7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/11)

7-3 Mga pandiwang may unlaping ma-

(1) Sumasapi sa lubos na magkakaibang uri ang pandiwang nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ma- at kumpol-panlapi nito. Madaling unawain ito dahil maraming magkakaibang paggamit ang unlaping ma- sa wikang Filipino {15-3.2}. Una muna, dapat ibukod ang di-dinidiinang panlaping ma- sa dinidiinang panlaping ma- {7K-301}.

(2) May pagkakabago ng kakayahan ang karamihan ng pandiwang binubuo sa tulong ng di-dinidiinang ma-. Nabibilang dito ang pandiwang balintiyak na may nag-iisang ma- {7-3.1}; saka ang pandiwang ma--an {7-3.2} at mai- {7-3.3}. Pandiwang tahasang may pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang maka- {7-3.4}. Tinatalakay naming pandiwang pa- ang pandiwang balintiyak na mapa-, mapa--an, maipa- at pandiwang tahasang makapagpa- sa pangkat na {7-4.2}; ipinapahayag ng mga ito ang kakayahang paghimok.

Sa tabi ng pandiwang ma-, ma--an, mai-, binubuo ang ilang uri ng pandiwang may pagkakabago ng kakayahan sa pamamagitan ng karagdagang panlaping -pag-. Kasama ang ibang pandiwang -pag-, tinatalakay ang pandiwang mapạg-, mapạg--an, maipạg- sa mga pangkat na {7-5.4}, {7-5.1 [4]} at {7-5.2 [4]}. Sa ilang kalagayan, madali ang pag-unawa ng karagdagang -pag- (halimbawa: dapat bumuo ng mapạgbuti dahil pang-uri na ang mabuti); sa ibang kalagayan, walang paliwanag ang nakita namin.

Mayroon ding ilang pandiwang maipang- at mapang--an; nabibilang natin ang mga ito sa pandiwang ipang- at pang--an {7-6.1 [2]} {7-6.2}.

(3) Dapat ibukod sa pandiwang may di-dinidiinang ma- ang may panlaping dinidiinang ma-. Inihuhudyat ng kilos na nagkataon o di-sinasadya ang dinidinang ma- {6K-501} (pagkakabago ng pagkakataon). Bumubuo ang dinidiinang ma- ng pandiwang balintiyak (pati sa kumpol-panlapi) {7-3.5.1}. Bumubuo naman ng pandiwang tahasan ang kumpol-panlapi na maka- {7-3.5.2}. May ilang pandiwang mapag--an na tinatalakay kasama ang pandiwang pag--an {7-5.1 [5]}; sa ipag- ang pandiwang maipag- {7-5.2}.

(4) Magkakaiba ang antas ng pagkakabago ng kakayahan o pagkakataon. May pagkakabago na ito nang palagi ang karamihan ng pandiwang ma-. Mayroon ding pandiwang may kaunti lamang o walang pagkakabago, lalo na sa pagsanib ng pandiwang balintiyak at tahasan, ngunit pati sa ilang tunay na balintiyak na pandiwa at ilang tunay na tahasang pandiwa.

Sa tabi ng mga pandiwang may pagkakabago, bumubuo ang panlaping ma- ng iba pang uri ng pandiwa. Tinatalakay ang pandiwang tahasang payak sa pangkat na {7-1.1}. Iba pang pandiwang tahasan ang uring maliit na pandiwang ma--an {7-3.6}. Di-karaniwan ang pandiwang tahasang maki-. Wala itong halatang kinalaman sa ibang pandiwang ma- walang iba pang paggamit ang unlaping ki (pati sa alomorfem na paki-), ipinapalagay naming nakapagsasariling panlapi ang maki-; bukod ang talakay sa pangkat na {7-9.1}.

Pakunwari lamang ang kumpol-panlapi maka- {6K-403}. Ito'y totoong pandiwang ma- na hinango sa pangngalang may unlaping ka- (halimbawa: makalarọ |ma+kalaro|). Katulad nito ang pakunwaring pandiwang maka- at ma--in {6K-403}.

(5) Maaaring halinhan ang gitlaping pambanghay na -in- ng unlaping pambanghay na di-dinidiinang na- {6-6.1.1}. Halata walang kinalaman ng na- na ito sa anyong pambanghay na na- ng pandiwang ma-; lalo na walang pagkakabago ng kakayahan ang anyong na- sa halip ng -in-.

7-3.1 Pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma-

Naglalarawan ng pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma- [2]. Karaniwan itong may katumbas na pandiwang -in [1]. Dahil dito magkaparehas ang kayarian ng kawani; nangingibabaw ang {DB10/ft|fg}. Walang pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang nasa pagsanib ng tahasan at balintiyak (at ilan pang pandiwang ma-); nagpapahayag ito naman ng lagay, kilos na katamtaman o di-sinasadya [3] {7-1.1 (3)}.

[1]	-in	Hinuli ko ang daga.	{DB10/ft\|fg}
[2]	ma-	Nahuli ko ang daga.	{DB10/ft\|fg}
[3]	ma-	Isang lobo ang nahulog sa balon na walang tubig. {W Aesop 1}	{DT00/fg?DB00/ft}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

Pandiwang ma- ng kakayahan na may pandiwang -in sa angkang-salita
ma-	matiyạk	.	ft\|fy	.	.
	mabasa	ft	ft\|fg	.	.
	maakit maamọy maawit mabasag mabawi mabilị madalạ mahuli makain mapatạy masulat matalo ...	.	ft\|fg	.	.
Pandiwang ma- ng kakayahan na walang pandiwang -in sa angkang-salita
ma-	maratịng	.	ft\|fg	.	.
mapạg-	Tingnan sa {7-5.4}.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang balintiyak na ma- {7K-311}.

Panlapi	Pandiwa

Pandiwang sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma-	maabọt mabasạ makuha malunod matapos	DT00/fy?DB00/ft, DB10/ft\|fg
	maabọ mahulog makilitị mapuwẹrsa masira masunog matipon	DT00/fg?DB00/ft, DB10/ft\|fg
	makinabang	DT11/fg\|ft\|fs?DB11/fp\|fg\|fs
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang sa pagsanib na ma- {7K-311}.

7-3.2 Pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma--an

May fokus na A at pagkakabago ng kakayahan ang isang pulutong ng pandiwang ma--an [1]. May fokus sa tagatiis ang ibang pulutong at pagkakabago ng kakayahan; hinango ito sa pandiwang -an [2|3] at di-lubhang malimit sa pandiwang in-.

[1]	ma--an	Naalisan ko ng kuto ang bata.	{DB20/fp\|fg\|ft}
[2]	-an	Binayaran ko ang utang kay Ana.	{DB10/ft\|fg}
[3]	ma--an	Papaano ko mababayaran ang pinsalang nangyari?	{DB10/ft\|fg}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

Pandiwang ma--an na may fokus na A at kakayahan
ma--an	maanakạn mahiwagaan malagutạn mapasalamatan \|ma+pasalamat+an\|	.	fp\|fg	.	.
ma--an	maalisạn maabutạn	.	.	.	fp\|fg\|ft
Pandiwang {DB10/ft\|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -an na {DB10/ft\|fg}
ma--an	mabayaran maiwasan malusutạn masugatạn matamaan matandaạn matanuran	.	ft\|fg	.	.
Pandiwang {DB10/ft\|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -in na {DB10/ft\|fg}
ma--an	maintindihạn mapigilan	.	ft\|fg	.	.
mapạg--an	Tingnan sa {7-5.1 [4]}.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang balintiyak na ma--an {7K-321}.

Dapat ibukod sa pandiwang ito ang pandiwang balintiyak na may dinidiinang ma--an {7-3.5.1} at pandiwang tahasang ma--an {7-3.6}.

7-3.3 Pandiwang balintiyak na may unlaping mai-

May pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang balintiyak na mai- [2]. Mayroon itong katumbas na pandiwang i- [1]. Katulad doon, malaki ang pagkamagkaiba ng kayarian ng kawani; maaari mang magkaibang kayarian ng kawani ang pandiwang i- at mai- mula sa isang angkang-salita [3|4].

[1]	i-	Iangat mo ang bakal.	{DB10/ft\|fg}
[2]	mai-	Naiangat ko ang mabigat na bakal.	{DB10/ft\|fg}
[3]	i-	Igupit mo ako ng bilog sa papel na iyon.	{DB20/fp\|fg\|ft}
[4]	mai-	Maaari mo bang maigupit sa tela ang gunting mo?	{DB11/fm\|fg\|ft}

Panlapi	Pandiwa	DB00	DB10	DB11	DB20

mai-	maibasa	fm	.	.	.
	mailakad	fm	fm\|fg	.	.
	maiahon maiakyạt maiangạt maibalịk maihain maihandạ mailipạd	.	ft\|fg	.	.
	maibuwịs	.	fp\|fg	.	.
	maiabọt maibigạy	.	.	ft\|fg\|fp	.
	maialịs maibagay maipangalan	.	.	ft\|fg\|fn	.
	maigupịt	.	.	fm\|ft\|fg	fm\|fg\|ft
	maibago	.	.	.	ft\|fn\|fg
	maigaya maihirạm	.	.	.	fp\|fg\|ft
maipa-	Tingnan sa pandiwang mapa- {7-4.2 [4]}
maipag-	Tingnan sa pandiwang ipag- {7-5.2 [4]}
maipang-	Tingnan sa pandiwang ipang- {7-6.1 [2]}
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang mai- {8K-331}.

7-3.4 Pandiwang tahasang may unlaping maka-

Pansemantikang pare-parehong uri ng tahasang pandiwa ang pandiwang maka-. Nagpapakita ang mga ito ng kakayahang gumanap ng kilos. Halos palaging inuugnay ang mga ito sa mga tahasang pandiwang ma- o -um- [1]. Katulad nito may katumbas na pandiwang mag- ang pandiwang makapag- [2]; iba pang pares ang mang- at makapang- [3]. May pagkakabago ng kakayahang paghimok ang panlaping makapagpa-; magkaugnay ito at panlaping magpa- {7-4.2}. Halos walang kataliwasan ang mga panumbas sa itaas.

May mas litaw na pagkakabago ng kakayahan ang pandiwa ng pulutong na maka- kaysa sa iba pang mga pandiwang ma-. Isinasaad ang kakayahan sa tagaganap (o sa tagahimok), siya ang paniyak na may fokus sa pulutong na maka-.

[1]	ma- um-	maka-	Nakapunta na ako sa Borakay.	{DT01/fg\|fn}
[2]	mag-	makapag-	Nakakapagbayad na ako ng utang.	{DT10/fg\|ft}
[3]	mang-	makapang-	Minsan nga parang hindi ako makapaniwala. {W Regine 3.4}	{DT00/fg}

Panlapi	Pandiwa	DT00	DT01	DT10	DT11

maka-	makatawa makatulog makaupọ	fg	.	.	.
	makahiyạ makainịs	.	fy?fg\|fs		.
	makaakit makahadlạng makalugọd makapigil makasiyạ makatakot makawili	.	fg\|fp	.	.
	makaahon makaligtạs (?) makalusọt makapuntạ makatalọn	.	fg\|fn	.	.
	makaalaala makasira	.	fg\|ft	.	.
	makabasa makabasag makabilị makagawạ makakain makalimot makasalubong makasulat	.	.	fg\|ft	.
	Pandiwang maka- na walang panumbas na ma-, -um-
	makabayad	.	.	fg\|ft	.
makapag- makapạg-	makapạg-isạ makapạg-usap	fg	.	.	.
	makapạglingkọd	.	fg\|fp	.	.
	makapạg-aral	.	fg\|fn	fg\|ft	.
	makapạg-alinlangan makapạg-angạt makapạgbayad makapạgbilị makapạgsama makapạgsulat makapạgtindạ	.	.	fg\|ft	.
makapang-	makapandaya makapandayuhan makapananghali makapaniwala makapangyari	fg	.	.	.
makapagpa-	Tingnan sa {7-4.2}.
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang maka-, makapag-, makapang-* {7K-341}.

Halos katulad ng pandiwari ng pandiwang maka- ang mga pang-uri na may unlaping naka- {9-2.2.2}.

May pandiwang may di-tumpak na unlaping maka-, ngunit ito ay pandiwang ma- o ma- na nagmula sa pangngalang may unlaping ka-. Halimbawa: makatabị |ma+katabi|, makalarọ |ma+kalaro| {6K-403}.

7-3.5 Pandiwang may dinidiinang mga panlaping ma-

Bumubuo ng pandiwang balintiyak at tahasan ang mga panlaping na dinidiinang ma-. Karaniwang may pagkakabago ng pagkakataon ang dalawang uri, ipinapahayag itong kilos na di-sinasadya, pabaya o nagkataon {6K-501}.

Upang manatili ng diin ng dinidiinang ma- may tanging tuntunin hinggil sa diin sa banghay ang pandiwang ito {6-6.1.3 4.}.

7-3.5.1 Pandiwang balintiyak na may panlaping dinidiinang ma-

Bumubuo ng pandiwang balintiyak na may pagkakabago ng pagkakataon ang panlaping dinidiinan na ma- [1], mapa- [2], ma--an [3] at maipa- (kabuuran {7K-3511}). Pampalaugnayan at pansemantikang halos magkakapareho ang kumpol-panlaping nito; gayon din may kayarian ng kawani na {DB10/ft|fg} ang karamihan ng pandiwang ma--an. Bumubuo ng ilang pandiwang may pagkakabago ng pagkakataon ang panlaping mapag--an {7-5.1}.

Katulad ng pandiwang may di-dinidiinang panlaping ma-; mayroon ding sakop ng pagsanib sa tahasan ang dinidinang unlaping ma-; napakarami ang pandiwang panlagay [4] {7-1.1 (3)}. Ilan sa mga pandiwang ito ang palaging ginagamit bilang pandiwang tahasan na may pagkakabago ng pagkakataon [5].

Halatang may maliit na pulutong ng pandiwang ma- na walang pagkakaugnay sa pagkakabago ng pagkakataon {7K-3512}. Nasa sakop ng pagsanib ng tahasan at balintiyak ang karamihan nito; walang pagkakataon ang maliit na pulutong ng pandiwang mapag-.

[1]	ma-	Nabasa ko ang sulat mo.	{DB10/ft\|fg}
[2]	mapa-	Napatali ni Gina ang sintas.	{DB10/ft\|fg}
[3]	ma--an	Nabalitaan ko ang pagkamatay.	{DB10/ft\|fg}
[4]	ma-	Nagulat ako sa balita.	{DB01?DT01}
[5]	mapa-	Napatitik din siya kay Joe. {W Suyuan 5.2}	{DT01/fg\|fn}

Panlapi	Pandiwa	DT..	DB00	DB01	DB10

Pandiwang balintiyak
ma-	maalaala mapangarap \|ma+pangarap\| maawit mabalita mabasa mabasag mabilị madalạ marinịg mahuli makain mapatạy masira masulat masunog matali matapon matawag	.	.	.	ft\|fg
ma-	makita makausap \|ma+kausap\| {7K-3512}
mapa-	mapasaakin	.	ft	.	.
	mapangitị mapatali mapatapon	.	.	.	ft\|fg
ma--an	malaman mabalitaan maramdamạn maranasan madatnạn magustuhạn makitaan maputukạn masumpungạn ...	.	.	.	ft\|fg
maipa-	maipakain	.	.	.	.
mapag--an	Tingnan sa pandiwang pag--an {7-5.1 [5]}
maipag-	Tingnan sa pandiwang ipag- {7-5.2 [4]}
maka-	{7-3.5.2 [2]}; {6K-403}

Panlapi	Pandiwa

Pandiwang sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma-	masabạy	DT00/fy
	mabagay mawili	DT01/fy\|fp
	maibạ	DT01/fy\|fn
	mahulị maparitọ magisịng matawa	DT00/fg
	makasundọ \|ma+kasundo\| makatulad \|ma+katulad\|	DT10/fg\|ft
	masamịd	DT10/fg\|fs?
	mabilanggọ	DT00/fy?DB00/ft
	madapạ malagạy maiyạk	DT00/fg?DB00/ft
	magulat	DT01/fy\|fs?DB01/ft\|fs
	(naritọ) {7K-3512}
mapa-	mapasabạy (1)	DT00/fy
	mapabuntụng-hinigạ maparitọ mapalugmọk mapalundạg	DT00/fg
	maparagdạg mapatitig	DT01/fg\|fn
	mapabuti	DT00/fy?DB00/ft
	mapabahịn mapabuhọl mapadapạ mapadulạs mapaiyạk	DT00/fg?DB00/ft
	mapangitị	DT10/fg\|fs?DB10/ft\|fg
	mapagitnạ mapasabạy (2) mapasama {7K-3512}
ma--an	mamalayan	DT01/fy\|ft
mapag-	mapag-isạ mapagkilala mapagkita {7K-3512}
maka-	{6K-403}
*Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang ma-, mapa-, ma--an* {7K-3513}.**

7-3.5.2 Pandiwang tahasang may dinidiinang unlaping maka-

Binubuo ang pandiwang tahasan na may pagkakabago ng pagkakataon sa tulong ng kumpol-panlaping maka- [1]. Mayroon pa ring ilang pandiwang tahasang maka- na may pagkakabago ng pagkakataon [2]. Gayunman ang karamihan ng pandiwang maka- ay pandiwang ma- na hinango sa pangngalan o pang-uri na may panlaping ka- o ka--an {6K-403}.

[1]	maka-	Nakakita ako ng duwende.	{DT10/fg\|ft}
[2]	maka-	Nakatulog ang pagod na bata.	{DT00/fg}

Panlapi	Pandiwa	DT00	DT01	DT10	DT11

maka-	makahawa makalason	.	fg\|fp	.	.
	makabalita makakita (1)	.	fg\|ft	fg\|ft	.
	makabasa makabilị makarinịg makakain makakuha makasira	.	.	fg\|ft	.
	makakita (2) {7K-3512}
maka-	makatulog	fg	.	.	.
maka-	{6K-403}
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang maka- {7K-3521}.

7-3.6 Pandiwang tahasang na may unlaping ma--an

Naglalarawan ng lagay o damdamin ang maliit na pulutong ng pandiwang tahasan na may kumpol-panlaping ma--an; nasa fokus ang may-ari ng lagay o damdamin. Kasalungat ng pandiwang balintiyak na ma- na nasa itaas, wala itong pagkakabago ng kakayahan. Ipinapalagay naming pandiwang tahasang ma--an ang mga pandiwang ito. Maaaring ilarawan ng pandako ang sanhi ng lagay o damdamin [1]. Ilan sa pandiwang ito ang nagkakaroon ng pang-uri na ma- sa angkang-salita {7K-361 Θ}.

[1]

ma--an

Nahirapan ako sa binigay na tanong.

{DT10/fy|fs}

Affix	Verben	V00	DT00	DT01	DT10	DT11

Pandiwang tahasan na may pang-uring ma- sa angkang-salita
ma--an	maliwanagan mapilitan	.	fy	.	.	.
ma--an	madaliạn marumihạn mahirapan	.	fy	fy\|fs	.	.
Pandiwang tahasan na walang pang-uring ma- sa angkang-salita
ma--an	magabihạn masiyahạn masugatạn matigilan	.	fy	fy\|fs	.	.
ma--an	mawalạn maligiran	.	.	.	fy\|ft	.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang tahasang ma--an {7K-362}.

Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_11.htm 25 Oktubre 2010 / 07 Marso 2012 *Sinuri *Susi

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/11)

7/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan Palaugnayan Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/11)