7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/14)

7-7 Mga pandiwang may panlaping sa at ka

7-7.1 Pandiwang may isa- at magsa-

Nanggagaling sa sa ang tambalang panlaping isa- at magsa-. Kalimitang isinasaad nito ang kahulugang panlunan, minsan sa matalinghagang paglalarawan. May fokus sa tagatiis ang pandiwang isa-; sa pandiwang magsa- ay pantuwid ang tagatiis. Sa gayon, walang fokus at walang katungkulang panlunan ang mga pandiwang ito.

Bumubuo ng balintiyak na pandiwa ang kumpol-panlaping isa-. May malawak na pagkakaiba-iba ang mga ito; palaging nagsasaad ng dako. Maaari itong magkaroon ng susunod na kahulugan:

Malimit na alisin ang pantuwid ng pandiwang isa- (tagaganap), magigiging pandiwang {DB00} ang mga ito. Mas madalang gamitin ang pandiwang tahasang magsa- [5 6] kaysa pandiwang isa-, mayroon ding pagsasaad ng dako.

 
[1]isa-Isa-Filipino mo ang lathalang ito. {DB10/ft|fg}
[2]isa-Isinabote ko ang suka. {DB10/ft|fg}
[3]isa-Isasapelikula ang labanan nina Magellan at Lapulapu.{DB00/fp}
[4]isa-Isinasagawa ang kasal sa Cebu. {DB00/fp}
[5]magsa-Nagsaulo ako ng bagong kanta. {DT10/fg|ft}
[6]magsa-Kailangan ang isang pangkat ng mga mananaliksik ... at magsasagawa sa mga pagbabago ... {W Javier 3.7} {DT10/fg|ft}

PanlapiKahuluganPandiwaDB00 DB10DB11DB20

isa-Pagsasalin isa-Filipino ftft|fg..
Paglalagayisabote isaisip isaloọb ftft|fg..
Pagpalitisakasulatan ftft|fg..
Pagganapisaalang-alang isaayos isagaw isakatuparạn ftft|fg..
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang isa- {7K-711}.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang magsa- {7K-712}.

Hinango sa pangngalang ka--an ang ilang pandiwang isa- (halimbawa isakasulatan |isa+kasulatan|, isakatuparạn |isa+katuparan|). Payak na pandiwang i- ang pandiwang isailalim |i+sailalim|.


7-7.2 Pandiwang may panlaping ka- at kang-

Ginagamit ang unlaping ka- (kabuuran sa {15-3.5}) upang buuin ang pangngaldiwang pang-ulit {6-6.5.2} at ang katatapos {6-6.6}. Sa pamamgitan ng unlaping ka- ay binubuo ang tahasang pandiwang maka- na may pagkakabago ng kakayahan {7-3.4}. Tinatalakay ang tahasang pandiwang magka-, magka-, magkạng- at magpaka- sa mga uri na {7-8.1}, {7-8.2} at {7-8.4}.

Bukod dito bumubuo ang unlaping ka- at kang- ng kumpol-panlapi; may fokus sa sanhi ang mga balintiyak na pandiwang ito. Halos walang kaibahan ng pandiwang ka--an [1] at ika- [2] (sa angkang-salitang galit ay binubuo ang kagalitan at ikagalit na may iba't ibang semantika). May ilang pandiwang ka--an na may fokus sa tagatiis. Maaaring daglatin ang untagang ika- sa ka- [3]. Maaaring ulitin ang pantig na kang sa pawatas ng pandiwang ipagkang- {6-6.1.2 8.}.

 
[1]ka--anKaawaan mo ako. {DB10/fs|fg}
[2]ika-Ikinakasayaw ko ang bagong tugtug. {DT10/fs|fg}
[3]ka-Kinakasayaw ko ang bagong tugtug. {DT10/fs|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pandiwang may fokus sa sanhi
ka--ankaawaan kahilian kainggitạn kainisạn kalugdạn kasuyaan katakutan katuwaạn .fs|fg..
ika-ikabagal ikabahala ikabingị ikabuti ikagalit ikahulog ikasam ikasayạw ikatand .fs|fg..
ikapạg- ikapạg-antọk ikapạg-away .fs|fg..
ikang-ikamatạy .fs|fg..
ipagkang-ipagkanggagalit ipagkamatạy .fs|fg..
Pandiwang may fokus sa tagatiis
ka--ankabakasạn kahinatnạn .ft|fs..
kagalitan .ft|fg..
magkạng-{7-8.2}
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang ka--an {7K-721}.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang ika-, ipagkang- {7K-722}.

Dapat ibukod sa pandiwang ka--an ang mga pangngalan at pang-uring may panlaping ka- at ka--an. Hindi naming ipinapalagay na pandiwang ka- ang pandiwang hinango sa pangngalang ka- (halimbawa: kausapin {DB10/ft|fg} |kausap+in| at ipagkamali {DB11/fl1|fg|fl2} |ipag+kamali|); katulad din nito ang di-tumpak na kumpol-panlaping maka- at maka--an {6K-403}.


7-8 Mga pandiwang may iba pang mga panlaping mag-

(1) Maaaring bumuo ng kumpol-panlapi sa pamamgitan ng mag-. Palaging tahasan ang pandiwang ito at palaging unang unlapi ng pandiwa ang mag- (tingnan din sa {7-1.3 (6) Θ}). Ipinahayag ang madalas na pandiwang magpa- na may pagkakabago ng paghimok sa uri ng pandiwang pa- {7-4.1}. Sumusunod ang iba pang pandiwang mag-; mas madalang ang mga ito at karaniwang wala itong pantuwid o pandako, kung kaya kasapi ito ng pulutong na {DT00}.

(2) Walang kumpol-panlaping may mang- ang aming nakita (magaang unawain kung tinitingnan ang {7-1.3 (6) Θ}). Ang kakaunting pandiwang mang--an ay maaaring ipalagay na payak na pandiwang mang- na hinango sa salitang may hulaping -an (halimbawa: manirahan |mang+tirahan|, mangatwiran |mang+katwiran|).

May mga pandiwang may unlaping mag- at hulaping -in. Hindi ito ipinapalagay na pandiwang mag--in. Ang mga ito ay pandiwang mag- na nabuo mula sa pang-uring may hulaping -in. Halimbawa: mag-alanganin (mula sa pang-uring alanganin), maglambitin (mula sa pang-uring lambitin).


7-8.1 Pandiwang magka-

Nagpapakita ng pagmamay-ari ang mga tahasang pandiwang magka- [1 2]. Mayroon lamang pantuwid ang mga ito kung hindi lubos na inilalarawan ng pandiwa ang pag-aari [2]. Dapat ibukod dito ang pandiwang di-tumpak na magka- {7-8.2 *}.

 
[1]magka-Magkakabisita kami bukas nang gabi.{DT00/fg}
[2]magka-Mayroon pa kaming utang ngayon, ngunit magkakaroon ng pera bukas.{DT10/fg|ft}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

magka- magkabisita magkasakịt magkasugat fg...
magkaanạk fg.fg|ft.
magkaroọn ..fg|ft.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang magka- {7K-811}.

7-8.2 Pandiwang mag--an, magka- at magkang-

Nabubuo ng mga kumpol-panlaping mag--an ang tahasang pandiwa na naglalarawan ng magkaisa o sabayang kilos [1]. Mayroon itong fokus na resiprokal (susi {DT../fr}), isang tanging uri ng fokus sa tagaganap {6-3.2.2 (4)}. Kawangis ang pandiwang magka- na may dinidiinang unlaping ka [2] {*}. Sa pamamagitan ng magkang- ay maaaring bumuo rin ng pandiwang tahasan [3]. Mayroon nang di-dinidiinang pag-uulit ng unang pantig ng ugat ang pawatas nito. Sa kasalukuyan at panghinaharap na anyo nito ay nadaragdagan ang isa pang pag-uulit ng unlapi (bihira ang paggamit ng anyong ito); nagiging nagkakang- o magkakang- ang iniulit na unalpi [4]. Nagbibigay ng diin sa kilos ng pangungusap ang pandiwang ito. May ilang pandiwang may panlaping magpạng--an [5].

{*}   Marahil di-tumpak ang ilang pandiwang magka-; ngunit ito'y pandiwang payak na mag- na hinango sa pangngalang may unlaping ka- (maaaring halimbawa magkasama {DT00} |mag+kasama| at magkatagp {DT00} |mag+katagpo|. Sa kabilang dako, sa palagay na ito ay di-magaang unawain kung bakit may diin ang pantig na ka- sa pandiwa. Walang kahirapan ang pandiwang may ka na di-dinidiinan katulad ng magkagalịt |mag+kagalit|.
 
[1]mag--anNagsulatan ang magkasintahan habang magkalayo. {DT00/fr}
[2]magka-Hindi nagkakasundo ang mag-asawa. {DT00/fr}
[3]magkạng-&-Nagkang-aantok ang mga taong nakikinig sa talumpati. {DT00/fr}
[4]Nagkakangbabali ang mga sanga sa puno dahil sa malakas na hangin.{DT00/fa}
[5]magpạng--anNagpangagawan sa bola ang mga batang lalaki.{DT01/fr|fp}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

mag--anmag-alisạn mag-awitan {**} magbarikạn {**} magbalitaạn {**} magbiruạn {**} magdatingan {**} magdayaạn {**} maghulihạn {**} mag-inumạn maglambingan {**} magmahalan {**} magpalakpakan {**} magsulatan mag-usapan {**}fr...
magka-magkaisạ magkadikịt magkasund fr...
magka--an magkabalitaạn {**} fr...
magkạng-&- magkạng-aantọk magkạmbabali magkạndarapa magkạnggagalit magkạnghuhulog magkạngsisigạw magkạngtatakbọ fg...
magpạng--an magpạngagawạn .fr|ft..
{**}   !! Pandiwang may di-karaniwang diin.
Mga pangungusap na halimbawang may panlaping mag--an at magka- {7K-821}.
Mga pangungusap na halimbawang may panlaping magkạng- {7K-822}.

7-8.3 Pandiwang mag-um-

Sa mga pandiwang tahasang mag-um-, ipinapahayag ang kilos na masikap at masinsinan [1]. Sa pananaw ng palaanyuan, bumobuo muna ang pandiwang -um- na tinatanggap saka ng unlaping mag-.

 
[1]mag-um-Nagpupumiglas na makawala ang isda. {DT00/fg}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

mag-um- maglumuhọd magpumiglạs magpumilịt magsumikap fg...
mag-umapaw fgfg|fs..
maglumagi magbumabad .fg|fn..
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang mag-um- {7K-831}.

7-8.4 Pandiwang magpaka-

Nakakabuo ng tahasang pandiwa sa paggamit ng tambalang unlaping magpaka-. Nagpapahayag ito ng pagsusumikap upang ganapin ang kilos.

 
[1]magpaka-Nagpakasaya ang mga nanalo sa kanilang tagumpay.{DT01/fg|fs}
PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

magpaka-magpakababa magpakadalubhasa magpakagalịng magpakahirap fg...
magpakasayạ fgfg|fs..

7-8.5 Pandiwang pangmaramihang may magsi-, magsipag- at magsipang-

May pandiwang pangmaramihang tahasan sa wikang Filipino. Pandiwang magsi- ang mga pandiwang pangmaramihang galing sa pandiwang -um- at ma- [1|2]. Gayon din, ang pandiwang magsipag- ay galing sa mag- [3|4] at sa mang- ang pandiwang magsipang-. Pinapalagay na naming makaluma ang mga ito kung kaya hindi na lubos na tinalakay ang mga ito (tingnan din sa {6-1.2 Θ *}).

 
[1]-um-Sumama kayong lahat.
[2]magsi-Nagsisama kayong lahat.
[3]mag-Magluto na tayo ng pagkain.
[4]magsipag-Magsipagluto na tayo ng pagkain.

Binubuo ang iba pang pandiwang pangmaramihan ng kumpol-panlaping manga- at mangag- (hinango sa ma- at mag- at may gitlaping -ang-, halimbawa mangatuwạ at mangagtawạ { VCS manga-}; gayunman mangahulugạn |mang+kahulugan|).

Dahil makaluma na ang pandiwang pangmaramihan, hindi na ito halimbawa sa pagkakatugma ng kailanan sa makabagong Filipino {13-4.3 Θ} { Kroeger 1991 p. 31 ff}.


7-9 Mga pandiwang maki- at anyong makadiwang paki-

May sariling katangian ang pandiwang tahasang maki-. Wala itong kaugnayan sa ibang pandiwang ma- at doon lamang ang paggamit ng panlaping ki (at sa alomorfem nito na paki-); dahil dito ipinapalagay na pansariling unlapi ang maki-. Bumubuo ng pangngaldiwang may unlaping pakiki- ang pandiwang maki-. Hindi bumubuo ng pandiwang na may buong banghay ang unlaping paki-; kung kaya ginagamit namin ang katawagang 'anyong makadiwang' paki- {6-4.2.1 Θ (5)}.


7-9.1 Pandiwang tahasang may unlaping maki-

Nakakabuo ng tahasang pandiwa ang kumpol-panlaping maki-. Nagpapakita ito ng malaking pagkakaiba-ibang pampalaugnayan at pansemantika. Maaaring isama sa iba pang panlapi ang maki- at maaaring magkaroon ng sumusunod na ibig sabihin:

 
[1]maki-Nakilaro ako ng taguan sa pinsan ko. {DT11/fg|ft|fr}
[2]makipạg-Nakipag-away ang mga lalaki sa babae.{DT01/fg|fr}
[3]makipạg--anMakikipag-inuman ako sa kanto.{DT00/fr}
[4]maki-Makikiupo ako sa tabi ni Rosa. {DT11/fg|fn}
[5]maki-Nakitulad ako sa sagot niya. {DT01/fg|ft}
[6]maki-Nakiayon ang huwes sa nasasakdal. {DT01/fg|fp}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

Pagsalimaki- makiawit .fg|ft..
makihanay .fg|fn..
makisama makisayạw .fg|fr..
makibilị ..fr|ft.
makilar ...fg|ft|fr
makipạg-makipạg-away makipạgkita .fg|fr..
makipạg--an makipạgsayawạn fr...
makipạg-inumạn makipạg-awitanfr fg|fr..
makipạgtawanạn makipạgtawarạn .fg|fr..
makipạg-agawan ..fg|ft.
Pakiusapmaki- makibilị {D10/f0|ft} ....
makiabọt {D10/f0|ft}. .fg|ft.
makiraạn .fg|fp..
makiup .fg|fn..
Paggayamaki- makitulad .fg|ft..
makigaya ..fg|ft.
Pagsang-ayonmaki- makiayon .fg|fp..
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang maki-, makipạg-, makipạg--an {7K-911}.

7-9.2 Anyong makadiwang may unlaping paki-

(1) Bumubuo ang panlaping paki- ng anyong makadiwa na nagpapahayag ng pakiusap o magalang na pag-uutos. Ginagamit lamang ang pawatas sa pangungusap na pang-utos. May pangkaraniwang paraang pampalaugnayan; katulad ito ng palaugnayan ng balintiyak na pandiwang -in na walang paki- [1|2]. May 'tanging paraang' pampalaugnayang kalimitang ginagamit. Nagiging pantuwid ang bagay na ipinakiusap at dahil doon ay nawawala ang paniyak sa pangungusap [4]. Sa pangalawang paraan, maaaring alisin ang pinapakiusapan [3 5]. Hinahango sa balintiyak na pandiwang -an, -in at i- ang katumbas na pandiwang paki--an [6|7], paki--in [8|9|10] at ipaki- [11|12] na nagpapahayag ng pakiusap. Pawatas sa pangungusap na pang-utos lamang ang ginagamit dito. Katulad ng pandiwang walang paki- ang palaugnayan nito. Maaari ring ginagamit ng ilan sa mga pandiwang ito ang tanging paraang pampalaugnayan.

(2) Nagmula sa pandiwang -in ang anyong payak na paki-. Dahil dito, halos walang pagkakaiba ng mga anyong paki- sa paki--in [9|10]. Nanggaling sa pandiwang -an na {DB20} ang mga anyong paki--an, at bihirang nanggaling sa pandiwang -an na {DB10} (halimbawa pakibukạs at hindi pakibuksan). Pareho nito ang pandiwang i- (halimbawa iluto {DB10}, pakiluto {DB10}, at hindi ipakiluto). Maaari ring mabago sa mga anyong ipaki- ang mga pandiwang ipa-.

 
[1]-inAbutin mo ang bote. {DB10/ft|fg}
[2]paki-Pakiabot mo ang bote. {DB10/ft|fg}
[3]paki-Pakiabot ang bote. {DB00/ft}
[4]paki-Pakiabot mo ng bote. {D20/f0|fg|ft}
[5]paki-Pakiabot ng bote. {D10/f0|ft}
[6]-anSabihan mo si Tatay ng totoo. {DB20/fp|fg|ft}
[7]paki--anPakisabihan mo si Tatay ng totoo. {DB20/fg|fg|ft}
[8]-inSabihin mo kay Gina ang totoo. {DB10/ft|fg}
[9]paki-Pakisabi mo kay Gina ang totoo. {DB10/ft|fg}
[10]paki--inPakisabihin mo kay Gina ang totoo. {DB10/ft|fg}
[11]i-Ibigay mo kay Tatay ang pera. {DB11/ft|fg|fp}
[12]ipaki-Ipakibigay mo kay Tatay ang pera. {DB10/ft|fg|fp}
Iba pang mga halimbawang may anyong paki- {7K-921}.

(3) {Θ} May iba pang katangian ang anyong paki-. Halatang malapit ang mga ito sa pandiwang balintiyak, karaniwang tagatiis ang paniyak. Gayunman wala itong tandang pampalaanyuan ng balintiyak; walang katinigan ang mga panlaping p..- at ki {6-4.2 Θ}.

Marahil iniisip na magkawangis ng pangngaldiwa ng pandiwang maki- ang anyong paki- sapagkat walang banghay ang ikalawa at sapagkat bumubuo ng pandiwang tahasang maki-. Di-marahil man ito dahil bumububo ng pangaldiwang may pag-uulit ng pantig na pakiki- ang pandiwang maki- {6-6.5}.

(4) Mahirap ibukod sa anyong makadiwang paki- ang pangngalang may unlaping paki- {7K-922}. Pandiwang -an ang maaaring hanguin dito; di-tumpak lamang ang kumpol-panlaping paki--an. May lahat ng anyong pambanghay ang pandiwang ito, at hindi ito magpahayag ng pakiusap (halimbawa: alam - pakialạm - pakialamạn, pakitunguhan, pakiusapan).


7-9.3 Anyong pa- bilang anyong dinaglat na paki-

Maaaring daglatin ang anyong makadiwang paki-; bunga nito ay ginagamit lamang ang unlaping pa-. Nasa pananalitang pang-araw-araw ang karamihan ng pagpapaikling pa-, doon malimit itong ginagamit sa pangungusap na pang-utos [1|2]. Maliban sa ilang kalagayan, walang paggamit nito sa pananalitang nakasulat. Karaniwang nabubuo ang tanging paraan na walang pagbanggit ng pinapakiusapan sa pangungusap na walang paniyak [2] {7-9.2}. Malimit din ang pinaikling pangungusap na may anyong pa- lamang [3]. May ilang anyong pa- kahit walang katumbas na anyong makadiwang paki- [4a|b]. Bukod dito may pang-uring pa- na hindi nagpapahayag ng pakiusap (pauw).

 
[1]paki-Pakiabot ng bote. {D10/f0|ft}
[2]pa-Paabot ng bote. {D10/f0|ft}
[3]pa-Pabili!{D00/f0}
[4]pa-[a] Pakirito ka. [b] Parito ka. {DT00/fg}
Iba pang mga halimbawang may anyong pa- {7K-931}.

Ginagamit din ang unlaping pa- para sa pagpapaikli ng unlaping magpa-, pa--in at ipa- {7-4.3}.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_14.htm
30 Oktubre 2010 / 22 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/14)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 7K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag