7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/14)
7-7 Mga pandiwang may panlaping sa at ka
7-7.1 Pandiwang may isa- at magsa-
Nanggagaling sa sa ang tambalang panlaping isa- at magsa-. Kalimitang
isinasaad nito ang panlunang kahulugan, minsan sa matalinghagang paglalarawan.
May fokus sa tagatiis ang pandiwang isa-; sa pandiwang magsa- ay pantuwid
ang tagatiis. Sa gayon, walang fokus at walang katungkulang panlunan ang mga
pandiwang ito.
Bumubuo ng balintiyak na pandiwa ang kumpol-panlaping isa-. May malawak na
pagkakaiba-iba ang mga ito; palaging nagsasaad ng dako. Maaari itong magkaroon
ng susunod na kahulugan:
- Upang magsalin sa ibang wika [1].
- Upang maglagay sa lalagyan (kalimitang matalinghagang paglalarawan) [2].
- Upang magpalit ng bagay (kalimitang matalinghagang paglalarawan) [3].
- Upang magsaad ng kilos na gustong maipahayag ang pagganap [4].
Malimit na alisin ang pantuwid ng pandiwang isa- (tagaganap), magigiging
pandiwang {DB00} ang mga ito. Mas madalang gamitin ang pandiwang tahasang
magsa- [5 6] kaysa sa pandiwang isa-, mayroon ding pagsasaad ng
dako.
| |
| [1] | isa- | Isa-Filipino mo ang lathalang ito. |
{DB10/ft|fg} |
| [2] | isa- | Isinabote ko ang suka. |
{DB10/ft|fg} |
| [3] | isa- | Isasapelikula ang labanan
nina Magellan at Lapulapu. | {DB00/fp} |
| [4] | isa- | Isinasagawa ang kasal sa Cebu. |
{DB00/fp} |
| [5] | magsa- | Nagsaulo ako ng bagong kanta. |
{DT10/fg|ft} |
| [6] | magsa- | Kailangan ang isang pangkat ng mga
mananaliksik ... at magsasagawa sa mga pagbabago ...
{W Javier 3.7} |
{DT10/fg|ft} | |
Hinango sa pangngalang ka--an ang ilang pandiwang isa-
(halimbawa isakasulatan
|isa+kasulatan|,
isakatuparạn
|isa+katuparan|). Payak na pandiwang i- ang pandiwang
isailalim
|i+sailalim|.
7-7.2 Pandiwang may panlaping ka- at kang-
Ginagamit ang unlaping ka- (kabuuran sa {15-3.5}) upang buuin ang pangngaldiwang pang-ulit
{6-6.5.2} at ang katatapos
{6-6.6}. Sa pamamgitan ng unlaping
ka- ay binubuo ang
tahasang pandiwang maka- na may pagkakabago ng kakayahan
{7-3.4}. Tinatalakay ang tahasang pandiwang
magka-, magka-, magkạng- at magpaka- sa mga uri
na {7-8.1}, {7-8.2} at
{7-8.4}.
Bukod dito bumubuo ang unlaping ka- at kang- ng kumpol-panlapi; may fokus
sa sanhi ang mga balintiyak na pandiwang ito. Halos walang kaibahan ng pandiwang
ka--an [1] at ika- [2] (sa angkang-salitang
galit ay binubuo ang
kagalitan at ikagalit na may iba't ibang semantika). May
ilang pandiwang ka--an na may fokus sa tagatiis. Maaaring daglatin ang
untagang ika- sa ka- [3]. Maaaring ulitin ang pantig na kang sa
pawatas ng pandiwang ipagkang- {6-6.1.2 8.}.
| |
| [1] | ka--an | Kaawaan mo ako. |
{DB10/fs|fg} |
| [2] | ika- | Ikinakasayaw ko ang bagong tugtug. |
{DT10/fs|fg} |
| [3] | ka- | Kinakasayaw ko ang bagong tugtug. |
{DT10/fs|fg} | |
Dapat ibukod sa pandiwang ka--an ang mga pangngalan at pang-uring may
panlaping ka- at ka--an. Hindi naming ipinapalagay na pandiwang
ka- ang pandiwang hinango doon (halimbawa:
kausapin {DB10/ft|fg}
|kausap+in| at
ipagkamali {DB11/fl1|fg|fl2}
|ipag+kamali|); katulad din nito ang di-tumpak na kumpol-panlaping
maka- at maka--an {6K-403}.
7-8 Mga pandiwang may iba pang mga panlaping mag-
(1) Maaaring bumuo ng kumpol-panlapi sa pamamgitan ng mag-. Palaging tahasan ang
pandiwang ito at palaging unang unlapi ng pandiwa ang mag- (tingnan din sa
{7-1.3 (6) Θ}). Ipinahayag ang
madalas na pandiwang magpa- na may pagkakabago ng paghimok sa uri ng pandiwang
pa- {7-4.1}. Sumusunod ang iba
pang pandiwang mag-; mas madalang ang mga ito at karaniwang wala itong
pantuwid o pandako, kung kaya kasapi ito ng pulutong na {DT00}.
(2) Walang kumpol-panlaping may mang- ang aming nakita
(magaang unawain kung tinitingnan ang {7-1.3 (6) Θ}). Ang kakaunting pandiwang mang--an ay
maaaring ipalagay na payak na pandiwang mang- na hinango sa salitang may
hulaping -an (halimbawa: manirahan
|mang+tirahan|,
mangatwiran
|mang+katwiran|).
May mga pandiwang may unlaping mag- at hulaping -in. Hindi pinapalagay
ang mga ito bilang pandiwang mag--in. Ang mga ito ay pandiwang mag- na
nabuo mula sa pang-uring may hulaping -in. Halimbawa:
mag-alanganin (mula sa pang-uring
alanganin), maglambitin (mula sa
pang-uring lambitin).
7-8.1 Pandiwang magka-
Nagpapakita ng pagmamay-ari ang mga tahasang pandiwang magka- [1 2]. Mayroon
lamang pantuwid ang mga ito kung hindi lubos na inilalarawan ng pandiwa ang pag-aari [2].
Dapat ibukod dito ang pandiwang di-tumpak na magka- {7-8.2 *}.
| |
| [1] | magka- | Magkakabisita kami bukas nang
gabi. | {DT00/fg} |
| [2] | magka- | Mayroon pa kaming utang ngayon, ngunit
magkakaroon ng pera bukas. | {DT10/fg|ft} |
|
7-8.2 Pandiwang mag--an, magka-
at magkang-
Nabubuo ng mga kumpol-panlaping mag--an ang tahasang pandiwa na
naglalarawan ng magkaisa o sabayang kilos [1]. Mayroon itong fokus na resiprokal
(susi {DT../fr}),
isang tanging uri ng fokus sa tagaganap {6-3.2.2 (4)}. Kawangis ang pandiwang magka- na may
idinidiinang unlaping ka [2] {*}.
Sa pamamagitan ng magkang- ay maaaring bumuo rin ng pandiwang tahasan [3].
Mayroon nang di-idinidiinang pag-uulit ng unang pantig ng ugat ang pawatas nito.
Sa kasalukuyan at panghinaharap na anyo nito ay nadaragdagan ang isa pang pag-uulit
ng unlapi (bihira ang paggamit ng anyong ito); nagiging nagkakang- o
magkakang- ang iniulit na unalpi [4]. Nagbibigay ng diin sa kilos ng
pangungusap ang pandiwang ito. May ilang pandiwang may panlaping
magpạng--an [5].
{*}
Marahil di-tumpak lamang ang ilang pandiwang magka-;
ngunit ito'y pandiwang payak na mag- na hinango sa pangngalang may unlaping
ka- (maaaring halimbawa
magkasama {DT00}
|mag+kasama| at
magkatagpọ {DT00}
|mag+katagpo|.
Sa kabilang dako, sa palagay na ito ay di-magaang unawain kung bakit may diin ang pantig na
ka- sa pandiwa. Walang kahirapan ang pandiwang may ka na di-dinidiinan
katulad ng magkagalịt
|mag+kagalit|.
| |
| [1] | mag--an | Nagsulatan ang magkasintahan habang magkalayo. |
{DT00/fr} |
| [2] | magka- | Hindi nagkakasundo ang mag-asawa. |
{DT00/fr} |
| [3] | magkạng-&- | Nagkang-aantok ang mga taong nakikinig
sa talumpati. |
{DT00/fr} |
| [4] | | Nagkakangbabali ang mga sanga sa puno
dahil sa malakas na hangin. | {DT00/fa} |
| [5] | magpạng--an | Nagpangagawan sa bola
ang mga batang lalaki. | {DT01/fr|fp} |
|
7-8.3 Pandiwang mag-um-
Sa mga pandiwang tahasang mag-um-, ipinapahayag ang kilos na masikap
at masinsinan [1]. Sa pananaw ng palaanyuan, bumobuo muna ang pandiwang
-um- na tinatanggap saka ng unlaping mag-.
| |
| [1] | mag-um- | Nagpupumiglas na makawala ang isda. |
{DT00/fg} | |
7-8.4 Pandiwang magpaka-
Nakakabuo ng tahasang pandiwa sa paggamit ng tambalang unlaping magpaka-.
Nagpapahayag ito ng pagsusumikap upang ganapin ang kilos.
| |
| [1] | magpaka- | Nagpakasaya ang mga nanalo sa kanilang
tagumpay. | {DT01/fg|fs} | |
7-8.5 Pandiwang pangmaramihang may magsi-, magsipag-
at magsipang-
May pandiwang pangmaramihang tahasan sa wikang Filipino. Pandiwang magsi-
ang mga pandiwang pangmaramihang galing sa pandiwang -um- at ma- [1|2].
Gayon din, ang pandiwang magsipag- ay galing sa mag- [3|4] at sa
mang- ang pandiwang magsipang-. Pinapalagay na naming makaluma ang mga
ito kung kaya hindi na lubos na tinalakay ang mga ito (tingnan din sa
{6-1.2 Θ *}).
| |
| [1] | -um- | Sumama kayong lahat. |
| [2] | magsi- | Nagsisama kayong lahat.
 |
| [3] | mag- | Magluto na tayo ng pagkain. |
| [4] | magsipag- | Magsipagluto na tayo ng pagkain. | |
Binubuo ang iba pang pandiwang pangmaramihan ng kumpol-panlaping manga- at
mangag- (hinango sa ma- at mag- at may gitlaping -ang-,
halimbawa
mangatuwạ at mangagtawạ {
VCS manga-};
gayunman mangahulugạn
|mang+kahulugan|).
Dahil makaluma na ang pandiwang pangmaramihan, hindi na ito halimbawa
sa pagkakatugma ng kailanan sa makabagong Filipino {13-4.2 Θ} { Kroeger 1991 p.31
ff}.
7-9 Mga pandiwang maki- at anyong makadiwang paki-
May sariling katangian ang pandiwang tahanang maki-. Wala itong kaugnayan
sa ibang pandiwang ma- at doon lamang ang paggamit ng panlaping ki
(at sa alomorfem nito na paki-); dahil dito ipinapalagay na pansariling unlapi
ang maki- na may ibinubukod na talakay. Bumubuo ng pangngaldiwang may unlaping
pakiki- ang pandiwang maki-. Hindi bumubuo ng pandiwang na may buong
banghay ang unlaping paki-; kung kaya ginagamit namin ang katawagang anyong
makadiwang paki- {6-4.2.1 Θ (5)}.
7-9.1 Pandiwang tahasang may unlaping maki-
Nakakabuo ng tahasang pandiwa ang kumpol-panlaping maki-. Nagpapakita ito ng
malaking pagkakaiba-ibang pampalaugnayan at pansemantika. Maaaring isama sa iba pang
panlapi ang maki- at maaaring magkaroon ng susunod na ibig sabihin:
- Sa maraming kalagayan, nagsasaad ng mga pagsali sa kilos ang
maki- [1]. Kasama din ng uring ito ang tambalang panlaping
makipạg- at makipạg--an [2 3].
- Maaari ding pakiusap ang pandiwang maki- [4]. Sa ganitong kalagayan,
magiging katumbas nito ang balintiyak ng anyong makadiwang paki-.
- Sa ilang kalagayan, nagpapahayag ang maki- ng paggaya sa gawain [5].
- Maaari ring pagsang-ayon ang pandiwang maki- [6].
| |
| [1] | maki- | Nakilaro ako ng taguan sa pinsan ko. |
{DT11/fg|ft|fr} |
| [2] | makipạg- | Nakipag-away ang mga lalaki sa
babae. | {DT01/fg|fr} |
| [3] | makipạg--an | Makikipag-inuman ako sa
kanto. | {DT00/fr} |
| [4] | maki- | Makikiupo ako sa tabi ni Rosa. |
{DT11/fg|fn} |
| [5] | maki- | Nakitulad ako sa sagot niya. |
{DT01/fg|ft} |
| [6] | maki- | Nakiayon ang huwes sa nasasakdal. |
{DT01/fg|fp} | |
7-9.2 Anyong makadiwang may unlaping paki-
(1) Bumubuo ang panlaping paki- ng anyong makadiwa na nagpapahayag ng pakiusap o
magalang na pag-uutos. Ginagamit lamang ang pawatas sa pangungusap na pang-utos.
May pangkaraniwang paraang
pampalaugnayan; katulad ito ng palaugnayan ng balintiyak na pandiwang -in na
walang paki- [1|2]. Kalimitang ginagamit ang tanging paraang pampalaugnayan.
Nagiging pantuwid ang iniuusap na bagay at dahil doon ay nawawala ang paniyak sa
pangungusap [4]. Sa dalawang paraang ito, maaaring alisin ang iniuusap [3 5]. Hinahango
sa balintiyak na pandiwang -an, -in at i- ang katumbas na pandiwang
paki--an [6|7], paki--in [8|9|10] at ipaki- [11|12]
na nagpapahayag ng pakiusap. Pawatas sa pangungusap na pang-utos rin lamang ang
ginagamit dito.
Katulad ng pandiwang walang paki- ang palaugnayan nito. Maaari
ring ginagamit ng ilan sa mga pandiwang ito ang tanging paraang pampalaugnayan.
(2) Nagmula sa pandiwang -in ang payak na mga anyong
paki-. Dahil dito, halos walang pagkakaiba ng mga anyong paki sa
paki--in [9|10]. Nanggaling sa pandiwang -an na {DB20} ang mga
anyong paki--an, at bihirang nanggaling sa pandiwang -an na
{DB10} (halimbawa pakibukạs at hindi
pakibuksan). Pareho nito ang pandiwang i- ng uring {DB11} at {DB10}
(halimbawa iluto {DB10}, pakiluto {DB10}, at hindi
ipakiluto). Maaari ring mabago
sa mga anyong ipaki- ang mga pandiwang ipa-.
| |
| [1] | -in | Abutin mo ang bote. |
{DB10/ft|fg} |
| [2] | paki- | Pakiabot mo ang bote. |
{DB10/ft|fg} |
| [3] | paki- | Pakiabot ang bote. |
{DB00/ft} |
| [4] | paki- | Pakiabot mo ng bote. |
{D20/f0|fg|ft} |
| [5] | paki- | Pakiabot ng bote. |
{D10/f0|ft} |
| [6] | -an | Sabihan mo si Tatay ng totoo. |
{DB20/fp|fg|ft} |
| [7] | paki--an | Pakisabihan mo si Tatay ng totoo. |
{DB20/fg|fg|ft} |
| [8] | -in | Sabihin mo kay Gina ang totoo. |
{DB10/ft|fg} |
| [9] | paki- | Pakisabi mo kay Gina ang totoo. |
{DB10/ft|fg} |
| [10] | paki--in | Pakisabihin mo kay Gina ang totoo. |
{DB10/ft|fg} |
| [11] | i- | Ibigay mo kay Tatay ang pera. |
{DB11/ft|fg|fp} |
| [12] | ipaki- | Ipakibigay mo kay Tatay ang pera. |
{DB10/ft|fg|fp} |
| Iba pang mga halimbawang may anyong paki-
{7K-921}. | |
(3) {Θ} May iba pang katangian
ang anyong paki-. Halatang malapit ang mga ito sa pandiwang balintiyak,
karaniwang tagatiis ang paniyak. Gayunman wala itong tandang pampalaanyuan ng balintiyak;
walang katinigan ang mga panlaping p..- at ki
{6-4.2 Θ}.
Marahil iniisip na
magkawangis ng pangngaldiwa ng pandiwang maki- ang anyong paki-
sapagkat walang banghay ang panghuli at sapagkat bumubuo ng pandiwang
tahasang maki-. Di-marahil man ito dahil bumububo ng pangaldiwang may pag-uulit ng
pantig na pakiki- ang pandiwang maki-
{6-6.5}.
(4) Mahirap ibukod sa anyong makadiwang paki- ang
pangngalang may unlaping paki-
{7K-922}. Maaaring humango dito ng pandiwang
-an; di-tumpak lamang ang kumpol-unlaping paki--an. May lahat ng
anyong pambanghay ang pandiwang ito, at hindi ito magpahayag ng pakiusap (halimbawa:
alam - pakialạm - pakialamạn,
pakitunguhan,
pakiusapan).
7-9.3 Anyong pa- bilang anyong dinaglat na paki-
Maaaring daglatin ang anyong makadiwang paki-; bunga nito ay ginagamit lamang
ang unlaping pa-. Nasa pananalitang pang-araw-araw ang karamihan ng pagpapaikling
pa-, doon malimit itong ginagamit sa pangungusap na pang-utos [1|2]. Maliban
sa ilang kalagayan, walang paggamit nito sa pananalitang nakasulat. Karaniwang nabubuo
ang tanging paraan na walang pagbanggit ng iniuutos sa
pangungusap walang paniyak [2] {7-9.2}. Malimit din ang
pinaikling pangungusap na may itong anyong pa- lamang [3]. May ilang anyong
pa- kahit walang katumbas na anyong makadiwang paki- [4a|b]. Bukod dito
may pang-uring pa- na hindi nagpapahayag ng pakiusap
(pauwị).
| |
| [1] | paki- | Pakiabot ng bote. |
{D10/f0|ft} |
| [2] | pa- | Paabot ng bote. |
{D10/f0|ft} |
| [3] | pa- | Pabili! | {D00/f0} |
| [4] | pa- | [a] Pakirito ka. [b] Parito ka. |
{DT00/fg} |
| Iba pang mga halimbawang may anyong pa-
{7K-931}. | |
Ginagamit din ang unlaping pa- para sa pagpapaikli ng unlaping
magpa-, pa--in at ipa- {7-4.3}.
Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring
pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/14)