7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/11)

7-3 Mga pandiwang may unlaping ma-

(1) Sumasapi sa magkakaibang uri ang pandiwang nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ma- at kumpol-panlapi nito. Madaling unawain ito dahil maraming magkakaibang paggamit ang unlaping ma- sa wikang Filipino {15-3.2}. Una muna, dapat ibukod ang di-dinidiinang panlaping ma- sa dinidiinang panlaping ma-.

(2) May pagkakabago ng kakayahan ang karamihan ng pandiwang binubuo sa tulong ng di-dinidiinang ma- {6-5.1}. Nabibilang dito ang pandiwang balintiyak na may nag-iisang ma- {7-3.1}; saka ang pandiwang ma--an {7-3.2} at mai- {7-3.3}. Pandiwang tahasang may pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang maka-, makapag- at makapang- {7-3.4}. Tinatalakay naming pandiwang pa- ang pandiwang balintiyak na mapa-, mapa--an, maipa- at pandiwang tahasang makapagpa- sa pangkat na {7-4.2}; ipinapahayag ng mga ito ang kakayahang paghimok.

Binubuo din ang ilang uri ng pandiwang may pagkakabago ng kakayahan sa pamamagitan ng ma- at karagdagang panlaping -pag-. Tinatalakay ang pandiwang mapạg-, mapạg--an, maipạg- sa mga pangkat na {7-5.4}, {7-5.1} at {7-5.2}. Mayroon ding ilang pandiwang maipang- at mapang--an; nabibilang namin ang mga ito sa pandiwang ipang- at pang--an {7-6.1} {7-6.2}.

(3) Dapat ibukod sa pandiwang may di-dinidiinang ma- ang may panlaping dinidiinang ma-. Inihuhudyat ng kilos na nagkataon o di-sinasadya ang dinidinang ma- {6K-501} (pagkakabago ng pagkakataon). Bumubuo ang dinidiinang ma- ng pandiwang balintiyak (pati sa kumpol-panlapi) {7-3.5.1}. Bumubuo ng pandiwang tahasan ang kumpol-panlapi na maka- {7-3.5.2}. May ilang pandiwang mapag--an na tinatalakay kasama ang pandiwang pag--an {7-5.1}; sa ipag- ang pandiwang maipag- {7-5.2}.

(4) Sa tabi ng mga pandiwang may pagkakabago, bumubuo ang panlaping ma- ng iba pang uri ng pandiwa. Tinatalakay ang pandiwang tahasang payak sa pangkat na {7-1.1}. Iba pang pandiwang tahasan ang uring maliit na pandiwang ma--an {7-3.6}. Tangi ang pandiwang tahasang maki- {7-9.1}. Wala itong halatang kaugnayan sa ibang pandiwang ma-.

Pakunwari lamang ang kumpol-panlapi maka- {6K-403}. Ito'y pandiwang ma- na hinango sa pangngalang may unlaping ka- (halimbawa: makalarọ |ma+kalaro|). Katulad nito ang pakunwaring pandiwang maka- at ma--in.

(5) Maaaring halinhan ang gitlaping pambanghay na -in- ng unlaping pambanghay na di-dinidiinang na- {6K-6112}. Halatang walang kaugnayan ang na- na ito sa anyong pambanghay na na- ng pandiwang ma-; lalo na walang pagkakabago ng kakayahan ang anyong na- sa halip ng -in-.


7-3.1 Pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma-

Naglalarawan ng pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma- [2]. Karaniwan itong may katumbas na pandiwang -in [1]; magkapareho ang kayarian ng kawani, nangingibabaw ang {DB10/ft|fg}. Walang pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang nasa pagsanib ng tahasan at balintiyak; nagpapahayag ito ng lagay, kilos na katamtaman o di-sinasadya [3] {7-1.1 (3)}.

 
[1]-inHinuli ko ang daga.{DB10/ft|fg}
[2]ma-Nahuli ko ang daga. {DB10/ft|fg}
[3]ma-Isang lobo ang nahulog sa balon na walang tubig. {W Aesop 3.1.1} {DT00/fg?DB00/ft}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pandiwang ma- ng kakayahan na may pandiwang -in sa angkang-salita
ma-matiyạk .ft|fy..
mabasa ftft|fg..
maakit maamọy maawit mabasag mabawi mabilị madalạ mahuli makain mapatạy masulat matalo ... .ft|fg..
Pandiwang ma- ng kakayahan na walang pandiwang -in sa angkang-salita
ma-maratịng .ft|fg..
mapạg-Tingnan sa {7-5.4}.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-311}.

PanlapiPandiwa

Pandiwang sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma-maabọt mabas makuha malunod matapos DT00/fy?DB00/ft, DB10/ft|fg
maabọ mahulog makilit mapuwẹrsa masira masunog matipon DT00/fg?DB00/ft, DB10/ft|fg
makinabang DT11/fg|ft|fs?DB11/fp|fg|fs
Mga pangungusap na halimbawa{7K-311}.

7-3.2 Pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma--an

May fokus na A at pagkakabago ng kakayahan ang isang pulutong ng pandiwang ma--an [1]. May fokus sa tagatiis ang ibang pulutong at pagkakabago ng kakayahan; hinango ito sa pandiwang -an [2|3] at di-lubhang malimit sa pandiwang in-.

 
[1]ma--anNaalisan ko ng kuto ang bata. {DB20/fp|fg|ft}
[2]-anBinayaran ko ang utang kay Ana. {DB10/ft|fg}
[3]ma--anPapaano ko mababayaran ang pinsalang nangyari?{DB10/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pandiwang ma--an na may fokus na A at kakayahan
ma--anmaanakạn mahiwagaan malagutạn mapasalamatan |ma+pasalamat+an| .fp|fg..
maalisạn maabutạn ...fp|fg|ft
Pandiwang {DB10/ft|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -an na {DB10/ft|fg}
ma--anmabayaran maiwasan malusutạn masugatạn matamaan matandaạn matanuran .ft|fg..
Pandiwang {DB10/ft|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -in na {DB10/ft|fg}
ma--anmaintindihạn mapigilan .ft|fg..
mapạg--anTingnan sa {7-5.1}.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-321}.

Dapat ibukod sa pandiwang ito ang pandiwang balintiyak na may dinidiinang ma--an {7-3.5.1} at ang pandiwang tahasang ma--an {7-3.6}.


7-3.3 Pandiwang balintiyak na may unlaping mai-

May pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang balintiyak na mai- [2]. Mayroon itong katumbas na pandiwang i- [1]. Gaya niyon, malaki ang pagkamagkaiba ng kayarian ng kawani. Karaniwang magkapareho ang kayarian ng kawani ng katumbas na pandiwang i- at mai-.

 
[1]i-Inilabas ko ang basurahan. {DB10/ft|fg}
[2]mai-Nailalabas niya ang kanyang pagkatao. {W Estranghera 3.2} {DB10/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

mai-maibasa fm...
mailakad fmfm|fg..
maiahon maiakyạt maiangạt maibalịk maihain maihand mailabạs mailipạd .ft|fg..
maibuwịs .fp|fg..
maiabọt maibigạy ..ft|fg|fp.
maialịs maibagay maipangalan ..ft|fg|fn.
maigupịt ..fm|ft|fgfm|fg|ft
maibago ...ft|fn|fg
maigaya maihirạm ...fp|fg|ft
maipa-Tingnan sa pandiwang mapa- {7-4.2}
maipag-Tingnan sa pandiwang ipag- {7-5.2}
maipang-Tingnan sa pandiwang ipang- {7-6.1}
Mga pangungusap na halimbawa{7K-331}.

7-3.4 Pandiwang tahasang may unlaping maka-, makapag- at makapang-

Pansemantikang pare-parehong uri ng pandiwang tahasan ang pandiwang maka-, makapag- at makapang-. Nagpapakita ang mga ito ng kakayahang gumanap ng kilos. Inuugnay ang pandiwang maka- sa pandiwang tahasang ma- at -um- [1|2]. May katumbas na pandiwang mag- ang pandiwang makapag- [3|4]; iba pang pares ang mang- at makapang- [5|6].

 
[1]um-Lumabas ka at lumanghap ng sariwang hangin. {DT00/fg}
[2]maka-At kapag nakalabas na ako ... {W Aesop 3.1.2} {DT00/fg}
[3]mag-Baka naman puwedeng mag-usap muna tayo kahit sandali. {W Suyuan 5.6} {DT00/fg}
[4]makapag-Di man kami nakapag-uusap ... {W Material Girl 3.9} {DT00/fg}
[5]mang-Naniniwala sa iyo ako. {DT01/fg|fp}
[6]makapang-Minsan nga parang hindi ako makapaniwala. {W Regine 3.4}{DT00/fg}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

maka-makatawa makatulog makaup fg...
makabighani makahiy makainịs .fy?fg|fs.
makaakit makahadlạng makalugọd makapigil makasiyạ makatakot makawili .fg|fp..
makaakit makahadlạng makalugọd makapigil makasiyạ makatakot makawili .fg|fp..
makaalaala makasira .fg|ft..
makabasa makabasag makabilị makagaw makakain makalimot makasalubong makasulat ..fg|ft.
Pandiwang maka- na walang panumbas na ma-, -um-
makabayad ..fg|ft.
makapạg- makapạg-isạ makapạg-usap fg...
makapạglingkọd .fg|fp..
makapạg-aral .fg|fnfg|ft.
makapạg-alinlangan makapạg-angạt makapạgbayad makapạgbilị makapạgsama makapạgsulat makapạgtindạ ..fg|ft.
makapang-makapandaya makapandayuhan makapananghali makapaniwala makapangyari fg...
Mga pangungusap na halimbawa{7K-341}.

Halos gaya ng pandiwari ng pandiwang maka- ang mga pang-uri na may unlaping naka- {9-2.2}.

May pandiwang may di-tumpak na unlaping maka-. Maaari ito pandiwang ma- o ma- na nagmula sa pangngalang may unlaping ka- {6K-403}.


7-3.5 Pandiwang may dinidiinang mga panlaping ma-

Bumubuo ng pandiwang balintiyak at tahasan ang mga panlaping na dinidiinang ma-. Karaniwang may pagkakabago ng pagkakataon ang dalawang katinigan, ipinapahayag itong kilos na di-sinasadya, pabaya o nagkataon {6K-501}.

Upang manatili ng diin ng dinidiinang ma- may tanging tuntunin hinggil sa diin sa banghay ang pandiwang ito {6-6.1.3 4.}.


7-3.5.1 Pandiwang balintiyak na may panlaping dinidiinang ma-

Bumubuo ng pandiwang balintiyak na may pagkakabago ng pagkakataon ang panlaping dinidiinan na ma- [1], mapa- [2], ma--an [3] at mai- (kabuuran {7K-3511}). Pampalaugnayan at pansemantikang halos magkakapareho ang kumpol-panlapi nito; gayon din may kayarian ng kawani na {DB10/ft|fg} ang karamihan ng pandiwang ma--an. Bumubuo ng ilang pandiwang may pagkakabago ng pagkakataon ang panlaping mapag--an {7-5.1}.

Gaya ng pandiwang may di-dinidiinang panlaping ma-; mayroon ding sakop ng pagsanib sa tahasan ang dinidinang unlaping ma-; napakarami ang pandiwang panlagay [4] {7-1.1 (3)}. Marami sa mga pandiwang ito ang palaging ginagamit bilang pandiwang tahasan na may pagkakabago ng pagkakataon [5]. Ang unlaping mapasa- ay ipinapalagay naming unlaping hinango sa mapa- [6].

Halatang may maliit na pulutong ng pandiwang ma- na walang pagkakaugnay sa pagkakabago ng pagkakataon {7K-3512}. Nasa sakop ng pagsanib ng tahasan at balintiyak ang karamihan nito; walang pagkakataon ang maliit na pulutong ng pandiwang mapag-.

 
[1]ma-Nabasa ko ang sulat mo. {DB10/ft|fg}
[2]mapa-Napatali ni Gina ang sintas.{DB10/ft|fg}
[3]ma--anNabalitaan ko ang pagkamatay. {DB10/ft|fg}
[4]ma-Nagulat ako sa balita. {DB01?DT01}
[5]mapa-Napatitik din siya kay Joe. {W Suyuan 5.2} {DT01/fg|fn}
[6]mapasa-... mapasaamin ang kaharian mo {W Dasal 3.29} {DB00/ft}

PanlapiPandiwaDT..DB00DB01 DB10

Pandiwang balintiyak
ma- maalaala mapangarap |ma+pangarap| maawit mabalita mabasa mabasag mabilị madalạ marinịg mahuli makain mapatạy masira masulat masunog matali matapon matawag.. .ft|fg
makita makausap |ma+kausap| {7K-3512}
mapa- mapasaakin .ft..
  mapangit mapatali mapatapon ...ft|fg
ma--anmalaman |ma+alam+an| mabalitaan maramdamạn maranasan madatnạn magustuhạn makitaan maputukạn masumpungạn ... ...ft|fg
mai-maisama maisusi ....
mapag--anTingnan sa pandiwang pag--an {7-5.1}
maipag-Tingnan sa pandiwang ipag- {7-5.2}
maka- {7-3.5.2}; {6K-403}

PanlapiPandiwa

Pandiwang sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma- masabạy DT00/fy
mabagay mawili DT01/fy|fp
maibạ DT01/fy|fn
mahulị maparitọ magisịng matawaDT00/fg
makasund |ma+kasundo| makatulad |ma+katulad|DT10/fg|ft
masamịd DT10/fg|fs?
mabilangg DT00/fy?DB00/ft
madap malagạy maiyạk DT00/fg?DB00/ft
magulat DT01/fy|fs?DB01/ft|fs
(naritọ) {7K-3512}
mapa- mapasabạy (1) DT00/fy
mapabuntụng-hinigạ maparitọ mapalugmọk mapalundạg DT00/fg
maparagdạg mapatitig DT01/fg|fn
mapabuti DT00/fy?DB00/ft
mapabahịn mapabuhọl mapadap mapadulạs mapaiyạk DT00/fg?DB00/ft
mapangit DT10/fg|fs?DB10/ft|fg
mapagitn mapasabạy (2) mapasama {7K-3512}
ma--anmamalayan DT01/fy|ft
mapag- mapag-isạ mapagkilala mapagkita {7K-3512}
maka-{6K-403}
Mga pangungusap na halimbawa{7K-3513}.

7-3.5.2 Pandiwang tahasang may dinidiinang unlaping maka-

Binubuo ang pandiwang tahasan na may pagkakabago ng pagkakataon sa tulong ng kumpol-panlaping maka- [1]. Mayroon pa ring ilang pandiwang tahasang maka- na may pagkakabago ng pagkakataon [2]. Gayunman ang karamihan ng pandiwang maka- ay pandiwang ma- na hinango sa pangngalan o pang-uri na may panlaping ka- o ka--an {6K-403}.

 
[1]maka-Nakakita ako ng duwende. {DT10/fg|ft}
[2]maka-Nakatulog ang pagod na bata. {DT00/fg}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

maka- makahawa makalason .fg|fp..
makabalita makakita (1) .fg|ftfg|ft.
makabasa makabilị makaranas makarinịg makakain makakuha makasira ..fg|ft.
makakita (2) {7K-3512}
maka- makatulog fg...
maka-{6K-403}
Mga pangungusap na halimbawa{7K-3521}.

7-3.6 Pandiwang tahasang may unlaping ma--an

Naglalarawan ng lagay o damdamin ang maliit na pulutong ng pandiwang tahasan na may kumpol-panlaping ma--an; nasa fokus ang may-ari ng lagay o damdamin. Kasalungat ng pandiwang balintiyak na ma- sa itaas, wala itong pagkakabago ng kakayahan. Maaaring ilarawan ng pandako ang sanhi ng lagay o damdamin [1].

 
[1]ma--anNahirapan ako sa binigay na tanong.{DT10/fy|fs}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

ma--anmadaliạn magabihạn mahirapan masiyahạn matigilan fyfy|fs..
mawalạn ..fy|ft.
Mga pangungusap na halimbawa{7K-361}.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_11.htm
25 Oktubre 2010 / 04 Mayo 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/11)

7/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag