7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/11)

7-3 Mga pandiwang may unlaping ma-

(1) Sumasapi sa lubos na magkakaibang uri ang pandiwang nabubuo sa pamamagitan ng unlaping ma- at kumpol-panlapi nito. Madaling unawain ito dahil maraming magkakaibang paggamit ang unlaping ma- sa wikang Filipino {15-3.2}. Una muna, dapat ibukod ang di-dinidiinang panlaping ma- sa dinidiinang panlaping ma- {7K-301}.

(2) May pagkakabago ng kakayahan ang karamihan ng pandiwang binubuo sa tulong ng di-dinidiinang ma-. Nabibilang dito ang pandiwang balintiyak na may nag-iisang ma- {7-3.1}; saka ang pandiwang ma--an {7-3.2} at mai- {7-3.3}. Pandiwang tahasang may pagkakabago ng kakayahan ang pandiwang maka- {7-3.4}. Tinatalakay naming pandiwang pa- ang pandiwang balintiyak na mapa-, mapa--an, maipa- at pandiwang tahasang makapagpa- sa pangkat na {7-4.2}; ipinapahayag ng mga ito ang kakayahang paghimok.

Sa tabi ng pandiwang ma-, ma--an, mai-, binubuo ang ilang uri ng pandiwang may pagkakabago ng kakayahan sa pamamagitan ng karagdagang panlaping -pag-. Kasama ang ibang pandiwang -pag-, tinatalakay ang pandiwang mapạg-, mapạg--an, maipạg- sa mga pangkat na {7-5.4}, {7-5.1 [4]} at {7-5.2 [4]}. Sa ilang kalagayan, madali ang pag-unawa ng karagdagang -pag- (halimbawa: dapat bumuo ng mapạgbuti dahil pang-uri na ang mabuti); sa ibang kalagayan, walang paliwanag ang nakita namin.

Mayroon ding ilang pandiwang maipang- at mapang--an; nabibilang namin ang mga ito sa pandiwang ipang- at pang--an {7-6.1 [2]} {7-6.2}.

(3) Dapat ibukod sa pandiwang may di-dinidiinang ma- ang may panlaping dinidiinang ma-. Inihuhudyat ng kilos na nagkataon o di-sinasadya ang dinidinang ma- {6K-501} (pagkakabago ng pagkakataon). Bumubuo ang dinidiinang ma- ng pandiwang balintiyak (pati sa kumpol-panlapi) {7-3.5.1}. Bumubuo naman ng pandiwang tahasan ang kumpol-panlapi na maka- {7-3.5.2}. May ilang pandiwang mapag--an na tinatalakay kasama ang pandiwang pag--an {7-5.1 [5]}; sa ipag- ang pandiwang maipag- {7-5.2}.

(4) Magkakaiba ang antas ng pagkakabago ng kakayahan o pagkakataon. Halos palaging may pagkakabago ang karamihan ng pandiwang ma-. Mayroon ding pandiwang may kaunti lamang o walang pagkakabago, lalo na sa pagsanib ng pandiwang balintiyak at tahasan, ngunit pati sa ilang balintiyak na pandiwa at ilang tahasang pandiwa.

Sa tabi ng mga pandiwang may pagkakabago, bumubuo ang panlaping ma- ng iba pang uri ng pandiwa. Tinatalakay ang pandiwang tahasang payak sa pangkat na {7-1.1}. Iba pang pandiwang tahasan ang uring maliit na pandiwang ma--an {7-3.6}. Di-karaniwan ang pandiwang tahasang maki-. Wala itong halatang kinalaman sa ibang pandiwang ma- walang iba pang paggamit ang unlaping ki (pati sa alomorfem na paki-), ipinapalagay naming nakapagsasariling panlapi ang maki-; bukod ang talakay sa pangkat na {7-9.1}.

Pakunwari lamang ang kumpol-panlapi maka- {6K-403}. Ito'y pandiwang ma- na hinango sa pangngalang may unlaping ka- (halimbawa: makalarọ |ma+kalaro|). Katulad nito ang pakunwaring pandiwang maka- at ma--in {6K-403}.

(5) Maaaring halinhan ang gitlaping pambanghay na -in- ng unlaping pambanghay na di-dinidiinang na- {6-6.1.1}. Halata walang kinalaman ng na- na ito sa anyong pambanghay na na- ng pandiwang ma-; lalo na walang pagkakabago ng kakayahan ang anyong na- sa halip ng -in-.


7-3.1 Pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma-

Naglalarawan ng pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma- [2]. Karaniwan itong may katumbas na pandiwang -in [1]. Dahil dito magkaparehas ang kayarian ng kawani; nangingibabaw ang {DB10/ft|fg}. Walang pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang nasa pagsanib ng tahasan at balintiyak (at ilan pang pandiwang ma-); nagpapahayag ito naman ng lagay, kilos na katamtaman o di-sinasadya [3] {7-1.1 (3)}.

 
[1]-inHinuli ko ang daga.{DB10/ft|fg}
[2]ma-Nahuli ko ang daga. {DB10/ft|fg}
[3]ma-Isang lobo ang nahulog sa balon na walang tubig. {W Aesop 1} {DT00/fg?DB00/ft}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pandiwang ma- ng kakayahan na may pandiwang -in sa angkang-salita
ma-matiyạk .ft|fy..
mabasa ftft|fg..
maakit maamọy maawit mabasag mabawi mabilị madalạ mahuli makain mapatạy masulat matalo ... .ft|fg..
Pandiwang ma- ng kakayahan na walang pandiwang -in sa angkang-salita
ma-maratịng .ft|fg..
mapạg-Tingnan sa {7-5.4}.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang balintiyak na ma- {7K-311}.
PanlapiPandiwa

Pandiwang sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma-maabọt mabas makuha malunod matapos DT00/fy?DB00/ft, DB10/ft|fg
maabọ mahulog makilit mapuwẹrsa masira masunog matipon DT00/fg?DB00/ft, DB10/ft|fg
makinabang DT11/fg|ft|fs?DB11/fp|fg|fs
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang sa pagsanib na ma- {7K-311}.

7-3.2 Pandiwang balintiyak na may di-dinidiinang unlaping ma--an

May fokus na A at pagkakabago ng kakayahan ang isang pulutong ng pandiwang ma--an [1]. May fokus sa tagatiis ang ibang pulutong at pagkakabago ng kakayahan; hinango ito sa pandiwang -an [2|3] at di-lubhang malimit sa pandiwang in-.

 
[1]ma--anNaalisan ko ng kuto ang bata. {DB20/fp|fg|ft}
[2]-anBinayaran ko ang utang kay Ana. {DB10/ft|fg}
[3]ma--anPapaano ko mababayaran ang pinsalang nangyari?{DB10/ft|fg}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

Pandiwang ma--an na may fokus na A at kakayahan
ma--anmaanakạn mahiwagaan malagutạn mapasalamatan |ma+pasalamat+an| .fp|fg..
maalisạn maabutạn ...fp|fg|ft
Pandiwang {DB10/ft|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -an na {DB10/ft|fg}
ma--anmabayaran maiwasan malusutạn masugatạn matamaan matandaạn matanuran .ft|fg..
Pandiwang {DB10/ft|fg} ng kakayahan at katumbas ng pandiwang -in na {DB10/ft|fg}
ma--anmaintindihạn mapigilan .ft|fg..
mapạg--anTingnan sa {7-5.1 [4]}.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang balintiyak na ma--an {7K-321}.

Dapat ibukod sa pandiwang ito ang pandiwang balintiyak na may dinidiinang ma--an {7-3.5.1} at pandiwang tahasang ma--an {7-3.6}.


7-3.3 Pandiwang balintiyak na may unlaping mai-

May pagkakabago ng kakayahan ang mga pandiwang balintiyak na mai- [2]. Mayroon itong katumbas na pandiwang i- [1]. Katulad niyon, malaki ang pagkamagkaiba ng kayarian ng kawani; maaari mang magkaibang kayarian ng kawani ang pandiwang i- at mai- mula sa isang angkang-salita [3|4].

 
[1]i-Iangat mo ang bakal. {DB10/ft|fg}
[2]mai-Naiangat ko ang mabigat na bakal. {DB10/ft|fg}
[3]i-Igupit mo ako ng bilog sa papel na iyon. {DB20/fp|fg|ft}
[4]mai-Maaari mo bang maigupit sa tela ang gunting mo? {DB11/fm|fg|ft}

PanlapiPandiwaDB00 DB10DB11DB20

mai-maibasa fm...
mailakad fmfm|fg..
maiahon maiakyạt maiangạt maibalịk maihain maihand mailipạd .ft|fg..
maibuwịs .fp|fg..
maiabọt maibigạy ..ft|fg|fp.
maialịs maibagay maipangalan ..ft|fg|fn.
maigupịt ..fm|ft|fgfm|fg|ft
maibago ...ft|fn|fg
maigaya maihirạm ...fp|fg|ft
maipa-Tingnan sa pandiwang mapa- {7-4.2 [4]}
maipag-Tingnan sa pandiwang ipag- {7-5.2 [4]}
maipang-Tingnan sa pandiwang ipang- {7-6.1 [2]}
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang mai- {7K-331}.

7-3.4 Pandiwang tahasang may unlaping maka-

Pansemantikang pare-parehong uri ng tahasang pandiwa ang pandiwang maka-. Nagpapakita ang mga ito ng kakayahang gumanap ng kilos. Halos palaging inuugnay ang mga ito sa mga tahasang pandiwang ma- o -um- [1]. Katulad nito may katumbas na pandiwang mag- ang pandiwang makapag- [2]; iba pang pares ang mang- at makapang- [3]. May pagkakabago ng kakayahang paghimok ang panlaping makapagpa-; magkaugnay ito at panlaping magpa- {7-4.2}. Halos walang kataliwasan ang mga panumbas sa itaas.

May mas litaw na pagkakabago ng kakayahan ang pandiwa ng pulutong na maka- kaysa iba pang mga pandiwang ma-. Nagsasaad ng tagaganap ang kakayahan ng pandiwang maka-; doon paniyak ang tagaganap.

 
[1]ma- um-maka-Nakapunta na ako sa Borakay. {DT01/fg|fn}
[2]mag-makapag-Nakakapagbayad na ako ng utang. {DT10/fg|ft}
[3]mang-makapang-Minsan nga parang hindi ako makapaniwala. {W Regine 3.4}{DT00/fg}
PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

maka-makatawa makatulog makaup fg...
makahiy makainịs .fy?fg|fs.
makaakit makahadlạng makalugọd makapigil makasiyạ makatakot makawili .fg|fp..
makaahon makaligtạs (?) makalusọt makapuntạ makatalọn .fg|fn..
makaalaala makasira .fg|ft..
makabasa makabasag makabilị makagaw makakain makalimot makasalubong makasulat ..fg|ft.
Pandiwang maka- na walang panumbas na ma-, -um-
makabayad ..fg|ft.
makapạg- makapạg-isạ makapạg-usap fg...
makapạglingkọd .fg|fp..
makapạg-aral .fg|fnfg|ft.
makapạg-alinlangan makapạg-angạt makapạgbayad makapạgbilị makapạgsama makapạgsulat makapạgtindạ ..fg|ft.
makapang-makapandaya makapandayuhan makapananghali makapaniwala makapangyari fg...
makapagpa- Tingnan sa {7-4.2}.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang maka-, makapag-, makapang- {7K-341}.

Halos katulad ng pandiwari ng pandiwang maka- ang mga pang-uri na may unlaping naka- {9-2.2.2}.

May pandiwang may di-tumpak na unlaping maka-, ngunit ito ay pandiwang ma- o ma- na nagmula sa pangngalang may unlaping ka-. Halimbawa: makatabị |ma+katabi|, makalarọ |ma+kalaro| {6K-403}.


7-3.5 Pandiwang may dinidiinang mga panlaping ma-

Bumubuo ng pandiwang balintiyak at tahasan ang mga panlaping na dinidiinang ma-. Karaniwang may pagkakabago ng pagkakataon ang dalawang uri, ipinapahayag itong kilos na di-sinasadya, pabaya o nagkataon {6K-501}.

Upang manatili ng diin ng dinidiinang ma- may tanging tuntunin hinggil sa diin sa banghay ang pandiwang ito {6-6.1.3 4.}.


7-3.5.1 Pandiwang balintiyak na may panlaping dinidiinang ma-

Bumubuo ng pandiwang balintiyak na may pagkakabago ng pagkakataon ang panlaping dinidiinan na ma- [1], mapa- [2], ma--an [3] at maipa- (kabuuran {7K-3511}). Pampalaugnayan at pansemantikang halos magkakapareho ang kumpol-panlaping nito; gayon din may kayarian ng kawani na {DB10/ft|fg} ang karamihan ng pandiwang ma--an. Bumubuo ng ilang pandiwang may pagkakabago ng pagkakataon ang panlaping mapag--an {7-5.1}.

Katulad ng pandiwang may di-dinidiinang panlaping ma-; mayroon ding sakop ng pagsanib sa tahasan ang dinidinang unlaping ma-; napakarami ang pandiwang panlagay [4] {7-1.1 (3)}. Ilan sa mga pandiwang ito ang palaging ginagamit bilang pandiwang tahasan na may pagkakabago ng pagkakataon [5].

Halatang may maliit na pulutong ng pandiwang ma- na walang pagkakaugnay sa pagkakabago ng pagkakataon {7K-3512}. Nasa sakop ng pagsanib ng tahasan at balintiyak ang karamihan nito; walang pagkakataon ang maliit na pulutong ng pandiwang mapag-.

 
[1]ma-Nabasa ko ang sulat mo. {DB10/ft|fg}
[2]mapa-Napatali ni Gina ang sintas.{DB10/ft|fg}
[3]ma--anNabalitaan ko ang pagkamatay. {DB10/ft|fg}
[4]ma-Nagulat ako sa balita. {DB01?DT01}
[5]mapa-Napatitik din siya kay Joe. {W Suyuan 5.2} {DT01/fg|fn}

PanlapiPandiwaDT..DB00DB01 DB10

Pandiwang balintiyak
ma- maalaala mapangarap |ma+pangarap| maawit mabalita mabasa mabasag mabilị madalạ marinịg mahuli makain mapatạy masira masulat masunog matali matapon matawag.. .ft|fg
makita makausap |ma+kausap| {7K-3512}
mapa- mapasaakin .ft..
  mapangit mapatali mapatapon ...ft|fg
ma--anmalaman |ma+alam+an| mabalitaan maramdamạn maranasan madatnạn magustuhạn makitaan maputukạn masumpungạn ... ...ft|fg
maipa-maipakain ....
mapag--anTingnan sa pandiwang pag--an {7-5.1 [5]}
maipag-Tingnan sa pandiwang ipag- {7-5.2 [4]}
maka- {7-3.5.2 [2]}; {6K-403}

PanlapiPandiwa

Pandiwang sa pagsanib ng balintiyak at tahasan
ma- masabạy DT00/fy
mabagay mawili DT01/fy|fp
maibạ DT01/fy|fn
mahulị maparitọ magisịng matawaDT00/fg
makasund |ma+kasundo| makatulad |ma+katulad|DT10/fg|ft
masamịd DT10/fg|fs?
mabilangg DT00/fy?DB00/ft
madap malagạy maiyạk DT00/fg?DB00/ft
magulat DT01/fy|fs?DB01/ft|fs
(naritọ) {7K-3512}
mapa- mapasabạy (1) DT00/fy
mapabuntụng-hinigạ maparitọ mapalugmọk mapalundạg DT00/fg
maparagdạg mapatitig DT01/fg|fn
mapabuti DT00/fy?DB00/ft
mapabahịn mapabuhọl mapadap mapadulạs mapaiyạk DT00/fg?DB00/ft
mapangit DT10/fg|fs?DB10/ft|fg
mapagitn mapasabạy (2) mapasama {7K-3512}
ma--anmamalayan DT01/fy|ft
mapag- mapag-isạ mapagkilala mapagkita {7K-3512}
maka-{6K-403}
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang ma-, mapa-, ma--an {7K-3513}.

7-3.5.2 Pandiwang tahasang may dinidiinang unlaping maka-

Binubuo ang pandiwang tahasan na may pagkakabago ng pagkakataon sa tulong ng kumpol-panlaping maka- [1]. Mayroon pa ring ilang pandiwang tahasang maka- na may pagkakabago ng pagkakataon [2]. Gayunman ang karamihan ng pandiwang maka- ay pandiwang ma- na hinango sa pangngalan o pang-uri na may panlaping ka- o ka--an {6K-403}.

 
[1]maka-Nakakita ako ng duwende. {DT10/fg|ft}
[2]maka-Nakatulog ang pagod na bata. {DT00/fg}

PanlapiPandiwaDT00DT01 DT10DT11

maka- makahawa makalason .fg|fp..
makabalita makakita (1) .fg|ftfg|ft.
makabasa makabilị makarinịg makakain makakuha makasira ..fg|ft.
makakita (2) {7K-3512}
maka- makatulog fg...
maka-{6K-403}
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang maka- {7K-3521}.

7-3.6 Pandiwang tahasang na may unlaping ma--an

Naglalarawan ng lagay o damdamin ang maliit na pulutong ng pandiwang tahasan na may kumpol-panlaping ma--an; nasa fokus ang may-ari ng lagay o damdamin. Kasalungat ng pandiwang balintiyak na ma- sa itaas, wala itong pagkakabago ng kakayahan. Ipinapalagay naming pandiwang tahasang ma--an ang mga pandiwang ito. Maaaring ilarawang pandako ang sanhi ng lagay o damdamin [1]. Ilan sa pandiwang ito ang nagkakaroon ng pang-uri na ma- sa angkang-salita {7K-361 Θ}.

 
[1]ma--anNahirapan ako sa binigay na tanong.{DT10/fy|fs}

PanlapiPandiwaV00
DT00DT01 DT10DT11

Pandiwang tahasan na may pang-uring ma- sa angkang-salita
ma--anmaliwanagan mapilitan .fy...
madaliạn marumihạn mahirapan .fyfy|fs..
Pandiwang tahasan na walang pang-uring ma- sa angkang-salita
ma--anmagabihạn masiyahạn masugatạn matigilan. fyfy|fs..
mawalạn maligiran. ..fy|ft.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang tahasang ma--an {7K-362}.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_11.htm
25 Oktubre 2010 / 22 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/11)

7/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag