7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa
(Talaksan 7/10)

7-2 Mga pandiwang balintiyak na payak (-in, -an at i-)

(1) Ipinapalagay naming pandiwang balintiyak na payak ang mga pandiwang may panlaping -in, -an at i-. Maaaring ibukod sa dalawang uri ang pandiwang ito; pandiwang may fokus sa tagatiis {DB../ft} at pandiwang may fokus na A {DB../fA}.

PanlapiDB10/ftDB10/fADB11/ft DB20/fA

-in++++.. {7-2.2}
-an+++++.++ {7-2.3}
i-++.++++ {7-2.4}

Gaya ng payak na pandiwang tahasan, walang malinaw na kaugnayan ng palaugnayan at palaanyuan ang pandiwang balintiyak na payak {7K-201 }. Maaaring makita ang ilang mahinang kaugnayan, pero mas malaki ang pagkakaiba sa loob ng mga uri.

(2) Sa pananaw na pansemantika, tahasan ang pandiwang antukịn, gabihịn, lagnatịn, malasin, tamarịn at pawisan; pampalaugnayang balintiyak ang mga ito.


7-2.1 Mga uring {DB10}, {DB11} at {DB20}

(1) Maaaring paghambingin ang payak na pandiwang balintiyak at tahasan {*}. Bukod sa kayarian ng kawani, pinapansin din ang katungkulang pansemantika. Walang ganap na pagkakatulad ang dalawa. Dahil dito, nasa mga talataang sumusunod ang karaniwang mga kaugnayan; tinatalakay namin naman ang mga kataliwasan sa sumusunod na mga pangkat.

{*}   Hindi namin sinasabing hinango sa pandiwang tahasan ang pandiwang balintiyak.

(2) Ang balintiyak na {DB10/ft|fg} ay may sumusunod na katangian: Nagiging paniyak ng pangungusap na balintiyak ang pantuwid ng pangungusap na tahasan at nagiging pantuwid ng pangungusap na balintiyak ang paniyak ng pangungusap na tahasang. Tinatawag na 'patient voice' ang balintiyak na ito. May fokus sa tagatiis ang pandiwang ito {DB10/ft|fg}. Binubuo nito ang pandiwang in- [1 2], maaari ring makabuo ito ng pandiwang -an [3] at i- [4]. May yaring {DB00} kung walang pagbanggit ng tagaganap [5].

 
Tahasan {DT10/fg|ft} Balintiyak {DB10/ft|fg}
[1]Bumalikat siya ng kapatid niya.Binalikat niya ang kanyang kapatid.
[2]Nagluto ng hapunan ang nanay.Niluto ng nanay ang hapunan.
[3]Sino ang nagbukas ng pinto?Buksan mo ang pinto.
[4]Nagluto ng hapunan ang nanay.Iniluto ng nanay ang hapunan.
[5]Niluto na ang hapunan. {DB00/ft}
Iba pang mga halimbawa {7K-211}.

(3) Mayroon ding pantuwid sa tabi ng paniyak ang balintiyak na {DB10/fA|fg}. Paniyak sa pangungusap na tahasan ang pantuwid na ito. Kasalungat ng balintiyak {DB10/ft|fg}, pandako (katungkulan A) sa pangungusap na tahasan ang paniyak sa balintiyak na pangungusap. Halos palaging binubuo ng pandiwang -an ang balintiyak na {DB10/fA|fg} [6 7]. May yaring {DB00} kung walang pagbanggit ng tagaganap [8]. Sa maraming kalagayan, nasa fokus ang tagatanggap o lunan ('locative voice').

