
D: {10-2.3.2}		 N: {6-2.1}   VP: {8-4.1} VP: {8-4.1}
pa-&-N/G: {7-6.5}
pag-N/G: {7-6.5} VP: {8-5.1} VP: {8-5.3}
pag-&-N/G: {7-6.5}
pagka-N: {6-2.1}   N/GP: {7-6.5.1}
pagkaka-N: {6-2.1}   N/G: {7-6.5}
pagkaka-N: {6-2.1}   N/G: {7-6.5}
pagkang-N: {6-2.1}
pagkapag-N: {6-2.1}
pagmama-N: {6-2.1}
pagpapa-N/G: {7-6.5}
pagsasa-N/G: {7-6.5}
paki-VP: {8-9.2} VP: {8-9.2} VP: {8-9.2}
pakiki-N/G: {7-6.5}
pakikipag-N/G: {7-6.5}
pala-J: {9-2.2} N: {6-2.1}
pampa-N: {6-2.1}   J: {9-2.2}
pang-
{14-2.5.2}		 N: {6-2.1}   J: {9-2.2}
JN: {9-6}		 N: {6-2.1}
VP: {8-6.2}		 VP: {8-6.3}
N: {6-2.1}
pang-&-N/G: {7-6.5}
pinaka-N: {6-2.1}   J: {9-2.2}
sa- J: {9-2.2}
sang-
{14-2.5.2}		 N: {6-2.1}
sing-
{14-2.5.2}		 J: {9-3}
ta-N: {6-2.1}
tag-N: {6-2.1}
taga-N: {6-2.1}
tagapag-N: {6-2.1}

GitlapiWalang hulapiHulaping -an Hulaping -in
-in-VP: {7-6.1.1}VP: {7-6.1.1}
-um-VA: {8-1.1}

15-3.2 Unlaping ma- at panlaping tambalan na may ma-

(1)

(2)

[1] gandạ ganda{N}
magandạ{J}
magagandạ{J/P}

[2] gutom gutom{N}
gutom{J}
magutom{VA00/N}
nagutom{VA00/A}
nagugutom{VA00/E}
magugutom{VA00/F}
pagugutom{N/G/VA00}

(3)

Pangngalan---
Pang-urima-Katangian maganda {9-2.2.1}
Pandiwama-Tahasan Panlagaymagutom matulog {8-1.1}
Pagsanib  malunod {8-1.1}
Balint.Kakayahan madala {8-3.1}
Alomorfem na na- at -in- natanggap {7-6.1.1}
ma-TahasanPanlagay mahuli {8-3.5.1}
Pagsanib madapa {8-3.5.1}
Balint.Pagkakataon mabasa {8-3.5.1}

(4)

15-3.3 Mga hulaping -an at -in

15-3.4 Mga panlaping may ka-

15-3.5 Mga unlaping may pa-

(1)

 
Pandiwang pa- na may pagkakabago ng paghimok
[1]magpa-magpadalạ{VA} {8-4.1}
[2]pa--an pa--in ipa-padalhạn pakainin ipagawạ{VP}{8-4.1}
[3]makapagpa-magkapagpatahị {VA}{8-4.2}
[4]mapa- mapa--an maipa-mapagalịng mapasabihan maipainọm{VP} {8-4.2}
[5]pa-pahirạm pauwị {VA}{8-4.3}
[6]pa-pagamọt pakita{VP} {8-4.3}
Anyong makadiwang paki-
[7]paki-pakiabọt{VP, V} {8-9.2}
[8]pa-paabọt pabilị {VP, V} {8-9.3}
Pangngaldiwang may pa-
[9]pa- pa-&- pakiki-paligo paliligo pakikigawạ {N/G} {7-6.5}

(2)

 
[10]pauwị Pauwi na kami nang masalubong namin si Tiya at ang asawa nito. {W Tiya Margie 3.6} {J}
[11]Pauwi, nilingon ko si Ate Rowena sa malaking bintana. {W Mumo 3.3} {D/J}
[12]pahabạ [a] "...," mahaba niyang pahayag. {W Estranghera 3.4} [b] Alon na pahaba. [c] Gupitin mong pahaba ang tela.{J, D/J}
[13]paupọ Bumasa ang bata nang paupo.{D}
[14]palagi [a] Lagi siyang may bitbit na plastik na supot. {W Angela 3.1} [b] ... ikaaw ang palagi kong hinihiling ... {W Madaling Araw 3.6} {D, D}
[15][a] silangan - pasilangạn. [b] ayon - paayọn{J, D}
[16][a] [hayag] - pahayag. [b] [hatịd] - pahatịd. {N}
[17][a] baon - pabaon. [b] balạt - pabalạt.{N, N}
[18][a] gamọt - pagamutan. [b] kasạl - pakasalan. {N, N}

15-4 Pag-uulit ng pantig at ugat

(1)

 
[1]Pangngalan tahi mananahi [,ma:.nʌ'na:.hɪʔ] {6-2.1}
[2]Banghay ng pandiwa (kasulukuyan) alịs umaalịs [ʔʊ,ma:.ʔʌ'lɪs] {7-6.1.2}
[3]Banghay ng pandiwa (panghinaharap) aralmag-aaral [mʌg,ʔa:'ʔa:.rʌl] {7-6.1.2}
[4]Pang-uri (maramihan) gandạ magagandạ [mʌ.gʌ.gʌn'dʌ] {9-2.2.1}

(2)

 
[5]Pangngalan anạk anạk-anakan [ʔʌ,nʌk.ʔʌ'na:.kʌn] {6-2.2}
[6]Panghalip na pananong (maramihan) kanino kani-kanino [kʌ,ni:.kʌ'ni:.nɔ] {12-2.1}
[7a]Pang-uri sunọd sunụd-sunọd [sʊ,nʊd.sʊ'nɔd] {9-2.5}
[7b]  abalạ abalạng-abalạ [ʔʌ.bʌ,lʌŋ.ʔʌ.bʌ'lʌ] {10-3.1.2 [6]}
[8]Pang-uri (pamilang) isạ isạ-isạ [ʔɪ,sʌ.ʔɪ'sʌ] {9-6.5}
[9]Pang-abay mayạ mayạmayạ [mʌ,jʌ.mʌ'jʌ] {10-2.3.3}

15-5 Pag-uuri ng salita

(1)

(2)

15-5.1 Mga uri ng salita (pampalaugnayan)

(1)

(2)

(3)

(4)

(5)

15-5.2 Mga bahagi ng panalita (pampalaanyuan)

Bahagi ng
panalita		Gawing
kataga		Uri ng
salita
Pandiwawala Nilalaman{7-1}
Pangngalanwala Nilalaman{6-1}
Pang-uriwalaPangnilalaman {9-1}
Padamdamwala Pambukod{10-6}
Pang-abayilan Pangnilalaman/Pambukod{10-1}
Panghalipmaaari Pangnilalaman/Pambukod{6-4} {11-6.2 (4)}
Pangatnigilan Pambukod/Pangnilalaman{13-5.2.1}
Pang-ukolpalagi Pangkayarian{4-2.3}
Pang-ukol na SAstets Pangkayarian{4-2.2}
Pantukoypalagi Pangkayarian{6-2.3}
Panandapalagi Pangkayarian{11-2.1}

Bahagi ng panalita kina { Aganan 1999} {15K-522 }.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_anyo.htm   18 Enero 2011

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 15 Palaanyuan

Simula ng talaksan   15K   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag