7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/13)

7-5 Mga pandiwang may panlaping pag-

Ginagamit ang unlaping pag- upang makabuo ng pangngaldiwa ng pandiwang -um- at mag- {6-6.5}. Bukod dito ginagamit ang panlaping pag- sa kumpol-panlapi ng pandiwang balintiyak at di-lubhang malimit ng pandiwang tahasan. Hindi nakakabuo ng pandiwa ang nag-iisang unlaping pag-.

May panlaping pag--an, ipag- (pati ipagpa-, ipag--an at ipagkang-), pag--in at ikapạg- ang mga pandiwang balintiyak na ginagamit ang panlaping pag-. Tinatalakay ang mga ito sa pangkat na {7-5.1}, {7-5.2}, {7-5.3} at {7-7.2}. Karaniwan, hindi nagbibigay ng tanging kahulugan sa pandiwa ang unlaping pag-. May kalagayan na binubuo ang pandiwang pag- sa halip ng pandiwang balintiyak na payak {7K-501}. Mayroon ding pandiwang mapạg-, mapạg--an, maipag-; dahil sa panlaping ma-, mayroon itong pagkakabago ng kakayahan {7-5.4}, {7-5.1 [4]}, {7-5.2 [4]}. Pati may pandiwang mapag-, mapag--an at maipag- na may pagkakabago ng pagkakataon {7-3.5.1} {7-5.1 [5]} {7-5.2}.

Tinatalakay ang pandiwang tahasang makapag- kabilang sa unlaping maka- {7-3.4 [2]}. Gayon din ang di-maraming pandiwang makapagpa- sa {7-4.2 [1]}. Pandiwang pangmaramihan ang nabubuo sa mga tambalang unlaping magsipag- {7-8.5}. Kabilang sa pandiwang maki- ang pandiwang makipag- at makipag--an {7-9.1}. Madalang ang pandiwang ipagpa- at ipag--an {7-5.2}

Mukhang halata ang isip na may pagkakaugnay ang paggamit ng pag- sa kumpol-panlapi at ang paggamit nito sa pagbuo ng pangngaldiwa. Walang pagkakaugnay na ganito ang nakita namin {6-4.2.3 Θ (4)}. Tingnan ang pangkat na {7-1.3 (6) Θ} tungkol sa pagkakaugnay ng panlaping mag- at pag-.

7-5.1 Pandiwang may panlaping pag--an

Bumubuo ng balintiyak na pandiwa ang kumpol-panlaping pag--an. Semantikang pagkakalakas ng pandiwang -in ang unang pulutong ng pandiwang pag--an; {DB10/ft|fg} ang kayarian ng kawani nito [1|2]. Walang pagpapaliwanag para dito ang nakita namin. May fokus na A ang pangalawang pulutong [3]. Maaari itong humalili sa pandiwang payak na -an (halimbawa pagsalitaạn, pangngalan ang salitaan). Malimit halos magkatulad ang kahulugan ng dalawa (bigyạn - pagbigyạn); mayroon din pares na may ibang-ibang semantika (bilhạn - pagbilhạn). Maaaring ilagay sa harap ng pag--an ang unlaping ma-. May pagkadagdag ng kakayahan ang pandiwang mapag--an [4]. Pati may pandiwang mapag--an na may pagkakabago ng pagkakataon [5].

[1]	-in	Inaral mo na ba ang takda mo?	{DB10/ft\|fg}
[2]	pag--an	Pinag-aralan ko ang mga sining.	{DB10/ft\|fg}
[3]	pag--an	Pagtatagpuan nina Jose at Lita ang bagong parke.	{DB10/fn\|fg}
[4]	mapạg--an	Napagmasdan ko nang mabuti ang artista.	{DB10/fn\|fg}
[5]	mapag--an	Napagkamalan mo ang sinabi niya sa iyo.	{DB10/ft\|fg}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

Pandiwang may fokus sa tagatiis
pag--an	pag-aralan pag-isipan pagkusaan paglaruạn pagsikapan pagkamalạn pagtangkaạn pag-usapan	.	ft\|fg	.	.
pag--an	pagkamalạn {DB101/ft\|fg\|P-L}
mapạg--an	mapạg-aralan mapạgtiwalaan	.	ft\|fg	.	.
mapag--an	mapagkamalạn	.	ft\|fg	.	.
Pandiwang may fokus na A
pag--an	pagbantaạn paglingkurạn pagpuyatạn pagsabihan pagsalitaạn	.	fp\|fg	.	.
	pag-anihan pagmasdạn pagtagpuạn	.	fn\|fg	.	.
	pagmulạn pag-atubilihạn	.	fs\|fg	.	.
	pagbawalan	.	.	fp\|fg\|ft	fp\|fg\|ft
	pagbigyạn pagbilhạn pagsulitan pagtapatạn	.	.	.	fp\|fg\|ft
	pagsalinan	.	.	.	fn\|fg\|ft
	pagkibitạn ng balikat	.	.	.	fs\|fg\|ft
	pagtakalan	.	.	.	fm\|fg\|ft
mapạg--an	mapạgtulungan	.	fp\|fg	.	.
	mapạgmasdạn	.	fn\|fg	.	.
	mapạgbilhạn	.	.	.	fp\|fg\|ft
	mapạgbawalan	.	.	.	fp\|fg\|ft
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang pag--an, mapạg--an, mapag--an* {7K-511}.

7-5.2 Pandiwang may mga unlaping ipag-

Sa mga pandiwang may tambalang unlaping ipag-, ipag--an, maipag- at ipagpa-, inihuhudyat ng i- ang pagiging balintiyak na pandiwa nito; katwiran din ito sa malaking pagkakaiba-ibang pampalaugnayan. Malimit mamumukod nang pampalaugnayan at pansemantika sa pandiwang i- ang pandiwang ipag- [1|2]. Sa ilang angkang-salita ay humahalili sa pandiwang balintiyak na payak ang pandiwang ipag- (ipagbawal). May fokus sa tagatanggap at dalawang pantuwid ang ilang pandiwang ipag- [3] {DB20/fp|fg|ft}. Nabubuo ang pandiwang maipag- upang ihudyat ang pagkakabago ng kakayahan; karaniwang humahalili sa pandiwang mai- ang pandiwang ito {7-3.3}.

[1]	i-	Inilaban nila ang kaaway.	{DB10/fp\|fg}
[2]	ipag-	Ipinaglalaban niya ang kanyang mga karapatan.	{DB10/fn\|fg}
[3]	ipag-	Ipagluto mo ng pansit ang mga bata.	{DB20/fp\|fg\|ft}
[4]	maipag-	Naiipagbayad mo na ba siya ng utang?	{DB20/fp\|fg\|ft}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

ipag-	ipagbawal ipagbilị ipagkailạ ipagkanulọ ipagpalagạy ipagpatuloy	.	ft\|fg	.	.
	ipagtakạ ipagyabạng	.	fs\|fg	.	.
	ipagsabị ipagpasalamat ipagtagubilin	.	.	ft\|fg\|fp	.
	ipaglaban	.	fn\|fg	.	.
	ipagbayad ipagluto ipagtimplạ	.	.	.	fp\|fg\|ft
	ipagkamalị	.	.	fl1\|fg\|fl2	.
ipag--an	ipagpilitan ipagsigawan ipagtabuyan	.	ft\|fg	.	.
maipag-	maipagbawal maipagkailạ maipagtagumpạy	.	ft\|fg	.	.
	maipagpasalamat	.	.	fp\|fg	.
	maipagbayad maipagluto	.	.	.	fp\|fg\|ft
maipag-	maipagbilị	.	ft\|fg?	.	.
ipagpa-	ipagpaliban	.	ft\|fg	.	.
ipagpa-	ipagpaaral ipagpabukas ipagpahapon	.	ft\|fg	.	.
ipagkang-	Tingnan sa pandiwang ikang- {7-7.2}.
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang ipag-, ipag--an, maipag-, ipagpa-* {7K-521}.

Pagbabatay ang ilang pandiwang may kumpol-panlaping ipagpa- at maipagpa-; sangkap ng salitang-ugat ang unlaping pa-, dahil dito karaniwang pandiwang ipag- o maipag- ang mga ito (halimbawa ipagpasalamat |ipag+pasalamat|). Katulad nito ang mga panlaping ka- (halimbawa ipagkamalị |ipag+kamali|), ma- (halimbawa ipagmabuti |ipag+mabuti|) at maka- (halimbawa ipagmakaawa |ipag+makaawa|).

7-5.3 Pandiwang may panlaping pag--in

(1) Kasalungat ng pandiwang pag--an at ipag- ay inihuhudyat ng pulutong ng pandiwang pag--in ang pagkakabago ng paghimok; ibinigay ang utos [1]. May pagkakahawig sa isang pulutong ng pandiwang pa--in [2] {7-4.1 (4)}. Masasabi naming ang kawaning tagahimok (tagautos; pantuwid ito dahil sa balintiyak ng pandiwang pag--in) at tagagawa (tagatanggap ng utos; paniyak siya) {7K-531 Θ}. Maaaring dagdagan ang tunay na pantuwid ng pandiwa bilang iba pang kawani (ng tubig sa [1]).

Walang pagkakabago ng paghimok ang pangalawang pulutong ng pandiwang pag--in [3]; tagatiis at tagaganap lamang ang kawani nito. Malimit walang pandiwang -in sa angkang-salita (mayroon naman ilang pang-uring -in, halimbawa butihin).

[1]	pag--in	Pagsalinin mo ng tubig sa balde si Baldo.	{DB20/fg\|fh\|ft}
[2]	pa--in	Pinaluto ko si Ate ng pansit.	{DB20/fg\|fh\|ft}
[3]	pag--in	Pagsamahin mo ang dalawa at dalawa.	{DB10/ft\|fg}

(2) Tanging-tangi ang anyong papag--in. Maaari itong ipalagay na anyong panghinaharap ng pandiwang pag--in kung sinasabi na inuulit ang panlaping pag- sa banghay sa mga kalagayang ito (karaniwang walang pag-uulit ng panlaping pag-, inuulit naman ang unang pantig ng ugat, halimbawa pag-aaralan kasalungat ng papag-aralin). Naaayon sa isip na ito ang kawalan ng iba pang anyong banghay na galing sa anyong papag--in; at pampalaugnayan at pansemantikang kumikilos ang mga ito parang anyong panghinaharap ng pandiwang pag--in. Kay { VCS} ay itinatala ito bilang pandiwa (kasalungat ng ibang anyong panghinaharap, {7K-532 }. Hindi naming kayang lutasin ang katawagang ito, ibinibigay namin lamang ang ilang halimbawa ([4] at {7K-533}).

[4]

papag--in

Papag-akyatin ko si Kuya ng puno.

{DB20/fg|fh|ft}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

Pagkakabago ng paghimok
pag--in	pag-ipunin paghukayin pagsalitaịn pagtapatịn	.	fg\|fh	.	.
pag--in	paghainin paghugasin paglutuin pagsalinin	.	.	.	fg\|fh\|ft
Walang pagkakabago at walang pandiwang -in sa angkang-salita
pag--in	pagbutihin paghambingịn pagluwagịn pagsamahin pagsikipịn pagtamain pagtularin pag-ugnayịn	.	ft\|fg	.	.
Walang pagkakabago at may pandiwang -in sa angkang-salita
pag--in	pagbuhulịn pagbukụd-bukurịn pag-isahịn paglapatin	.	ft\|fg	.	.
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang pag--in* {7K-534}.

7-5.4 Pandiwang balintiyak na may panlaping mapag-

Hindi nakakabuo ng pandiwa ang nag-iisang panlaping pag-. Kasama ang unlaping ma- ay maaaring binuo ang pandiwang balintiyak na mapạg- {*} na may pagkakabago ng kakayahan. Katulad ng pandiwang pag--in ay napagbubukod ang dalawang pulutong. Una ang mayroon ding pagkakabago ng paghimok; pantuwid ang tagahimok at paniyak ang tagagawa [1]. Walang iba pang pagkakabago ang pangalawang pulutong; mayroon itong kayariang kawani na {DB10/ft|fg} [2].

[1]	mapạg-	Napagbasa ko nang mabilis ang mag-aaral.	{DB10/fg\|fh}
[2]	mapạg-	Napagbuti ni Ate ang pagsagot sa eksamen.	{DB10/ft\|fg}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

Pagkakabago ng kakayahang paghimok
mapạg-	mapạg-abọt mapạg-away mapạgbasa	.	fg\|fh	.	.
mapạg-	mapạgbago mapạgtimbạng	.	.	.	fg\|fh\|ft
Pagkakabago ng kakayahan lamang
mapạg-	mapạgbukọd mapạgbuti mapạgkasya mapạgsiyạ mapạgtantọ	.	ft\|fg	.	.
mapạg--an	{7-5.1}.
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang mapạg-* {7K-541}.

Nakakabuo din ang dinidiinang panlaping ma- ng pandiwang may panlaping pag- (halimbawa mapagkita, mapagkilala, mapag-isạ, tingnan din sa {7-3.5.1}).

{*} {Θ} Pandiwang balintiyak ang pandiwang may mapạg- kahit hindi tanging balintiyak ang dalawang sangkap ng panlaping ma- at pag- {6-4.2.1 Θ}.

7-6 Mga pandiwang may panlaping pang-

Katulad ng panlaping pag- ay hindi ginagamit nang nag-iisa ang unlaping pang- (pati pam- o pan- {14-2.5.2}) upang bumuo ng pandiwa. Pinagsasama ito at isa sa pandiwang i-, -an o -in upang bumuo ng pandiwang balintiyak. Maaaring makabukod ang dalawang pulutong. Nasa unang pulutong (lahat ng pandiwang pang--an, pang--in at ilang pandiwang ipang-) ang pandiwang may kamag-anak na tahasang may unlaping mang-. May pagtukoy sa panlaping pang- ng pangngalan at pang-uri ang pangalawang pulutong (karamihan ng pandiwang ipang-). Doon inihuhudyat ng pang- ang kagamitan, kasangkapan o hangarin ng paggamit (halimbawa pambukạs, pambahay). Bagay dito, sa pangalawang pulutong ay ginagamit ang panlaping ipang- upang bumuo ng pandiwang may fokus sa kagamitan.

Binubuo sa tulong na pang- ang kumpol-panlaping makapang-, tahasan ang pandiwang ito {7-3.4}. Mayroon ding ilang pandiwa katulad ng makipangagaw at magpangagawan. Walang pandiwang mapạng- sapagkat ginagamit ang kumpol-panlaping ito upang bumuo ng pang-uri (mapạng-akit).

7-6.1 Pandiwang may unlaping ipang- at maipang-

Karaniwang may fokus sa kagamitan ang pandiwang ipang- at maipang- [1]. Ilang pandiwang maipag- lamang ang may pagkakabago ng kakayahan [2]. Maliit ang pulutong na may pandiwang tahasang mang- [3].

[1]	ipang-	Ipinanluto ko ng turon ang pang-ipit.	{DB20/fm\|fg\|ft}
[2]	maipang-	Naipambayad ko lahat ng pera sa utang ko.	{DB10/fm\|fg}
[3]	ipang-	Ipamigay mo ang mga pinggan sa mga kapatid mo.	{DB10/ft\|fg}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

Fokus sa kagamitan
ipang-	ipang-abay ipangguhit ipansulat	.	fm\|fg	.	.
	ipanggapos	.	fm\|ft	.	.
	ipanluto ipangkuha	.	.	.	fm\|fg\|ft
maipang-	maipang-abay maipambayad maipansulat	.	fm\|fg	.	.
	maipanggapos	.	fm\|ft	.	.
	maipangkuha	.	.	.	fm\|fg\|ft
Pag-uugnay sa pandiwang tahasang mang-
ipang-	ipamigạy	.	ft\|fg	.	.
ipang-	ipanahị	.	.	.	fp\|fg\|ft
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang ipang-, maipang-* {7K-611}.

7-6.2 Pandiwang may panlaping pang--an

Walang di-karaniwang katangian ang maliit na uri ng pandiwang balintiyak na pang--an. Kung may pandiwang balintiyak ang angkang-salita ito'y pandiwang -an. Karaniwang may pandiwang tahasang mang- ang angkang-salita at may pagtukoy dito ang pandiwang pang--an.

[1]

pang--an

Pangalagaan mong mabuti ang iyong katawan.

{DB10/ft|fg}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

pang--an	pangalagaan pamahalaan panghinaan	.	ft\|fg	.	.
	pangunahan	.	fn\|fg	.	.
	panggalingan panggitilan	.	fs\|fg	.	.
	panghinawạn	.	.	.	fm\|fg\|ft
mapang--an	mapangatwiranan	.	ft\|fg	.	.
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang pang--an* {7K-621}.

7-6.3 Pandiwang may panlaping pang--in

Maliit ang uri ng pandiwang balintiyak na pang--in. May pandiwang tahasang mang- ang angkang-salita nito [1]. Karaniwang di-katulad ng pandiwang -in ang kayarian ng kawani at kahulugan ng pandiwang pang--in. May pandiwang {DB01} ang uri [2].

[1]	pang--in	Pinamulaklak ko ang halaman.	{DB10/ft\|fg}
[2]	pang--in	Pinanagot si Kuya sa krimen.	{DB01/ft\|fg}

Panlapi	Pandiwa	DB01	DB10	DB11	DB20

pang--in	panagutịn	ft\|fg	.	.	.
	pamulaklakịn	.	fg\|fh	.	.
	pamilihịn	.	.	.	fp\|fg\|ft
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang pang--in* {7K-631}.

Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_13.htm 30 Oktubre 2010 / 19 Marso 2012 *Sinuri *Susi

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/13)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan Palaugnayan Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/13)