7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/12)
7-4 Mga pandiwa ng paghimok na may panlaping pa-
Malimit na gamitin ang mga kumpol-panlaping pa- sa pagbuo ng pandiwa
{15-3.5 (1)}.
Sa pangkalahatan, ang panlaping pa- ay nagpapahayag ng pag-uutos o pagbigay ng
pahintulot upang maganap ang kilos na nakasaad; tinatawag natin itong
pagkakabago ng
paghimok. Karaniwang bida ang
tagahimok {6-3.2.2 (5)}. Sa pangungusap na tahasan ito ay paniyak na may fokus;
sa pangungusap na balintiyak naman ito'y (isa sa mga) pantuwid. Malimit, hindi mahalaga ang
tagagawa at madalang lamang siyang tinutukoy.
Malimit na may malapit na kaugnayan ang mga pandiwang may panlaping magpa-,
pa--an, pa--in at ipa- {7-4.1}; maaaring sabihin na uri ng mga payak na pandiwang paghimok
ang mga ito. Pati nakakabuo ng pandiwang may pagkadagdag ng kakayahang paghimok ang
mga unlaping makapagpa-, mapa-, mapa--an at
maipa- {7-4.2}. Maaaring mag-isa ang unlaping
pa-; ipinahahayag na pagpapaikli ang mga binuong ito {7-4.3}.
Walang pagkakabago ng paghimok ang mga pandiwang magpaka-
{7-8.4}. Tangi ang panlaping
paki-; hindi namin nabibilang ito sa kulumpol na pa-
{7-9.2}. Marahil hindi pandiwang pa-
ang mga anyong papag--in, pero anyong panghinaharap ng pandiwang
pag--in {7-5.3}. Ginagamit din
ang unlaping pa- upang bumuo ng pangngaldiwa ng pandiwang ma-
{6-6.5 (2)}.
7-4.1 Mga uring magpa-, pa--an,
pa--in at ipa-
(1) Tagahimok ang bida ng pandiwang may panlaping magpa-, pa--an,
pa--in at ipa-. Ito'y paniyak sa tahasang pangungusap na may
pandiwang magpa- [1]. Pantuwid ito sa balintiyak na pangungusap na may
panlaping pa--an, pa--in at ipa- [2-4].
Tingnan ang pagtatalakay sa {7K-411}.
May fokus sa tagatiis ang pandiwang ipa-, inilalagay ng pandiwang
pa--in ang tagagawa sa fokus, at palasak na may fokus na A naman ang
pandiwang pa--an. Sa ilang pagkakataon maaaring gumagawa ng paggawa ang
tagahimok mismo; madalas ito sa pangungusap na pang-utos at pananong kung hindi niya
nakikita ang ibang taong gagawa ng paggawa [5].
| |
| [1] | magpa- | Nagpadala kami ng mga sulat sa Maynila. |
{DT10/fh|ft} | {7K-412} |
| [2] | pa--an | Pinadalhan ko si Pablo ng ilang aklat. |
{DB20/fp|fh|ft} | {7K-413} |
| [3] | pa--in | Pakainin mo ang aso mo. |
{DB10/fg|fh} | {7K-414} |
| [4] | ipa- | Ipagawa mo ang relos. |
{DB10/ft|fh} |
{7K-415} |
| [5] | magpa- | Sino ang magpapatuloy sa mga panauhin? |
{DT01/fg?fh|ft} | |
(2) Kung inihahambing ang pandiwang magpa- sa pandiwang
payak na tahasan, nakikita na panumbas ang magpa- sa panay na panlaping
ma-, mang-, -um- at mag- at hindi sa mag- lamang
(mga
halimbawa: magalit - magpagalit,
mangako - magpaako,
gumalịng - magpagalịng,
maghayag - magpahayag)
{7-1.3 (6) Θ}. Karaniwang may
katumbas na -in ang mga pandiwang pa--in; gayon din
pa--an at -an, ipa- at i- (may mga kataliwasan,
halimbawa: galingin -
pagalingịn).
(3) Kalimitan, sa pandiwang magpa-,
pa--an at ipa- ay hindi mahalaga ang tagagawa at hindi
ipinapakilala ito. Maaaring ipakilala ito sa gamit ng isa pang pariralang pandako ng
pandiwang magpa- at madalang sa pandiwang ipa- [6-8]. Maaaring ipaliwanag
ito: Sa panig ng tagahimok, dako o
tagatanggap ng pag-uutos ang tagagawa. Upang tandaan na mabuti ang isa pang pandako,
{..+01} ang idinadagdag namin sa susi ng pandiwa
(halimbawa: {DT10+01} = pandiwa na natanggap ang idinagdag na pandako
sa tabi ng pantuwid nito). Maaaring gamitin ang mga pang-ukol upang ihiwalay ang
tagatanggap sa tagagawa [7]; bunga nito ang isa lamang pandako bilang kawani. Kataliwasan
ang pangungusap na [9] na may dalawang pandako. Sa ilang pandiwang magpa- pantuwid
ang tagagawa (susi {..+10}), karaniwang kung walang
ibang pantuwid ang pandiwa [10a|b 11]. Walang pantuwid ang ilang pandiwang magpa-
(pandiwang {DT00}) upang ipahayag na may paggawa na hinahayaan sa sarili [12].
| |
| [6] | magpa- | Nagpagamot si Lola ng kanyang sakit sa
doktor. | {DT10+1/fh|ft|fg} |
{7K-416} |
| [7] | magpa- | Nagpaluto ako ng pansit sa nanay ko
para sa bisita. | {DT10+01/fh|ft|fg} |
{7K-416} |
| [8] | ipa- | Ipababa mo sa kuya ang maduming damit. |
{DB10+01/ft|fh|fg} | {7K-416} |
| [9] | magpa- | Nagpaahit siya sa binti niya
sa manikyurista. | {DT01+01/fh|fn|fg} |
{7K-416} |
| [10] | magpa- | [a] Magpakain ka ng baboy. |
{DT00+10/fh|fg} | {7K-417} |
| | [b] Magpakain ka ng darak sa baboy. |
{DT10+01/fh|ft|fg} | {7K-416} |
| [11] | magpa- | Isang kanal ang nagpapalihis ng tubig sa
ilog patungo sa palayan. {7K-4171 Σ} |
{DT01+10/fh|fg|fn} | {7K-417} |
| [12] | magpa- | Nagpapainit siya. | {DT00/fh?fg} |
{7K-418} |
|
(4) Nasa fokus ang tagagawa ng pandiwang pa--in,
samantalang pantuwid ang tagahimok [13]. Sa gayon, ibinubukod ito sa pandiwang payak na
-in na may fokus sa tagatiis [14|15]. Sa maraming kalagayan, karagdagan sa
pandiwang pa--in ay maaaring bumuo ng magkatumbas na pangungusap na tahasang
magpa-; doon inilalarawan ang tagagawa bilang isa pang pandako (susi
{..+01}) [16|17] o pantuwid (susi {..+10}) [18|19].
| |
| [13] | pa--in | Patukain mo ang mga manok.
{8K-414 [15]} |
{DB10/fg|fh} |
| [14] | -in | Alisin mo ang takip ng kaldero. |
{DB10/ft|fg} |
| [15] | pa--in | Pinaalis ng tatay ang
katulong. {8K-414 [1]} | {DB10/fg|fh} |
| [16] | magpa- | Nagpaluto ako ng pansit kay Ate. |
{DT10+01/fh|ft|tg} |
| [17] | pa--in | Pinaluto ko si Ate ng pansit para
sa bisita. | {DB20/fg|fh|ft} |
| [18] | magpa- | Magpakain ka ng aso. |
{DT00+10/fh|fg} |
| [19] | pa--in | Pakainin mo ang aso. |
{DB10|fg|fh} |
|
(5) Karaniwang nagsasaad ng panahon ng pagganap ang panahunan
ng pandiwa at hindi ng panahon ng pagpapahintulot [20].
| |
| [20] | Magpapauwi si Nanay ng pagkain. | {DT10/H} |
|
Sa pananalitang pang-araw-araw maaaring daglatin ang panlaping magpa-,
pa--an, pa--in at ipa- sa pa- {7-4.3}.
7-4.2 Pandiwang may panlaping makapagpa-, mapa-,
mapa--an at maipa-
(1) Nagsasaad ng kakayahan ng paghimok ang pandiwang may panlaping mapa-,
mapa--an at maipa-. Katulad ng unlaping maka-
{7-3.4}, bumubo ng
pandiwang tahasang may fokus sa tagahimok ang unlaping makapagpa- [1]; nasa fokus
ang tagahimok. Sa pandiwang balintayak na may panlaping mapa-,
mapa--an at maipa- ay pantuwid ang tagahimok [2 3]. Maaaring
idagdag ang tagagawa bilang
pandako; inihuhudyat ito ng {DB..+01} sa palasusian namin [4] {7-4.1 (3)}. May katumbas na pandiwang ipa- ang halos lahat
ng pandiwang maipa-. Malimit na ginagamit ang pandiwang mapa-
at maipa-; madalang naman ang mapa--an at makapagpa-
| |
| [1] | makapagpa- | Nakapagpatahi ako ng magarang
damit. | {DT10/fh|ft} |
| [2] | mapa- | Napagaling ng albularyo ang lola ko. |
{DB10/fg|fh} |
| [3] | mapa--an | Napasabihan ko ang mga kamag-anak
natin na dumalo sa kaarawan ko. | {DB20/fp|fh|ft} |
| [4] | maipa- | Naipainom ang mapait na
gamot sa kanya. {W Suyuan 5.9} |
{DB00+01/ft|fg} | |
(2) Ipinapakita ng talahanayan ang mga kaugnayan
ng uri ng pandiwa; hindi palagi namang pagkakatumbas ang mga kayarian ng kawani
(halimbawa sa {7K-421}).
Pandiwang payak |
Kakayahan |
Paghimok |
Kakayahan
ng paghimok |
|
| ma- -um- | maka- | magpa- | makapagpa- {*} |
| mang- | makapang- | magpa- | makapagpa- {*} |
| mag- | makapag- | magpa- | makapagpa- {*} |
| -in | ma- | pa--in | mapa- |
| -an | ma--an | pa--an | mapa--an |
| i- | mai- | ipa- | maipa- |
{*}
Tungkulin ng panlaping pag- tingnan sa
{7-1.3 (6) Θ}.
7-4.3 Pandiwang dinaglat na may nag-iisang unlaping
pa-
Maaaring daglatin ang mga panlaping magpa-, pa--an at
ipa-; pa- lamang ang bagong panlapi. Mahirap ibukod ang mga pagpapaikling
ito sa pinaikling mga anyong paki- {7-9.3}. Palaging pawatas na ginagamit sa pangungusap na pang-utos
ang anyong paki- at ang pagpapaikli nitong pa-; maaari mang gamitin ang
anyong dinaglat na pa- na mula sa magpa-, pa--an at
ipa- sa pawatas (madalas sa pangungusap na pang-utos)
at pati sa lahat ng panahunan. Halos lahat ng mga pandiwang dinaglat na pa- ay
madalas na ginagamit sa pananalitang pang-araw-araw. Hindi ito ginagamit sa pagsusulat
maliban sa ilang kalagayan. Pandiwang tahasan (nagmula sa magpa-) at pati
pandiwang balintiyak (nagmula sa pa--an at ipa-) ang binubuo; dahil
dito malaki ang pagkakaiba-ibang pampalaugnayan ng mga yaring may pa-.
Maaaring idaglat sa pa- ang unlapi ng tahasang pandiwang magpa-.
Sa paggamit na ito, nabubuo ng pa- na nasa halip na magpa- ang pawatas
(sa pangungusap na pang-utos [1b]) na ginagamit sa pang-araw-araw na pananalita. Halos wala
itong anyong pamanahon maliban sa palaging ginagamit na anyong panghinaharap may
panlaping papa- na ginagamit sa pang-araw-araw na pananalita [2]
{7K-431}.
Maaaring panlaping dinaglat na pa--an o ipa- ang pa- [3 4].
May pawatas sa pangungusap na pang-utos (at bihira panahunan) ng balintiyak na pandiwa sa
pang-araw-araw na pananalita {7K-432}.
Madalang ang pagpapaikling pa- mula sa pa--in; sa pawatas at sa
panghinaharap lamang ay ibinubukod ito sa anyo ng tunay na pandiwang pa--in
(halimbawa: Pangnagdaan ng paalisịn ang anyong pinaalịs at
hindi anyo ng pandiwang dinaglat na paalis).
| |
| [1] | magpa- | [a] Magpagaling ka.
 [b] Pagaling ka ha.
 | {DT00/fh/W} |
| [2] | Papauwi na ang guro. | {DT00/fh/H} |
| [3] | pa--an | Papagamot ni Lola ang
sakit niya. | {DB10/ft|fh/H} |
| [4] | ipa- | Pinapakita ni Maria kay Jhun
ang libro. | {DB10+01/ft|fh|fg/K} |
|
Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring
pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/12)