 
Tahasan {DT01/fg|fA}Balintiyak {DB10/fA|fg}
[6]Tumulong ang lolo sa bata.Tinulungan ng lolo ang bata.
[7]Tumingin ako sa larawan.Tingnan mo ang larawan.
[8]Dapat pumunta kay Lola araw-araw. {D01/fp//DT01}
Dapat puntahan si Lola araw-araw. {DB00/fp}

(4) Ang balintiyak na {DB11} ay may katumbas na pangungusap na tahasan na {DT11} na may pantuwid at pandako. Nagpapalitan ng papel ang paniyak at pantuwid, samantalang nananatili ang pandako ('conveyance voice'). Pandiwang -i lamang ang bumubuo ng balintiayak na ito [9], may ilan ding pandiwang in- [10]. May fokus sa tagatiis ang pandiwang {DB11}. Maaaring kaltasin ang tagaganap, pandiwang {DB01} ang bunga nito [11].

 
Tahasan {DT11/fg|ft|fA} Balintiyak {DB11/ft|fg|fA}
[9]Nagbigay ng bulaklak sa lolo ang bata.Ibinigay ng bata sa lolo ang bulaklak.
[10]Sino ang naghalo ng asukal sa tsa?Hinahalo niya ang asukal sa tsa.
[11]Ibinigay sa pusa ang tira. {DB01/ft|fp}

(5) Lubos na naiiba ang balintiyak na {DB20}. Nagagamit na paniyak ang pandako ng katumbas na pangungusap na tahasan. Maging pantuwid ang paniyak ng pangungusap na tahasan; dahil dito may dalawang pantuwid ang pangungusap na balintiyak, pansemantikang tagaganap at tagatiis. Nangingibabaw, pandiwang -an ang bumubuo ng balintiyak na ito [12 13], mayroon ding ilang pandiwang i- [14]. May fokus sa tagatanggap [12 14] o sa lunan [13] ang mga pandiwang {DB20}.

 
Tahasan {DT11/fg|ft|fA}Balintiyak {DB20/fA|fg|ft}
[12]Nagbigay ako ng bola sa bata.Binigyan ko ng bola ang bata.
[13]Nagtanim ako ng talong sa gulayan. Tinamnan ko ng talong ang gulayan.
[14]Naghanap ako ng libro kay lolo.Inihanap ko ng libro si Lolo.

7-2.2 Pandiwang balintiyak na payak na may hulaping -in

PanlapiPandiwaDB10
DB11 DB20

Pandiwang -in na may fokus sa tagatiis
-inawitin banggaịn basahin bilhịn hintayịn lutuin tawagin patayịn talimahin mabutihin |mabuti+in| ... ft|fg..
alisịn hanguin ft|fgft|fg|fn.
haluin {DB21/ft|fg|fm|fn} ft|fgft|fg|fn.
Pandiwang -in na may fokus na A
-intanungịn fp|fg..
dalawin sapitin talunịn fn|fg..
batiin fp|fgfp|fs|fg
bihasahin .fp|fg|fn.
alukịn pukulịn ..fp|fg|ft
kulungịn punuịn ..fn|fg|ft

Karaniwang inilalagay ng panlaping -in sa fokus ang tagatiis, at pantuwid naman ang tagaganap [1] {DB10/ft|fg}. Pandako ang maaaring idagdag, {DB11} ang bunga nito [2]. Maliwanag ang kayarian ng kawani. Kataliwasan lamang ang pandiwang -in na may fokus na A [3]. Isa pang kataliwasan ang pangungusap na [4].

Kapansin-pansin ang ugat na tawag na may isa pang pandiwang tawagan sa tabi ng tawagin; magkatulad ang kayarian ng kawani ng dalawa. Ginagamit ang tawagin kung natatanaw o malapit ang tinatawag; ngunit ang tawagan kung hindi (noong tawag ng bathala, ngayon sa telepono) [5 6].

 
[1]Awitin mo ang Bayan ko.{DB10/ft|fg}
[2]Hinahalo niya ang asukal sa kanyang tsa. {DB11/ft|fg|fn}
[3]Pinukol niya ako ng bato. {DB20/fp|fg|ft}
[4]Tila naglaho ang lahat ng kaalamang minahal sa akin [ako] ng ibang katulad mo. {W Madaling Araw 3.8} (Sa pangungusap na ito, hindi maaaring mabuo ang paniyak na may fokus sa tagatiis alinsunod sa mga tuntunin. Sa halip nito ay ginagamit ang pandako; walang paniyak ang pangungusap.) {DB11/f0|fg|ft}
[5]Taksi pa ang tinawag ni Mentang nang ihatid niya ako sa tahanan ni Donya Memay. {W Daluyong 15.34}{DB10/ft|fg}
[6]Tinawagan siya ng kanyang Ate Myrha ngunit hindi niya ito sinagot. {W Pang-unawa 3.8} {DB10/ft|fg}

7-2.3 Pandiwang balintiyak na payak na may hulaping -an

PanlapiPandiwaDB10DB11 DB20

-anabutan tawagan ft|fg..
alagaan balabalan puntahạn tulungan ... fp|fg..
balian fp|ft..
iwasan sakyạn tingnạn fn|fg..
pasalamatan |pasalamat+an| fs|fg..
halinhạn palitạn ft|fg.fl1|fg|fl2
bawian fp|ft.fp|fg|ft
saktạn .fp|fg|fs.
abutạn babaạn bagsakạn bigyạn bilangan bilhạn dalhạn dulutan ... ..fp|fg|ft
alisạn bawasan buhusan haluan hanguan lagyạn tamnạn ..fn|fg|ft
bansagạn {DB001/ft|P-L}
Pandiwang {DB/ft|fg} na walang pandiwang -in sa angkang-salita
-anabangạn alpasan bagalan balatạn banlawạn bayaran buksạn {*} dagdagạn labhạn sarhạn takpạn ft|fg..
hinawạn hugasan {*} ft|fg.ft|fg|fm
{*} Sa pananalitang pang-araw-araw gumagamit din ng pandiwang -in gaya ng bukasin, hugasin.
Mga pangungusap na halimbawang may pandiwang -an {7K-231}.

Karaniwang may fokus sa tagatanggap o sa lunan ang pandiwang -an at may tagaganap bilang pantuwid [1 2]. Mayroon pang pangalawang pantuwid (tagatiis) ang pandiwang {DB20} [2]. May pandiwang -an na walang tagaganap [3]. Bukod dito may pandiwang -an na may fokus sa tagatiis; walang pandiwang -in sa angkang-salita ang karamihan nito (maaaring may pang-uring -in) [4]. Maaaring malapit sa fokus sa lunan ang mga ito (halimbawa: takpạn [5], kung saan lunan ang tagatiis). Madalang ang mga pandiwang -an na may karagdagang pantuwid ng kagamitan [6]. Natatangi ang kayarian ng kawani ng pandiwang saktạn, mayroon itong pandakong may katungkulan ng sanhi sa tabi ng pantuwid ng tagaganap [7a]; maaaring kaltasin ang tagaganap [7b].

 
[1][a] Pinuntahan ko siya kahapon. [b] Pinuntahan ko ang palengke. (Palaging tao at hindi lugar ang fokus ng pandiwang puntahan.) {DB10/fp?fn|fg}
[2]Dinadalhan ko kayo ng mabubuting balita ng malaking kagalakan. {Luk. 2:9}{DB20/fp|fg|ft}
[3]Binawian siya ng awto. {DB10/fb|fp}
[4]Buksan mo ang pinto. buksin {DB10/ft|fg}
[5]Takpan mo ang kaldero.{DB10/ft|fg}
[6]Hugasan mo ang paa ng mainit na tubig. {6-3.4.9 [4]}{DB20/ft|fg|fm}
[7][a] Nasaktan kita sa ginawa mo. (Marahil na unlaping na- sa halip ng gitlaping -in- ng pandiwang saktan {6K-6112 [4]}.) {DB11/fp|fg|fs}
 [b] Nasaktan ako sa ginawa mong pagdiborsiyo ... {W Arrivederci 3.9}{DB01/fp|fs}

7-2.4 Pandiwang balintiyak na payak na may unlaping i-

PanlapiPandiwaDB01
DB10DB11 DB20

Pandiwang i- na may fokus sa tagatiis
i- ialịsft|fn. ft|fg|fp.
iangạt iayos ibalagbạg ibaligtạd ibaluktọt ikilos ilabạs isaing isalaysạy isulat .ft|fg..
iabọt ibalịk ituro .ft|fgft|fg|fp.
iakyạt iahon ibabad ihalo .ft|fgft|fg|fn.
iluto ???.ft|fg ft|fg|fpfp|fg|ft
iabuloy ialay ibabal ibalita ibatọ ibigạy idulot ipukọl itanọng itawag itirạ ituro itutok iugnay ... ..ft|fg|fp.
iadyạ iakm iagapay iakyạt ialịs iangkọp iatang iayon ibaling ibaọn ibilạd ibudbọd ibuhos idaạn idikịt igaya ihulog ilagạy ilakip ilapit ipasok ipatong isakạy isalin isiksịk itambạk itambạl ... ..ft|fg|fn.
ibintạng ..ft|fg|fs.
Pandiwang i- {DB10/ft|fg} na walang pandiwang -in sa angkang-salita
i-ibab ibagsạk ibalita ibukạ ibukạs ibulọng idugtọng ihain ihand ikabịt ilaga ilarawan isama isigạw itapon ... .ft|fg..
ibitin ihatịd iuw .ft|fgft|fg|fn.
ipasa isarạ isobre isusi itindạ i-edit i-save {7-2.4.1}.ft|fg. .
Pandiwang i- na may fokus na A
i- ibago.fn|fg ..
idaịng iluha .fs|fg..
ibuwịs ilakad .fm|fg..
ibilang (1) idaạn ..fp|fg|fn.
ibayad ..fm|fg|ft.
iayon ibagay ibukọd ihambịng ihiwalay ipalịt iugm iugnạy ..fl|fg|fl.
ibasa ibilị igupịt ihanap ihing ihirạm ...fp|fg|ft
ibilị ...fm|fg|ft
ibilang (2) {DB101/fp|fg|P-L}
Mga pangungusap na halimbawa ng pandiwang i- {7K-241}.

(1) Nahahati sa dalawang uri ang pandiwang i-. May fokus sa tagatiis ang malaking uri, at pantuwid ang tagaganap. May idinagdag na pandako ang maramihan (panlunan o tagatanggap, madalang ibang katungkulan A); pandiwang {DB11/ft|fg|fA} ang mga ito [1]. Ang pandiwang i- ang kaisa-isang pandiwang payak na maaaring bumuo ng balintiyak na ito ('conveyance voice').

May pantuwid lamang at walang pandako ang maliit na bahagi ng unang uri; {DB10/ft|fg} ang kayarian ng kawani nito. Pampalaugnayan, ito ay katulad ng karamihan ng pandiwang -in {7K-211}. Sa ilang angkang-salita, walang pandiwang -in [2]. Mayroon ding angkang-salitang may pandiwang -in at pati i- [3a|b]. Sa ilang kalagayan may leksikal na dahilan kung saan walang pagkakaibang pansemantika o kung saan mayroon ito. Mayroon ding di-tumpak na pandiwang i- na {DB10/ft|fg} {7-2.4.1}.

 
[1]Ibigay mo sa akin ang pahayagan. {7K-241 (1-4)}{DB11/ft|fg|fp}
[2]Ikinabit ko ang kurtina kanina. kabitin kabitan {7K-241 (6)} {DB10/ft|fg}
[3][a] Ilabas mo ang basurahan. {7K-241 (5)} [b] Labasin mo siya.{DB10/ft|fg}

(2) Mas madalang ang pangalawang uri ng pandiwang i-. Mayroon itong fokus na A [4-6]. May pandiwang may fokus sa tagatanggap, lunan, sanhi, kagamitan at pagpalit; palaging pantuwid ang tagaganap. May iba pang pantuwid para sa tagatiis ang isang pulutong ng pandiwang ito [4] {DB20/fA|fg|ft}. Maliit na pulutong ng pandiwa na may fokus sa pagpalit at nagkakaroon ng pandakong makapalit sa tabi ng pantuwid para sa tagaganap [5] {DB11/fl|fg|fl}. Mayroon ding pandiwang na may pantuwid ng tagaganap lamang [6] {DB10/fA|fg}.

Maaaring tutulan ang paggamit ng iluto {7K-241 (10)}.

 
[4]Ibinili kita ng isang puting kamisadentro. {W Nanyang 21.16} {7K-241 (7)} {DB20/fp|fg|ft}
[5]Iugma mo sa tanong ang tamang sagot. {7K-241 (8)} {DB11/fl2|fg|fl1}
[6]Huwag mong ilakad ang bagong sapatos. {7K-241 (9)} {DB10/fm|fg}

7-2.4.1 Pandiwang di-tumpak na may unlaping i-

(1) Di-tumpak na pandiwang balintiyak ang maaaring buuin sa pamamagitan ng unlaping i- ({7K-241 (11)} (gaya ng pandiwang tahasang mag- {7-1.4 (1)}). May pampalatunugang sanhi ng pagbuo nito sa halip ng pampalaugnayan.

(2) Hindi magkakatugma sa wikang Filipino ang karamihan ng salitang hiram na galing sa wikang Inggles tungkol sa palatunugan. Habang inaangkat, nawawalan ito ng katangian ng bahagi ng panalita {15-2.4}. Upang magamit itong pandiwa, dapat idagdag ang isa sa mga panlaping makadiwang Filipino. Walang kahirapan ang paggamit ng hulaping -in o -an kung may dalawa o higit sa dalawang pantig sa katutubong wika (halimbawa: kinikidnapped, lipstickan). Sa ilang kalagayan, ginagamit ang unlaping ni- sa halip ng gitlaping -in- (halimbawa: ni-released).

(3) Kalimitang minamabuti ang pagbuo ng mga pandiwang i-; lalo na kung may isang pantig lamang ang ugat ng salitang banyaga. Kasalungat ng hulaping -an at -in, madali ang pagbuo ng anyong pambanghay ng pandiwang may unlaping i-. Walang hulapi at walang paglilipat ng diin. Sa pangnagdaan o kasalukuyan ay kalimitang ginagamit ang unlaping ni- sa halip ng gitlaping -in- (halimbawa ini-save).


7-2.5 Pagkakaugnay ng pandiwang payak na tahasan at balintiyak

(1) Sa nauunang mga pangkat inilalahad kung anong pandiwang payak ang binubuo ng wika. Sa sumusunod, ibig ihambing ang iba't ibang uri ng pandiwang payak at ihambing din ang kayarian ng kawani nito.

Para sa paghahalintulad ng pandiwang tahasan, maaaring itayo ang tularang sumusunod.

 PaglagayTagaganap lamang PandakoPantuwidPantuwid
at pandako
DT../fyDT00/fgDT01 DT10DT11

ma-+++ (0)(0)(0)(0)
mang-++++ ++(0)
-um-+++ +++++
mag-(0)++ +++++
 (0) = Halos wala.

Magaang unawain ang pagbabahagi na malawak ng pandiwang mag- dahil hindi alinsunod sa patakaran ang pagbuo ng pandiwang di-tumpak {7-1.4 (1)}. Bukod dito may pandiwa kung saan ugat-salita ang katumbas ng pantuwid. Kung binabawasan ang dalawang pulutong na ito ay nagbabago ng tularan:

 Paglagay Tagaganap lamang PandakoPantuwidPantuwid
at pandako
DT../fyDT00/fgDT01 DT10DT11

ma-+++ (0)(0)(0)(0)
mang-++++ ++(0)
-um-+++ +++++
mag- tumpak(0)++ ++++

(2) Sumusunod ang mga saklaw ng pagsanib.

 DT/fyDT00DT01 DT10DT11

ma-+++     
mang-+ +++++ 
-um-+ ++++++ 
  Unang pagsanib ang pandiwang panlagay na ma-, mang- at -um- {DT/fy}. Kung ginagamit ang unlaping ma- upang bumuo ng pang-uri dapat buuin ang (mga) pandiwa sa pamamagitan ng unlaping mang- o -um- {15-3.2 (2)}. Hindi maliwanag kung kailan ginagamit ang mang- at kailan ang -um-.
 
 DT/fyDT00DT01 DT10DT11

mang-++++ ++
-um-+++ ++++
mag- + +++++
Isa pang pagsanib ang mga kilos na katamtaman {DT00/fg}. Maaaring gamitin ang mang- o -um- (madalang mag-); hindi halata kung paano ang pagpapasiya.
 
 DT/fyDT00DT01 DT10DT11

-um-+++ +++++
mag- ++ ++++
Hindi maliwanag kung bakit may pandiwang mag- na may {DT01} (tumpak ang mga pandiwang ito). May angkang-salita na may pandiwang mag- na {DT01} sa tabi ng pandiwang -um- na may magkatulad na palaugnayan na {DT01}.
 
 DT/fyDT00DT01 DT10DT11

-um-+++++ +++
mag- ++ ++++
Pandiwang -um- na may {DT10} ang binubuo ng maraming angkang-salita. Maaaring halinhan ng pandiwang -um- ang pandiwang mag- o may dalawang pandiwang {DT10}.

(3) Maaaring gawain ang sumusunod na tularan ng pandiwang balintiyak.

Fokus sa tagatiisFokus na A
DB10/ftDB11/ftDB10/fADB20/fA

-an++(0) +++++
-in+++(0) +(0)
i- tumpak++ +++(0)+
i- di-tumpak+  ++
 (0) = Halos wala.

Sa pandiwang -in, nangingibabaw ang yaring {DB10/ft}, gayunman marami ding pandiwang -an at i- na may {DB10/ft}. Yaring may fokus na A {DB../fA} ang tampok ng pandiwang -an. Sa pandiwang i-, tanyag ang yaring {DB11}; panlaping i- ang kaisa-isang panlaping payak na bumubuo ng yaring ito.

 DB10/ftDB11DB10/fA DB20

-an++  +++++
-in+++  + 
i-+++++  +
  May isang pagsanib na mahalaga lamang: Yaring may kayarian ng kawani na {DB10/ft}. Maaaring binuo ang dalawang pandiwang payak na may kayariang ito sa isang angkang-salita. Maaaring may kaibahang pansemantika o wala.


(4) Mas masalimuot ang mga pagkakaugnay ng pandiwang tahasan at pandiwang balintiyak na katumbas. Maaaring subuking itayo ang paghahalintulad na pampalaanyuan. Doon inihahambing ang panlaping tahasan sa panlaping balintiyak.

T
a
h
a
s
a
n
 Balintiyak
-in-an-i
ma-+  
mang- +++ + 
-um- +++ +++
mag-++ ++ ++

(5) Walang kinalabasang maliwanag ang paghahalintulad na pampalaanyuang nasa itaas. Dahil dito nagpupunyagi kami ng iba pang paraan, isang paghahalintulad na pampalaugnayan-pampalanyuan. Inihahambing ang kayarian ng kawani ng pandiwang tahasan sa panlapi ng pandiwang balintiyak na katumbas. Ibig sabihin: Sa paraang ito, tinitiyak ng pariralang may ng at sa sa pangungusap na tahasan ang paggamit ng panlapi ng pandiwang balintiyak.


T
a
h
a
s
a
n
 Balintiyak
-in-an-i
DT/fy    
DT00/fg = {P-W} {P-K}    
DT01 = {P-W} {P-K} + ++++
DT10 = {P-W} {P-K} +++ ++++
DT11 = {P-W} {P-K} +++ +++

Halatang may pagkakaugnay na litaw ang paraang ito. Kung may pantuwid lamang ang pandiwang tahasan (karaniwang tagatiis) ay binubuo ang pandiwang balintiyak sa tulong ng panlaping -in, maaari ding sa -an o i-. Kung may pandako lamang ang pandiwang tahasan ay minamabuti ang pandiwang balintiyak na -an. Kung may pantuwid at pandako karaniwang binubuo ang pandiwang i-.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_10.htm
29 Setyembre 2010 / 17 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/10)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag