7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/13)

7-5 Mga pandiwang may panlaping pag

Ginagamit ang panlaping pag- o -pag- (dinaglat pag) sa kumpol-panlapi ng pandiwang balintiyak at di-lubhang malimit ng pandiwang tahasan. Karaniwan, hindi nagbibigay ng tanging kahulugan sa pandiwa ang pag. May kalagayan na binubuo ang pandiwang pag sa halip ng pandiwang balintiyak na payak {7K-501}. Sa ilang kalagayan, madali ang pag-unawa ng karagdagang pag (halimbawa: binubuo ang pandiwa mapạgbuti dahil pang-uri na ang mabuti); sa ibang kalagayan, walang paliwanag ang nakita namin. Hindi nakakabuo ng pandiwa ang nag-iisang unlaping pag-.

Ginagamit ang panlaping pag--an, ipag- at pag--in upang bumuo ng pandiwang balintiyak. Tinatalakay ang mga ito sa pangkat na {7-5.1}, {7-5.2} at {7-5.3}. Maaaring idagdag sa pandiwang ng itong tatlong uri ang pagkakabago ng kakayahan sa pamamagitan ng dinadagdagang unlaping ma- {7-5.4}. Maaari din ang pagkakabago ng pagkakataon sa pamamagitan ng dinadagdagang unlaping ma- {7-5.5}.

Tinatalakay ang pandiwang tahasang makapag- kasama ang unlaping maka- {7-3.4} at ang di-maraming pandiwang makapagpa- sa {7-4.2}. Pandiwang pangmaramihan ang nabubuo sa mga tambalang unlaping magsipag- {7-8.5}. Kabilang sa pandiwang maki- ang pandiwang makipag- at makipag--an {7-9.1}. Madalang ang pandiwang ipagpa- at ipag--an {7-5.3}

Ginagamit din ang unlaping pag- upang makabuo ng pangngaldiwa ng pandiwang -um- at mag- {6-6.5}.


7-5.1 Pandiwang may panlaping pag--in

(1) Sa unang pulutong ng pandiwang balintiyak na pag--in ay tagatiis at tagaganap lamang ang kawani nito [1], gaya ng pandiwang payak na -in. Malimit walang pandiwang -in sa angkang-salita (mayroon ilang pang-uring -in, halimbawa mabutibutihin).

(2) Inihuhudyat ng pangalawang pulutong ng pandiwang pag--in ang pagkakabago ng paghimok [2]. Magkahawig ng gawi ng pandiwang pa--in [3] {7-4.1 (4)} ay tagahimok (pantuwid) at tagagawa (paniyak) ang kawani nito {7K-511 Θ}. Maaaring dagdagan ang tumpak na pantuwid ng pandiwa bilang iba pang kawani (ng tubig sa [2]).

 
[1]pag--inPagsamahin mo ang dalawa at dalawa.{DB10/ft|fg}
[2]pag--inPagsalinin mo ng tubig sa balde si Baldo.{DB20/fg|fh|ft}
[3]pa--inPinaluto ko si Ate ng pansit. {DB20/fg|fh|ft}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Walang pandiwang -in sa angkang-salita
pag--in pagbigayịn pagbutihin paghambingịn pagluwagịn pagpalain pagsamahin pagsikipịn pagtamain pagtibayin pagtularin pag-ugnayịn .ft|fg..
May pandiwang -in sa angkang-salita
pag--inpagbuhulịn pagbukụd-bukurịn pag-isahịn pagkiskisịn paglapatin pagsabihin .ft|fg..
Pagkakabago ng paghimok
pag--inpag-ipunin paghukayin pagsalitaịn pagtapatịn .fg|fh..
paghainin paghugasin paglutuin pagsalinin ...fg|fh|ft
Mga pangungusap na halimbawa{7K-512}.

(3) Tanging-tangi ang anyong papag--in, ngunit hindi malimit itong ginagamit [4] {7K-513}.

 
[4]papạg--inPapag-akyatin ko si Kuya ng puno.{DB20/fg|fh|ft}

7-5.2 Pandiwang may panlaping pag--an

(1) Bumubuo ng balintiyak na pandiwa ang kumpol-panlaping pag--an. Semantikang pagkakalakas ng pandiwang -in ang unang pulutong ng pandiwang pag--an ("katangi-tangi"). Gaya ng pandiwang -in ay {DB10/ft|fg} ang kayarian ng kawani nito [1|2].

Ilan pang pandiwang pag--an ang may fokus sa tagatiis kahit wala itong katumbas na pandiwang -in (pagbigyạn).

(2) May fokus na A ang pangalawang pulutong [3]. Maaari itong humalili sa pandiwang payak na -an (halimbawa pagsalitaạn ↔ pangngalang salitaan) o maaari ito sa tabi ng pandiwang payak (bilhạnpagbilhạn).

 
[1]-inAno ang iyong iniisip? {DB10/ft|fg}
[2]pag--anMatagal ko na ring pinag-iisipan kung ano ... {W Damaso 4.1} {DB10/ft|fg}
[3]pag--anPinagsabihan niya ako, "..." {W Nanyang 7.9} {DB10/fp|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pandiwang may fokus sa tagatiis
pag--anpag-aralan pagbigyạn pag-isipan pagkusaan paglaruạn pagsikapan pagkamalạn pagtangkaạn pag-usapan .ft|fg..
pagkamalạn {DB101/ft|fg|P-L}
Pandiwang may fokus na A
pag--anpagbantaạn paglingkurạn pagpuyatạn pagsabihan pagsalitaạn pagsilbihạn .fp|fg..
pag-anihan pagmasdạn pagtagpuạn .fn|fg..
pagmulạn pag-atubilihạn .fs|fg..
pagbawalan pagbigyạn (2) pagbilhạn pagsulitan pagtapatạn ...fp|fg|ft
pagsalinan ...fn|fg|ft
pagkibitạn ng balikat ...fs|fg|ft
pagtakalan ...fm|fg|ft
Mga pangungusap na halimbawa{7K-521}.

7-5.3 Pandiwang may mga unlaping ipag-

(1) Gaya ng pandiwang i-, malaki ang pagkakaiba-ibang pampalaugnayan ng pandiwang ipag-. Malimit na mamumukod nang pampalaugnayan at pansemantika sa pandiwang i- ang pandiwang ipag- [1|2]. Sa ilang angkang-salita ay humahalili sa pandiwang balintiyak na payak ang pandiwang ipag- (ipagbawal). May fokus na A at dalawang pantuwid ang ilang pandiwang ipag- [3] {DB20/fp|fg|ft}.

May ilang pandiwang ipag--an at ipag--pa.

 
[1]i-Inilaban nila ang kaaway. {DB10/fp|fg}
[2]ipag-Ipinaglalaban niya ang kanyang mga karapatan.{DB10/fn|fg}
[3]ipag-Ipagluto mo ng pansit ang mga bata.{DB20/fp|fg|ft}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

ipag-ipagbawal ipagbilị ipagkail ipagkanulọ ipagpalagạy |ipag+palagay| ipagtapạt ipagpatuloy |ipag+patuloy| .ft|fg..
ipagtakạ ipagyabạng .fs|fg..
ipagsabị ipagpasalamat ipagtagubilin ..ft|fg|fp.
ipaglaban .fp|fg..
ipagbalot ipagbayad ipagluto ipagtah ipagtimplạ ...fp|fg|ft
ipagkamalị ..fl1|fg|fl2.
ipag--anipagpilitan ipagsigawan ipagtabuyan .ft|fg..
ipagpa-ipagpaliban .ft|fg..
ipagpaaral ipagpabukas ipagpahapon .ft|fg..
ipagpatay ...fp|fg|ft
ipagkang-Tingnan sa pandiwang ikang- {7-7.2}.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-531}.

(2) Di-tumpak ang ilang pandiwang may kumpol-panlaping ipagpa-; bahagi ng salitang-ugat ang unlaping pa-, dahil dito karaniwang pandiwang ipag- ang mga ito (halimbawa ipagpasalamat |ipag+pasalamat|). Gaya nito ang mga panlaping ka- (halimbawa ipagkamalị |ipag+kamali|), ma- (halimbawa ipagmabuti |ipag+mabuti|) at maka- (halimbawa ipagmakaawa |ipag+makaawa|).


7-5.4 Pandiwang balintiyak na pag na may kakayahan

Maaaring ilagay sa harap ng pag--an at ipag- ang unlaping ma- upang ihudyat ang pagkakabago ng kakayahan [1 2]. Ganito ang pandiwang mapạg- sa tabi ng pandiwang pag--in [3 4]. Maaaring ibukod ang magkaparehong pulutong sa pandiwang mayroon o walang ma-.

 
[1]mapạg--anNapagmasdan ko nang mabuti ang artista.{DB10/fn|fg}
[2]maipag-Naiipagbayad mo na ba siya ng utang?{DB20/fp|fg|ft}
[3]mapạg-Napagbuti ni Ate ang pagsagot sa eksamen.{DB10/ft|fg}
[4] Napagbasa ko nang mabilis ang mag-aaral.{DB10/fg|fh}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

mapạg-Pagkakabago ng kakayahan lamang
mapạgsama ftft|fg..
mapạgbukọd mapạgbuti mapạghulo mapạgkasya mapạgsiyạ mapạgtant .ft|fg..
Pagkakabago ng kakayahang paghimok
mapạg-abọt mapạg-away mapạgbasa .fg|fh..
mapạgbago mapạgtimbạng ...fg|fh|ft
mapạg--an Pandiwang may fokus sa tagatiis
mapạg-aralan mapạghandaạn mapạgsabihan mapạgtiwalaan .ft|fg..
Pandiwang may fokus na A
mapạgtulungan .fp|fg..
mapạgdaanạn mapạgmasdạn .fn|fg..
mapạgbilhạn ...fp|fg|ft
mapạgbawalan ...fp|fg|ft
maipag- maipagbilị maipagkail maipagtapạt ftft|fg..
maipagbawal maipagkail maipagtagumpạy .ft|fg..
maipagpasalamat ..fp|fg.
maipagbayad maipagluto ...fp|fg|ft
Mga pangungusap na halimbawa{7K-541}.

{Θ}   Pandiwang balintiyak ang pandiwang mapạg- kahit di-nangingibabaw ang dalawang panlaping ma- at pag- {6-4.2.1 Θ (1)}.


7-5.5 Pandiwang balintiyak na pag na may pagkakataon

Madalang ang pandiwang ma--pag, mapag--an at maipag- na may pagkakabago ng pagkakataon [1].

 
[1]mapag--anWala naman akong mapagpipilian. {W Nanyang 21.20}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

mapag- mapag-isạ mapagkilala mapagkita {7K-3512}
mapag--an mapagkamalạn mapagpilian .ft|fg..
mapagbilhạn ...fp|fg|ft
maipag- maipagbilị .ft|fg?..

7-6 Mga pandiwang may panlaping pang-

Gaya ng panlaping pag- ay hindi ginagamit nang nag-iisa ang unlaping pang- (pati pam- o pan- {14-2.5.2}) upang bumuo ng pandiwa. Pinagsasama ito at isa sa pandiwang i-, -an o -in upang bumuo ng pandiwang balintiyak. Maaaring makabukod ang dalawang pulutong. Nasa unang pulutong (lahat ng pandiwang pang--an, pang--in at karamihan ng pandiwang ipang-) ang pandiwang may kamag-anak na tahasang may unlaping mang-.

May pagtukoy sa panlaping pang- ng pangngalan at pang-uri ang pangalawang pulutong (maliit na dami ng pandiwang ipang-). Doon inihuhudyat ng pang- ang kagamitan, kasangkapan o hangarin ng paggamit (halimbawa pambukạs, pambahay). Bagay dito, sa pangalawang pulutong ay ginagamit ang panlaping ipang- upang bumuo ng pandiwang may fokus sa kagamitan.

Binubuo sa tulong na pang- ang kumpol-panlaping makapang-, tahasan ang pandiwang ito {7-3.4}. Mayroon ding ilang pandiwa gaya ng makipangagaw at magpangagawan. Walang pandiwang mapạng- sapagkat ginagamit ang kumpol-panlaping ito upang bumuo ng pang-uri (mapạng-akit).


7-6.1 Pandiwang may unlaping ipang- at maipang-

May katumbas na pandiwang tahasang mang- ang malaking pulutong ng pandiwang balintiyak na ipang- [1|2]

Maliit ang pulutong ng pandiwang balintiyak na ipang- na may fokus sa kagamitan [3]. Ang paggamit na ito ng unlaping ipang- ay may kaugnayan sa unlaping pang- sa pangngalan at pang-uri na inilalarawan ang kagamitan.

May pagkakabago ng kakayahan o wala ang pandiwang maipang-.

 
[1]mang-Kailan siya nanganak? {DT00/fg}
[2]ipang-Ipinanganak ako sa bayan ng Malabon. {W Daluyong 15.14} {DB00/ft}
[3]ipang-Ipinanluto ko ng turon ang pang-ipit.{DB20/fm|fg|ft}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pag-uugnay sa pandiwang tahasang mang-
ipang-ipangako ipangaral ipamigạy ipanlumọ ... ftft|fg..
ipanah ...fp|fg|ft
maipang-maipamahagi .ft|fg..
Fokus sa kagamitan
ipang-ipang-abay ipambalot ipanggapos ipansulat fmfm|f....
ipanluto ipangkuha ...fm|fg|ft
maipang- maipambayad maipanggapos .fm|f....
Mga pangungusap na halimbawa{7K-611}.

7-6.2 Pandiwang may panlaping pang--an

Walang di-karaniwang katangian ang maliit na pulutong ng pandiwang balintiyak na pang--an. Kung may pandiwang balintiyak ang angkang-salita ito'y pandiwang -an. Karaniwang may pandiwang tahasang mang- ang angkang-salita at may pagtukoy dito ang pandiwang pang--an.

 
[1]pang--anPangalagaan mong mabuti ang iyong katawan.{DB10/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

pang--anpangalagaan pamahalaan panghinaan pangahasạn pangulilahan .fp?ft|fg.
panggalingan pangunahan pangyarihan .fn|fg..
panghinawạn ...fm|fg|ft
mapang--anmapangatwiranan .ft|fg..
Mga pangungusap na halimbawa{7K-621}.

7-6.3 Pandiwang may panlaping pang--in

Maliit ang pulutong ng pandiwang balintiyak na pang--in. May pandiwang tahasang mang- ang angkang-salita nito [1|2]. Karaniwang di-katulad ng pandiwang -in ang kayarian ng kawani at kahulugan ng pandiwang pang--in. May pandiwang {DB01} ang pulutong [3].

 
[1]mang-Namumulaklak nang malago ang gumamela. {DT00/fg}
[2]pang--inPinamulaklak ko ang halaman. {DB10/ft|fg}
[3]pang--inPinanagot si Kuya sa krimen. {DB01/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB01 DB10DB11DB20

pang--inpanagutịn ft|fg...
pamulaklakịn .fg|fh..
pamilihịn ...fp|fg|ft

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_13.htm
30 Oktubre 2010 / 28 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/13)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag