7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/12)

7-4 Mga pandiwa ng paghimok na may panlaping pa-

Malimit na gamitin ang mga kumpol-panlaping pa- sa pagbuo ng pandiwa {15-3.5 (1)}. Sa pangkalahatan, ang panlaping pa- ay nagpapahayag ng pag-uutos o pagbigay ng pahintulot para maganap ang kilos na nakasaad; tinatawag natin itong pagkakabago ng paghimok. Karaniwang bida ang tagahimok {6-3.4.2 (5)}. Sa pangungusap na tahasan ito ay paniyak na may fokus; sa pangungusap na balintiyak ito'y (isa sa mga) pantuwid. Malimit, hindi mahalaga ang tagagawa at madalang lamang siyang tinutukoy.

Maaaring sabihing pandiwang paghimok na payak ang mga pandiwang may panlaping magpa-, pa--an, pa--in at ipa- {7-4.1}. Pati nakakabuo ng pandiwang may karagdagang kakayahang paghimok ang mga unlaping makapagpa-, mapa-, mapa--an at maipa- {7-4.2}. Maaaring mag-isa ang unlaping pa-; ipinahahayag na pagpapaikli ang pandiwang ito {7-4.3}.

Walang pagkakabago ng paghimok ang mga pandiwang magpaka- {7-8.4}. Tangi ang panlaping paki-; hindi namin nabibilang ito sa pulutong na pa- {7-9.2}. Marahil hindi pandiwang pa- ang mga anyong papag--in, pero anyong panghinaharap ng pandiwang pag--in {7-5.1 (2)}. Ginagamit din ang unlaping pa- upang bumuo ng pangngaldiwa ng pandiwang ma- {6-6.5 (2)}.


7-4.1 Mga uring magpa-, pa--an, pa--in at ipa-

(1) Tagahimok ang bida ng pandiwang may panlaping magpa-, pa--an, pa--in at ipa-. Ito'y paniyak sa tahasang pangungusap na may pandiwang magpa- [1]. Pantuwid ito sa balintiyak na pangungusap na may panlaping pa--an, pa--in at ipa- [2-4]. Tingnan ang pagtatalakay sa {7K-411}. May fokus sa tagatiis ang pandiwang ipa-, inilalagay ng pandiwang pa--in ang tagagawa sa fokus, at malimit na may fokus na A ang pandiwang pa--an. Sa ilang kalagayan maaaring gumawa ng kilos ang tagahimok mismo; madalas ito sa pangungusap na pang-utos at pananong kung hindi niya nakikita ang ibang taong gagawa ng kilos [5].

 
[1]magpa-Nagpadala kami ng mga sulat sa Maynila. {DT10/fh|ft}{7-4.1 (6)}
[2]pa--anPinadalhan ko si Pablo ng ilang aklat. {DB20/fp|fh|ft}{7-4.1 (7)}
[3]pa--inPakainin mo ang aso mo. {DB10/fg|fh}{7-4.1 (8)}
[4]ipa-Ipagawa mo ang relos. {DB10/ft|fh}{7-4.1 (9)}
[5]magpa-Sino ang magpapatuloy sa mga panauhin? {DT01/fg?fh|ft}

(2) Kalimitan, sa pandiwang magpa-, pa--an at ipa- ay hindi mahalaga ang tagagawa at hindi ipinapakilala ito. Maaaring ipakilala ito sa gamit ng isa pang pariralang pandako ng pandiwang magpa- at madalang sa pandiwang ipa- [6-8]. Maaaring ipaliwanag ito: Sa panig ng tagahimok, dako o tagatanggap ng pag-uutos ang tagagawa. Upang tandaang mabuti ang isa pang pandako, {..+01} ang idinadagdag namin sa susi ng pandiwa (halimbawa: {DT10+01} = pandiwang tumanggap ng idinagdag na pandako sa tabi ng pantuwid). Maaaring gamitin ang mga pang-ukol upang ihiwalay ang tagatanggap sa tagagawa [7]; bunga nito ang isa lamang pandako bilang kawani. Kataliwasan ang pangungusap na [9] na may dalawang pandako. Sa ilang pandiwang magpa-, pantuwid ang tagagawa (susi {..+10}), karaniwang kung walang ibang pantuwid ang pandiwa [10a|b 11]. Walang pantuwid ang ilang pandiwang magpa- (pandiwang {DT00}) upang ipahayag na may kilos na hinahayaan sa sarili [12].

 
[6]magpa-Nagpagamot si Lola ng kanyang sakit sa doktor.{DT10+1/fh|ft|fg} {7K-414}
[7]magpa-Nagpaluto ako ng pansit sa nanay ko para sa bisita.{DT10+01/fh|ft|fg} {7K-414}
[8]ipa-Ipababa mo sa kuya ang maduming damit. {DB10+01/ft|fh|fg}{7K-414}
[9]magpa-Nagpaahit siya sa binti niya sa manikyurista.{DT01+01/fh|fn|fg} {7K-414}
[10]magpa-[a] Magpakain ka ng baboy. {DT00+10/fh|fg}{7K-415}
[b] Magpakain ka ng darak sa baboy. {DT10+01/fh|ft|fg}{7K-414}
[11]magpa-Isang kanal ang nagpapalihis ng tubig sa ilog patungo sa palayan. {DT01+10/fh|fg|fn}{7K-415}
[12]magpa-Nagpapainit siya.{DT00/fh?fg} {7K-416}

(3) Nasa fokus ng pandiwang pa--in ang tagagawa samantalang pantuwid ang tagahimok [13], {7K-413 (2)}. Sa gayon, ibinubukod ito sa pandiwang payak na -in na may fokus sa tagatiis [14|15]. Sa maraming kalagayan, karagdagan sa pandiwang pa--in ay maaaring bumuo ng magkatumbas na pangungusap na tahasang magpa-; doon inilalarawan ang tagagawa bilang isa pang pandako (susi {..+01}) [16|17] o pantuwid (susi {..+10}) [18|19].

 
[13]pa--inPatukain mo ang mga manok. {DB10/fg|fh}
[14]-inAlisin mo ang takip ng kaldero. {DB10/ft|fg}
[15]pa--inPinaalis ng tatay ang katulong.{DB10/fg|fh}
[16]magpa-Nagpaluto ako ng pansit kay Ate. {DT10+01/fh|ft|tg}
[17]pa--inPinaluto ko si Ate ng pansit para sa bisita.{DB20/fg|fh|ft}
[18]magpa-Magpakain ka ng aso. {DT00+10/fh|fg}
[19]pa--inPakainin mo ang aso. {DB10|fg|fh}

(4) {Θ} Kung inihahambing ang pandiwang magpa- sa pandiwang payak na tahasan, nakikita na panumbas ang magpa- sa lahat ng panlaping ma-, mang-, -um- at mag- at hindi sa mag- lamang (mga halimbawa: magalit ↔ magpagalit, mangako ↔ magpaako, gumalịng ↔ magpagalịng, maghayag ↔ magpahayag) {7-1.4 (6) Θ}. Karaniwang may katumbas na -in ang mga pandiwang pa--in; gayon din pa--an at -an, ipa- at i- (may mga kataliwasan, halimbawa: galinginpagalingịn).

(5) Karaniwang nagsasaad ng panahon ng pagganap ang panahunan ng pandiwa at hindi ng panahon ng pagpapahintulot [20].

 
[20]Magpapauwi si Nanay ng pagkain.{DT10/H}

Sa pananalitang pang-araw-araw maaaring daglatin ang panlaping magpa-, pa--an, pa--in at ipa- sa pa- {7-4.3}.

(6)
PanlapiPandiwang tahasan DT00 00+0100+100101+0101+1010 10+0120

magpa- magpainịtfh. .......
magpahirap magpagalitfhfh|fg .......
magpakasạl magpauwfh.. ...fh|ft..
magpahatịd. fh|fg.......
magpaahit .fh|fg..fh|fg|fn. ..
magpagamọt magpagalịng .fh|fg....fh|ft fh|ft|fg.
magpakain magpalayaw magpatihaya magpatuk ..fh|fg..... .
magpatakot ...fh|ft.... .
magpadalạ ...fh|fs..fh|ft ..
magpapasok magpasakạy .....fh|fg|fn. .
magpabab magpagaw magpainit magpakita magpatawad magpausok ......fh|ft. .
magpakuha ......fh|ft. fh|ft|fn
magpagunit magpahirạm magpaluto magpautang ....... fh|ft|fg.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-412}.
Tingnan din sa {7K-414} {7K-415} {7K-416}.


(7)
PanlapiPandiwang balintiyakDB01DB10 DB10+01DB11DB20

pa--anpahirapan .ft|fh...
pakasalạn .ft|fg...
pasakyạn pausukan .fn|fh...
paahitan .ft|fh fn|fh.fh|fh|ft
padalhạn ....fp|fh|ft
pakunan pasiritan ....fn|fh|ft
Pandiwang payak na -an ang pasalamatan; hinango ito sa pasalamat.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-413 (1)}.


(8)
PanlapiPandiwang balintiyakDB01 DB10DB10+01DB11DB20

Pandiwang pa--in na may pandiwang -in na may fokus sa tagatiis sa angkang-salita
pa--inpaalisin pagalingịn pakainin painitin .fg|fh...
pabasahin pahiramịn palutuin pautangin ....fg|fh|ft
Pandiwang pa--in na walang pandiwang -in sa angkang-salita
pa--inpababaịn paparituhin paiyakịn palayawin pangangahịn pangitiịn pasakyịn patawarin patihayain patukaịn paunlarịn .fg|fh...
papuntahịn ...fg|fh|fn.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-413 (2)}.


(9)
PanlapiPandiwang balintiyakDB01 DB10DB10+01DB11DB20

ipa-ipadalạ ft|fbft|fh...
ipaahit ipagamọt ipagaw ipakuha .ft|fh...
ipabab .ft|fhft|fh|fg..
ipaakyạt ipakita ipaluto ..ft|fh|fg..
ipahatịd ...ft|fh|fn.
ipahirạm ipakasạl ...ft|fh|fp.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-413 (3)}.
Tingnan din sa {7K-414}.


7-4.2 Pandiwang may panlaping makapagpa-, mapa-, mapa--an at maipa-

(1) Inihuhudyat ng kakayahan ng paghimok ang pandiwang balintiyak na may panlaping mapa-, mapa--an at maipa-. Bumubo ng pandiwang tahasang may magkaparehong pagkakabago ng kakayahan ng paghimok ang unlaping makapagpa- [1]; nasa fokus ang tagahimok. Sa pandiwang balintayak na may panlaping mapa- ay paniyak ang tagagawa at pantuwid ang tagahimok [2]. Sa pandiwang mapa--an at maipa- ay pantuwid ang tagahimok [3 4]. Maaaring idagdag ang tagagawa bilang pandako {DB..+01} [5]. May katumbas na pandiwang ipa- ang halos lahat ng pandiwang maipa-. Malimit na ginagamit ang pandiwang maipa-; madalang lamang ang mapa-, mapa--an at makapagpa-.

 
[1]makapagpa-Nakapagpatahi ako ng magarang damit.{DT10/fh|ft}
[2]mapa-Napagaling ng albularyo ang lola ko. {DB10/fg|fh}
[3]mapa--anNapasabihan ko ang mga kamag-anak natin na dumalo sa kaarawan ko.{DB20/fp|fh|ft}
[4]maipa-Naipagawa ko ang relo ko sa murang halaga. {DB10/ft|fh}
[5]maipa-Naipainom ang mapait na gamot sa kanya. {W Suyuan 5.9} {DB00+01/ft|fg}

(2) Ipinapakita ng talahanayan sa ibaba ang iba't ibang pagkakabago ng mga uri ng pandiwang ito; hindi palagi naman pagkakatumbas ang mga kayarian ng kawani (halimbawa sa {7K-421}).


Pandiwang payak

Kakayahan

Paghimok
Kakayahan
ng paghimok

ma- -um-maka-magpa-makapagpa- {*}
mang-makapang-magpa-makapagpa- {*}
mag-makapag-magpa-makapagpa- {*}
-inma-pa--inmapa-
-anma--anpa--anmapa--an
i-mai-ipa-maipa-

{*} Tungkulin ng panlaping pag- tingnan sa {7-1.4 (6) Θ}.

PanlapiPandiwang tahasanDT00DT01 DT10DT11

makapagpa- makapagpabaryạ fh...
makapagpaligaya makapagpasiglạ makapagpatubig .fh|fA..
makapagpasulong .fh|fg..
makapagpatah ..fh|ft.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-422}.

PanlapiPandiwang balintiyakDB   1010+011120

mapa-mapaahon mapaalịs mapagalịng mapapasok mapatakas fg|fh...
mapabuti ft|fh...
mapakita .ft|fh|fg.
mapabilị ...fg|fh|ft
mapa--an mapagalitan mapatunayan ft|fh...
mapaligiran fn|fy...
mapasabihan ...fp|fh|ft
maipa-maipabago maipabu maipagaw maipakilalạ ft|fh...
maipaakyạt maipabasa maipainọm maipakita maipasukat ..ft|fh|fg
maipadalạ ..ft|fh|fn
maipatay ...fg|fh|ft
Mga pangungusap na halimbawa{7K-422}.

7-4.3 Pandiwang dinaglat na may nag-iisang unlaping pa-

Maaaring daglatin ang mga panlaping magpa-, pa--an at ipa-; pa- lamang ang bagong panlapi. Madalas na ginagamit ang mga anyong pa- sa pananalitang pang-araw-araw. Walang paggamit sa pagsusulat maliban sa ilang kalagayan. Pandiwang tahasan (nagmula sa magpa-) at pati pandiwang balintiyak (nagmula sa pa--an at ipa-) ang binubuo {7K-431}. Dahil dito malaki ang pagkakaiba-ibang pampalaugnayan ng mga yaring may pa-.

Sa pandiwang tahasang magpa- ginagamit ang pawatas na dinaglat upang bumuo ng pangungusap na pang-utos [1b] sa pang-araw-araw na pananalita. Halos wala itong anyong pamanahon maliban sa anyong panghinaharap na may unlaping papa- [2].

Maaaring panlaping dinaglat sa halip ng pa--an o ipa- ang pa- [3 4]. May pawatas sa pangungusap na pang-utos (at bihira panahunan) sa pang-araw-araw na pananalita.

 
[1]magpa-[a] Magpagaling ka. [b] Pagaling ka ha. {DT00/fh/W}
[2]Papauwi na ang guro.{DT00/fh/H}
[3]pa--anPapagamot ni Lola ang sakit niya.{DB10/ft|fh/H}
[4]ipa-Pinapakita ni Maria kay Jhun ang libro.{DB10+01/ft|fh|fg/K}

Halos walang pagpapaikling pa- mula sa pa--in.

Dapat ibukod ang mga pagpapaikling naturan sa pinaikling mga anyong paki- {7-9.3}.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_12.htm
29 Oktubre 2010 / 28 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/12)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag