7K Mga Pangabit sa
Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7K/10)

{7K-201 }   Pag-uuring pampalaugnayan at pampalaanyuan ng pandiwa

May ilang paraan ng pag-uuri ng pandiwang balintiyak ang wikang Filipino. Sa unang paraan inilalahad ang mga uri ng 'Patient Voice (PV)', 'Locative Voice (LV)' at 'Conveyance Voice (CV)' { Himmelmann 2005}. Alinsunod sa paraang pampalaanyuang ito, katumbas sa 'Patient Voice' ang panlaping -in, sa 'Conveyance Voice' ang panlaping i- at sa 'Locative Voice' ang panlaping -an. Pakinabang ng paraang ito na walang alinlangan kung paano uriin ang iba't ibang pandiwa. Hadlang ang maaaring bumukal kung lumilihis ang paggamit ng panlapi {7-2.1}.

Malimit naman ang paglihis na ito. Dahil dito, tinatalakay ng pangalawang paraan ang palaugnayan mismo, ibig sabihin ang ugnayan ng pandiwa sa kawani nito (paniyak, (mga) pantuwid at pandako). Ito ang paraan ng pagmamarka sa pamamagitan ng titik at bilang sa palasusian namin {6-2.3 (1)}. Sa pag-uuring ito maliwanag kung aling panumbas ang maaari. Walang panumbas na balintiyak ang pandiwang tahasang {DT00}. Maaaring manumbas na {DB10} lamang ang pandiwang tahasang {DT01} at {DT10} samantalang ang pandiwang tahasang {DT11} ay maaaring manumbas na balintiyak na {DB11} o {DB20}.


{7K-211}   Pandiwang balintiyak na payak na {DB10/ft|fg}

Sumusunod ang ilang halimbawa ng pandiwang {DB10/ft|fg} na may fokus sa tagatiis at may panlaping -in [1-3], i- [4 5] at -an [6 7].

 
[1]kainin Habang kinakain sa upuan ang biniling saba ... {W Nanyang 13.1} {DB10/ft|fg}
[2]putulin Pinutol ng mga duwende ang tali at ... {W Busilak 3.9}{DB10/ft|fg}
[3]basahin Kung nahihirapan silang basahin ang sulat-katutubo ... {W Dasal 3.10}{DB10/ft|fg}
[4]ilabạsInilabas niya ang kanyang kamay sa bintana at ... {W Busilak 3.13}{DB10/ft|fg}
[5]iayosIniayos muna ang higaan ni Lino bago ang sa kaniya. {W Daluyong 15.9}{DB10/ft|fg}
[6]tawaganTinawagan siya ng kanyang Ate Myrha ngunit hindi niya ito sinagot. {W Pang-unawa 3.8}{DB10/ft|fg}
[7]palitạnPinapalitan ng kanyang unang manager na si R.H. ang kanyang pangalan. {W Regine 3.2}{DB10/ft|fg}


{7K-231}   Kabuuran ng pandiwang -an

 
(1) Pandiwang {DB10/ft|fg} na may fokus sa tagatiis at may pantuwid (tagaganap)
[1]abutan Inabutan ng bagyo ang mga bata. (May pandiwang abutin; magkapareho ang kayarian ng kawani nito.) {DB10/ft|fg}
[2]tawagan Tatawagan kita mamayang hapon. (May pandiwang tawagin; magkapareho ang kayarian ng kawani nito, ngunit iba ang kahulugan.){DB10/ft|fg}

(2) Pandiwang {DB10/ft|fg} at {DB20/ft|fg} na may fokus sa tagatiis at may pantuwid (tagaganap); walang pandiwang -in sa angkang-salita
[3]abangạn Abangan mo sila sa eroporto. (Wala ding pang-uring abangin sa angkang-salita.){DB10/ft|fg}
[4]banlawạn Banlawan mo ang labada. (May pang-uring banlawin.){DB10/ft|fg}
[5]hinawạn Hinawan mo ang paa ng mainit na tubig. (Walang pang-uring hinawin sa angkang-salita.) {DB20/ft|fg|fm}

(3) Pandiwang {DB10/fp} {DB20/fp} na may fokus sa tagatanggap
[6]saktạnHuwag mo siyang saktan.{DB10/fp|fg}
[7]balianNabalian ng bisig ang bata. (Malamang na pangnagdaang may unlaping na- ang anyong nabalian {6K-6112}.){DB10/fp|ft}
[8]dulutanDulutan mo siya ng pagkain.{DB20/fp|fg|ft}

(4) Pandiwang {DB10/fn} {DB20/fn} na may fokus sa lunan
[9]tingnạn Tingnan mo muna si mam doon sa loob ng banyo. {W Simo 3.3} {DB10/fn|fg}
[10]buhusanBuhusan mo ng tubig ang ulo ng bata.{DB20/fn|fg|ft}

(5) Pandiwang {DB10/fs} na may fokus sa sanhi
[11]pasalamatan Pinasalamatan ko ang regalong ibinigay sa akin. {DB10/fs|fg}

{7K-241} Kabuuran ng pandiwang i-

 
(1) Pandiwang {DB11/ft|fg|fp} na may fokus sa tagatiis at may pantuwid (tagaganap) at pandako (tagatanggap)
[1]iabọtIabot mo ang bulaklak kahit kanino.{DB11/ft|fg|fp}
[2]itanọng At hindi ko na rin itatanong sa iyo kung saan ... {W Samadhi 4.4} (May fokus sa tagatiis (bagay na itinanong) ang pandiwang itanong, samantalang may fokus sa tagatanggap (taong tinanong) ang pandiwang tanungin.){DB11/ft|fg|fp}
[3]ipukọlIpinukol ni Maria sa bata ang bola.{DB11/ft|fg|fp}
[4]ituroItinuro sa amin ng bata ang daang pupunta sa bayan.{DB11/ft|fg|fp}

(2) Pandiwang {DB11/ft|fg|fn} na may fokus sa tagatiis at may pantuwid (tagaganap) at pandako (lunan)
[5]iahonIahon mo ang maysakit sa bayan.{DB11/ft|fg|fn}
[6]ialịsKailangan ialis ang sampay sa ulunan. (Kinaltas ang tagaganap.) {DB01/ft|fn}
[7]iakyạtIniakyat mo ang sapatos ko sa kuwarto natin.{DB11/ft|fg|fn}
[8]ibilạdIbilad mo sa araw ang mga damit.{DB11/ft|fg|fn}
[9]ilapitIlapit mo nga sa akin ang lamesang iyan.{DB11/ft|fg|fn}
[10]ialịs Inalis siya sa paaralan. (Hindi binanggit ang tagaganap.) {DB01/ft|fn}

(3) Pandiwang{DB11/ft|fg|fn} na may fokus sa tagatiis at may pantuwid (tagaganap) at pandako (lunan, sa matalinghagang paglalarawan) {6-3.2.6 (3)}
[11]iadyạIadya mo kami sa dilang masasama.{DB11/ft|fg|fn}
[12]igaya Igaya mo ang gupit ko sa buhok niya.{DB11/ft|fg|fn}

(4) Pandiwang {DB11/ft|fg|fs} na may fokus sa tagatiis at may pantuwid (tagaganap) at pandako (sanhi)
[13]ibintạngIbinintang nila ang sakuna sa kalasingan ng nagmamaneho.{DB11/ft|fg|fs}

(5) Pandiwang {DB10/ft|fg} na may fokus sa tagatiis at may pantuwid (tagaganap) (may pandiwang -in sa angkang-salita)
[14]iayos Iayos mo ang relos. (May ibang kahulugan ang pandiwang ayusin.){DB10/ft|fg}
[15]ilabạsIlabas mo ang basurahan. (May ibang kahulugan ang pandiwang labasin.){DB10/ft|fg}
[16]ibalịkIbalik mo ang lapis ko. (May ibang kahulugan ang pandiwang balikin. Minsan sa pananalitang pang-araw-araw ginagamit ang pandiwang balikin sa halip ng ibalik.){DB10/ft|fg}
[17]ikilosIkilos mo ang iyong kanang kamay. (Halos magkatulad ang kahulugan ng pandiwang kilusin.){DB10/ft|fg}
[18]iakyạtIakyat mo ang aking damit. (Maaaring ipalagay na di-tumpak na pandiwang {DB11-1} ang iakyat, dahil may kahulugan ng nawalang pandakong panglunan ang ugat-salita. May ibang kahulugan ang pandiwang akyatin.) {DB10/ft|fg}

(6) Pandiwang {DB10/ft|fg} na may fokus sa tagtiis at may pantuwid (tagaganap) (walang pandiwang -in sa angkang-salita)
[19]ibabIbaba mo ang aking damit.{DB10/ft|fg}
[20]ihainInihain ni Ate ang pritong manok.{DB10/ft|fg}
[21]ihand Inihanda ng Tatay ang gagamitin para sa pista.{DB10/ft|fg}
[22]isaingIsaing mo ang bigas na iyan.{DB10/ft|fg}
[23]isama Isama mo si Juan.{DB10/ft|fg}
[24]itapon Itapon mo yung tubig. {DB10/ft|fg}

(7) Pandiwang {DB10/fp}, {DB20/fp} na may fokus sa tagatanggap
[25]ihanapIhanap mo ako ng trabaho.{DB20/fp|ft|fg}
[26]ihirạmIhiram mo ako ng kutsilyo sa kapitbahay.{DB20/fp|ft|fg}
[27]igupịt Igupit mo ako ng bilog sa papel na iyon.{DB20/fp|ft|fg}
[28]ibasaIbasa mo ako ng kuwentong kababalaghan. [0]{DB20/fp|ft|fg}
[29]ibilị Kumuha pa ng doktor para gamutin siya at ibinili pa siya ng mga pagkain. {W Nanyang 13.5} (Walang pagbanggit ng tagaganap.) {DB10/fp|ft}

(8) Pandiwang {DB11/fl|fg|fl} na may fokus sa pagpalit at pandako ng pagpalit
[30]ibukọdDahil dito, ang mga pandiwa ay maaari naming ibukod sa iba pang bahagi ng panalita. {DB11/fl1|fg|fl2}
[31]ihambịngDapat ihambing ang wika natin sa mga ibang wika. (Hindi inilalarawan ang tagaganap dahil pahayag na pangkalahatan.){DB01/fl1|fl2}

(9) Iba pang pandiwang i- na may fokus na A
[32]ibagoIbago mo ang lagay ng baso.{DB10/fn|fg}
[33]iluhaAno ang iniluluha niya?{DB10/fs|fg}
[34]ibayadIbayad mo sa pintura ang dollar.{DB11/fm|fg|ft}
[35]ibilịIbili mo ng damit ang libong piso na ito.{DB20/fm|fg|ft}
[36]ibuwịsIbuwis mo ngayong taon ang pera ko.{DB10/fm|fg}
[37][iputol] [Ang itak ay ipinutol ko ng saging.] I cut bananas with the bolo. (Makaluma na ang pangungusap na itong galing kay { Bloomfield 1917}. Walang salitang iputol sa { LJE} at { VCS}.){DB11/fm|fg|ft}

(10) Kataliwasan: Pandiwang iluto
Pangkalahatang sinang-aayunan ang paggamit na {DB11} [39]. May taong nagsasabing magaling ang paggamit na {DB20/fp|fg|ft} na iluto si Tatay gaya ng ibili ang nanay [40]; may ibang taong umaayaw nito dahil ito daw ay gaya ng lutuin si Tatay. Tama ang ipagluto si Tatay para sa lahat ng tao {7-5.2}.
[38]iluto Ano ang iniluluto mo?{DB10/ft|fg}
[39]Iluto mo ang karne kay Tatay. [++] {DB11/ft|fg|fp}
[40]Iluto mo si Tatay ng karne. [+]/[--] {DB20/fp|fg|ft}

(11) Di-tumpak na pandiwang i-
[41]itolerateHindi ko na ito-tolerate ang pagiging unprofessional mo. {W Karla 5.201}{DB10/ft|fg}
[42]isarạIsara mo ang pinto. (Marahil na binuo ang pandiwang sarhan (tumpak na pandiwang -an, magkatulad na kahulugan at kayarian ng kawani) pagkatapos hindi na nikilalang salitang banyaga ang ugat sara, tingnan sa {7K-131 (3)}.) {DB10/ft|fg}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_10K.htm
29 Setyembre 2010 / 31 Mayo 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7K Pangabit sa Mga Pandiwa (Talaksan 7K/10)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 8/09 7/10 7/11 8/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag