7K Mga Pangabit sa
Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa

{7K-101}   Sanaysay na 'Syntax der einfachen Verben'

"Sa sanaysay na 'Syntax der einfachen Verben' (sa wikang Aleman, Palaugnayan ng pandiwang payak) ay nagsuri kami ng higit sa 300 pandiwang payak na galing sa higit sa 150 angkang-salita."

Masalimuot ang mga kaugnayan ng palaanyuan at palaugnayan ng pandiwang payak. Karaniwan sa akdang agham-wika - pati sa amin - ay mga tuntuning tangi {*} ang inilalarawan sa pamamagitan ng halimbawa. Malimit na kinukulang ang pagsusuri kung ilang yari ang binubuo alinsunod sa tuntuning ito at kung ilan ang hindi sumusunod. Sa sanaysay na 'Syntax der einfachen Verben' {W Einf Verb} sinuri ang lahat ng pandiwang payak mula sa 150 angkang-salita (300 pandiwa). Tinitipon at inaayos ng sanaysay ang mga pandiwa. Sinusuri ang kabatiran sa kabanatang ito na {7}.

{*} Halimbawa ng tuntunin: "May pandako bilang kawani ang pandiwang -um- {DT01}, samantalang may pantuwid ang pandiwang mag- {DT10}."

{7K-111}   Kabuuran ng pandiwang ma-

 
(1) {DT00/fy} Pandiwang panlagay na ma- na may paniyak bilang iisang kawani
[1]mabuhay Mabuhay ang Pilipinas.{DT00/fy}
[2]magalạk Nagagalak akong magkita tayo bukas. {DT00/fy}
[3](naroọn)
{7K-113}
Tagaktak ang kanyang pawis nang mapahinto siya sa tabi ng isang pinakamatandang puno na naroon. {W Samadhi 3.2} (Naroon ang puno ang katumbas na pangungusap na payak. Sa wastong pagsasalita, dapat mabilang sa {7-3.5.1} ang anyong naritọ, nariyạn, naroọn dahil sa pangalawang diin sa unang pantig.){U/DT}

(2) {DT00/fy} Pandiwang panlagay na ma- na may paniyak at pandako
[4]maawa Naawa ang mamamaril kay Busilak at pinakawalan niya iyon. {DT01/fy|ft}
[5]malugọd Nalugod ako sa pagsama sa kanya.{DT01/fy|fs}

(3) {DT00/fg} Pandiwang tahasang ma- na may paniyak bilang iisang kawani
[6]maligo Parang kahapon lamang na naliligo ka pa sa ilog. {W Madaling Araw 3.5}{DT00/fg}
[7]matulogPuwede kang matulog sa amin. [{W Unawa 3.2}]{DT00/fg}

(4) {DT01/fg|f..} Pandiwang tahasang ma- na may paniyak at pandako (bihira)
[8]mabahala Huwag kang mabahala sa napakaliit na bagay na iyan. {DT01/fg|ft}
[9]masanay Masasanay ang ating katawan sa iba't ibang hirap. {DT01/fg|ft}

(5) {DT10/fg|f..} Pandiwang tahasang ma- na may paniyak at pantuwid (bihira) o panlapag (bihira)
[10]makinabang Nakinabang siya ng isang libong piso sa bilihang iyon.{DT11/fg|ft|fs}
[11]magịngGusto kong maging mahusay na doktor. (Panlapag bilang kawani {6-7.4}.) {DT001/fg|P-L}

(6) {DT00/fg} Pandiwang ma- na nagagamit na pandiwang tahasan (walang pagkakabago ng kakayahan), samantalang maaaring balintiyak ang pandiwang ito na may pagkakabago ng kakayahan. {7-3.1}
[12]mabas Mababasa ka, umuulan pa.{DT00/fg}
[13]malunod Nalunod siya sa ilog (Tiyak na walang pagkakabago ng kakayahan.) {DT00/fg}
[14]matipon Natitipon ang basura sa likuran ng bahay. (Tiyak na walang pagkakabago ng kakayahan, marahil anyong na- ng pandiwang tipunin {6-6.1.1 4.}.) {DT00/fg}

{7K-112}   Anyong narito, nandito atbp.

Nanggagaling sa panghalip na pamatlig na SA [2] ang mga anyong [3-6]:

Malapit sa nagsasalita
Unang katauhan
Malapit sa kausap
Ika-2 katauhan
Malayo sa dalawa
Ika-3 katauhan

[1]itọ iyạniyọn HP
[2]dito diyạn doọnTK.HP
[3]naritọnariyạn naroọnDT00/D
[4]nariritọnaririyạn naroroọnDT00/K
[5]nanditọ nandiyạnnandoọn DT00/D
[6]nandiritọnandiriyạn nandoroọnDT00/K

Anyong makadiwang may banghay na di-ganap ang mga salitang [3-6]; hindi pang-uri {9-2.3}:

Mga anyong [3-6] ang ipinapalagay naming anyong pangnagdaan at kasalukuyan ng pandiwang walang pawatas na [marito] atbp. at walang anyong panghinaharap. Maaari itong gamitin bilang panaguri; wala ibang pandiwa ang sugnay [7-9 10a]. Hindi madalas ang gamit bilang pandiwaring makaturing [11 12]. Marahil mahinang tanda ng panahunan ang pag-uulit ng pantig; madalang naman ginagamit ito. Malimit na ipinapalagay na anyong dinaglat ang anyong walang pag-uulit [13] (hindi anyong pangnagdaan). Katangian ng pandiwang ito na hindi bumubuo na pagtanggi sa pamamagitan ng hindị [14].

 
[7]Naroon ang pagmamalaki ng kanyang ina sa tuwing may pupuri sa kanya. {W Unawa 3.3}{P-P=P-D(DT00)}
[8]Hay, bakit nga ba ako nandito sa tabi mo? {W Madaling Araw 3.7} {P-P=P-D(DT00)}
[9]Nandiyan ka na naman tinutukso-tukso ang aking puso. (Binubuo ng dalawang sugnay ang pangungusap na tambalang ito; nandiyan ka ang una.) {P-P=P-D(DT00)}
[10][a] Saan naroon ang kapatid niya? [b] Nasaan ang kapatid niya?{P-P=P-D(DT00)}
[11]Pupunta ako sa naroong simbahan. {U/DT}
[12]Nakita ko ang simbahang naroon. {U/DT}
[13]Naroon ka ba mamayang hapon? {P-P=P-D(DT00)}
[14][a] Hindi ako narito. [b] Wala ako dito. (Pang-uring wala ang panaguri sa [14b].)

Tingnan din ang pagpuna tungkol sa saạn at nasaạn sa {15K-322 Θ}.


{7K-121}   Kabuuran ng pandiwang mang-

 

(1) {DT00/fy} Pandiwang panlagay na mang- na may paniyak bilang iisang kawani
[1]manliịt Nanliit si Maria nang walang pumansing sinuman sa kanya sa salu-salo. (May pang-uring maliit; dalil dito, binubuo ang pandiwang panlagay na manliit.){DT00/fy}
[2]mamulạBakit ka namumula? (May pang-uring mapula; dahil dito, binubuo ang pandiwang panlagay na mamula at pumula.) {DT00/fy}
[3](nanditọ)
{7K-112}
Hay, bakit nga ba ako nandito sa tabi mo? {W Madaling Araw} {DT00/fy}

(2) {DT00/fy} Pandiwang panlagay na mang- na may paniyak at pandako (hindi nakita) o pantuwid (bihira)
[4]mang-akit Nang-akit ng mga ibon ang mga nakasabit na hinog na saging.{DT10/fy|ft}

(3) {DT00/fg} Pandiwang tahasang mang- na may paniyak bilang iisang kawani (Pandiwang {DT00} na di-tumpak dahil nasa ugat ng pandiwa ang pantuwid, tingnan din sa {7K-131 (4)}.)
[5]mangitlọg Nangingitlog ang inahin natin araw-araw. {DT00/fg}
[6]mamalẹngke Ang kanyang ina, tuwing mamalengke ito ay madalas siyang isinasama. {W Unawa 3.3} {DT00/fg}

(4) {DT01/fg|f..} Pandiwang tahasang mang- na may paniyak at pandako
[7]manggaling Nanggaling siya sa simbahan.{DT01/fg|fn}
[8]mamahala Ikaw ngayon ang namamahala sa pataniman. {W Rosas 4.26}{DT01/fg|fp?ft}

(10) {DT10/fg|f..} Pandiwang tahasang mang- na may paniyak at pantuwid
[9]mamigạy Mamigay ka ng mga pinggan sa mga kapatid mo. {DT10/fg|ft}
[10]manakot Huwag kang manakot ng bata.{DT10/fg|ft}

{7K-131}   Kabuuran ng pandiwang -um-

 
(1) {D00} Pandiwang walang fokus
[1]umulạn Pag umulan dapat kumuha ng payong.{D00/f0}
[2]kumidlạt Kumidlat at kumulog na. {D00/f0}

(2) {DT../fy} Pandiwang panlagay (Kilos "katulad ng panlagay" {6K-3231} )
[3]umantạ Umaanta ang mantikilya kapag matagal na.{DT00/fy}
[4]pumulạBakit pumula nang sobra ang damit na ito? (Tingnan din ang mamula {DT00/fy} {7K-112 [5]}.) {DT00/fy}

(3) {DT00} Pandiwang may fokus sa tagaganap at walang ibang kawani
[5]tumay Tapos na ang tulog, tumayo na kayo.{DT00/fg}
[6]umitlọgUmitlog kahapon ang inahing manok. (Tagatiis sa loob ng ugat ng pandiwa.){DT00/fg}

(4) {DT01} {DT11} Pandiwang may fokus sa tagaganap at may pandakong panlunan (minsan pantuwid na panlunan)
[7]umahonUmahon ka na sa tubig at baka ka magkasakit.{DT01/fg|fn}
[8]umalịs Kaaalis niya sa bahay namin. (Katatapos na walang paniyak, pantuwid ang tagaganap.) {DP11/f0|fg|fn//
DT01/fg|fn}
[9]bumawasBumawas ka sa pinya ng isang gayat.{DT11/fg|ft|fn}
[10]umalịsUmalis ako ng Kinaway ... (Pantuwid na panlunan sa halip ng pandakong panlunan.) {13K-5311 Σ} {DT10/fg|fn}

(5) {DT01} Pandiwang may fokus sa tagaganap at may tagatanggap bilang pandako
[11]umakaySino ang umakay sa batang pilay?{DT01/fg|fp}
[12]umabayUmabay kay Maria si Juan.{DT01/fg|fp}

(6) {DT10} Pandiwang may fokus sa tagaganap at may tagatiis bilang pantuwid
[13]bumaliSino ang bumali ng sanga?{DT10/fg|ft}
[14]bumasagSino ang bumasag ng salamin?{DT01/fg|ft}

(7) {DT01} {DT10} Pandiwang may fokus sa tagaganap at may pandako o pantuwid bilang tagatiis
Tignan sa {7K-122}

{7K-132}   Pandiwang -um- na may kayarian ng kawaning {DT01} at {DT10}

 
[1][a] Pupunta ako sa Lipa. [b] Pupunta ako ng Lipa. [0] {DT01/fg|fn}
[2]Humanap na ng bahay ang mga bata.{DT10/fg|ft}
[3]Humanap na ng pulis ang mga bata. {DT10/fg|ft}
[4]Tumutulong sa bata ang lolo. {DT01/fg|fp}
[5]Tumutulong kami sa pagbuhat ng kahon. {DT01/fg|ft}
[6]Tumutulong kami sa pag-unlad ng kapaligiran. {DT01/fg|ft}
[7]Umakyat siya sa puno. {DT01/fg|fn}
[8]Umakyat siya ng puno.{DT10/fg|ft}
[9]Gumupit ako sa tela. {DT01/fg|fn}
[10]Gumupit ako ng tela.{DT10/fg|ft}
[11]Tumikim ako sa matamis na langka.{DT01/fg|ft}
[12]Tumikim ako ng sinigang na hipon. {DT10/fg|ft}
[13]Umuwi na ako sa bahay nang may mapansin ako.{DT01/fg|fn}
[14]Umuwi na ako ng bahay nang may mapansin ako. [{W Piso 3.1}] {6K-3261} {DT10/fg|fn}

Tingnan din ang pandiwang makabalita {7-3.5.2}.


{7K-133}   Tabu sa mga kayarian ng kawaning {DT10}

May tabu {*} sa paggamit ng pandiwang -um- {DT10} kung tao ang pantuwid at kung nagpapahayag ang pandiwa ng pagtitiis o pinsala sa taong ito. Kung gayon, karaniwang minamabuti ang balintiyak na pandiwang -in. Hindi maaaring gamitin ang pandiwang balintiyak kung itinatanong sa tagaganap; dapat gamitin ang pandiwang -um- kung walang ibang pandiwang tahasan ang angkang-salita [8 9 13 14] {12-4.4}.

{*}   Galing ang salitang tabu sa wikang Tongan na sinasalita sa kapuluang Tonga sa Karagatang Pasipiko. "Pagbabawal sa mga salita, anyo ng pagkilos, at iba pa na tinakda ng kaugaliang panlipunan." { UPD tabu, taboo [Ing]}.
 
[1][a] Pumatay siya ng ibon. [b] Pumatay ng tatlong tao ang tigre.{DT10/fg}
[2]Pinatay ng tigre ang tatlong tao.{DB10/ft}
[3]Pumatay ng tao ang mga sundalo. [0] {DT10/fg}
[4]Pinatay ng sundalo ang tao.{DB10/ft}
[5][a] Pumatay si Lapulapu ni Magellan. [+/-] [b] Nagpatay si Lapulapu ni Magellan.{DT10/fg}
[6]Pumatay si Lapulapu kay Magellan. [0/-] {DT01/fg}
[7]Pinatay ni Lapulapu si Magellan.{DB10/ft}
[8][a] Sino ang pumatay ni Magellan? [+/0] [b] Sino ang nagpatay ni Magellan?{DT10/fg}
[9][a] Sino ang pumatay kay Magellan? [+/0] [b] Sino ang pumatay kay Mildred? { Liwayway 06 Peb 2006} {DT01/fg}
[10]Bumaril ni Rizal ang mga Espanyol. [-]{DT10/fg}
[11]Bumaril kay Rizal ang mga Espanyol. [0/-] {DT01/fg}
[12]Binaril si Rizal ng mga Espanyol. {DB10/ft}
[13]Sino ang bumaril ni Rizal? [0/-] {DT10/fg}
[14]Sino ang bumaril kay Rizal?{DT01/fg}
[15]Humanap na ng pulis ang mga bata.{DT10/fg|ft}

Pag walang pagtitiis o pinsala ang pagpapahayag ng pandiwa, maaaring gamitin ang pandiwang -um- [15] ({7K-122 [3]}).


{7K-141}   Pandiwang mag- na di-tumpak

(1) Paggamit ng unlaping mag-
Bukod sa pagbuo ng pandiwang tahasan ay ginagamit ang unlaping mag-:

(2) Anyong pambanghay ng pandiwang mag-
Walang pagbabago ng hangganang-pantig, diin at kawalang-pagbabago ng ugat-salita ang lahat ng anyong pambanghay ng pandiwang mag-. Hindi ito batayan sa wikang Filipino. Malimit linilipat ang hangganang-pantig ng anyo ng pandiwang mang-, -an at -in. Palagiang pinapalitan ang diin ng anyo ng pandiwang -an at -in. Hinahati ang ugat-salita ang gitlaping -um- at -in-.

(3) Pandiwang mag- na di-tumpak na may ugat-salita galing sa banyagang wika (lalo na sa Inggles)

 
[1]mag-displey'Yun nga ang ikinainis ng mga anak ni Nimfa dahil kung mag-displey daw ang dalawang 'yan sa plaza noon ay parang mga tinedyer. {W Suyuan 3.3} {DT00/fg}
[2]magklikSa horror films ay nagklik gaya sa Malikmata at Spirit of the Glass. {W Rica 5.2}{DT00/fg}
[3]magpuntạ Nagpunta siya sa bayan. (Marahil na binuo ang pandiwang pumunta na may kahulugan at palaugnayang magkapareho pagkatopos hindi na ipinalagay na banyaga ang ugat na punta, tingnan din sa {7K-241 (11)}.){DT01/fg|fn}
Kataliwasang pakunwari ang rumitreat na may gitlaping -um-. Halatang pagbabatay na may "tunog na Inggles" mula sa salitang hiram na Espanyol na rumetirado.

(4) Pandiwang tahasang may salitang-ugat na makangalan
Sa pandiwang ito, karaniwang hinahalinhan ng pantuwid ang pangngalan bilang salitang-ugat; kung kaya {DT00/fg} ang kayarian ng kawani (o mas wasto {DT10-10/fg}) [4]. Maaari ding maging salitang-ugat ng pandiwa {15K-211 Pagpuna} ang pariralang pangngalan na may panuring [5]. Maaari ding ipaliwanag na hango sa pangngalan ang pangkat ng pandiwang mag- {DT01/fg|ft} na may katungkulan ng tagatiis bilang pandako [6]; hinahalinhan ng salitang-ugat ang pantuwid at pinagmulang hindi tagatiis ang pandako ngunit tagatanggap {DT11/fg|ft|fp}.

 
[4]magbahay Magbabahay sila sa Lipa.{DT00/fg}
[5]magdalawạng isip... hindi siya nagdalawang isip na sundan at hanapin agad ang dulo ng bahaghari... {13K-101 [1b] Σ}{DT00/fg}
[6]magkulong Magkukulong sila sa magnanakaw. (Ihanda ang kulungan para sa magnanakaw.) {DT01/fg|ft}

(5) Pandiwang mag- sa halip ng pandiwang -um- dahil sa katwirang pampalatunugan
Gitlapi ang panlaping -um- na naghahati ng ugat-salita. Kung hindi Po [ ʔ ] ang unang tunog ng ugat (huwad na patinig ito), may kalagayan kung saan walang pagbuo ng gitlapi dahil sa katwirang pampalatunugan. Sa halip nito pandiwang mag- ang binubuo. Halos pangkaraniwan ito sa salitang hiram at banyaga, kung isapantig ang ugat o kumpol-katinig ang unahan ng ugat. Halimbawa ang [2 7], saka magkrus, magshow.
Pati walang pandiwang -um- kung [ n ] ang unang tunog ng ugat. Halimbawa: magnakaw, magnais, magnana, magniịg; nababagay din halos lahat ng pandiwang ito sa tuntuning [4]. Sa talasalitaan ni { VCS} may 19 pandiwang mag+n.. at walang pandiwang n+um.
 
[7]magtrabaho Karamihan sa tao ay kailangan magtrabaho upang mabuhay. {DT00/fg}

(6) Pandiwang mag- {D00} at pangatnig na pagkatapos at bago
Ginagamit ang pangatnig na pagkatapos at bago kasama ang pawatas ng pandiwa {13-5.2.3}. Sa pahayag ng panahon ay binubuo ang pandiwang mag- {D00} mula sa pamilang [8 9].

 
[8]bagoBago mag-alas-doze.{D00/f0}
[9]pagkatapos Pagkatapos mag-ikasampung-Mayo. Pagkatapos mag-Mayo-10. {D00/f0}

{7K-142}   Kabuuran ng pandiwang mag-

 
(1) Pandiwang panlagay {DT00/fy} (kilos "katulad ng panlagay", bihira)
[1]mag-alangạn Dire-diretso sa labi ni Nimfra, hindi na nag-alangan pa si Joe ... {W Suyuan 3.1}{DT00/fy?fg}
[2]magtakạSaglit siyang nagtaka. {W Samadhi 3.3}{DT00/fy}
(2) Pandiwang {DT00/fg} na may fokus sa tagaganap at walang iba pang kawani (Sa pangkat na ito may pandiwang mag- na di-tumpak na may salitang-ugat na makangalan {7K-131 (4)}.)
[3]maghalo Hindi naghahalo ang langis at tubig.{DT00/fg}
[4]magbaligtạd Nagbaligtad ang bangka.{DT00/fg}
(3) Pandiwang {DT01} na may fokus sa tagaganap at may pandako
[5]magmul Nagmula sa kabundukan ang ilog.{DT01/fg|fn}
[6]magpasalamat Nagpapasalamat siya sa iyong tulong.{DT01/fg|ft}
[7]magsikịp Nagsisikip sa mga sasakyan ang kalye.{DT01/fg|ft}
(4) Pandiwang {DT10} na may fokus sa tagaganap at may pantuwid
[8]magluto Siya ang nagluluto ng aming pagkain.{DT10/fg|ft}
[9]mag-alaga Mag-aalaga ako ng manok.{DT10/fg|ft}
(5) Pandiwang {DT01}/{DT10} na may fokus sa tagaganap at may pandako o pantuwid
[10]maghanạp Maghapon kaming naghanap sa nawawalang bata. {2-3.3 (2)}{DT01/fg|ft}
[11]Naghahanap sila ng ginto. {DT10/fg|ft}
[12]magbunọt Sino ang nagbunot sa sahig? {6-2.1 (3)}{DT01/fg|ft}
[13]Sino ang nagbunot ng sahig? {DT10/fg|ft}
[14]magtiịs Nagtiis siya ng maraming hirap.{DT10/fg|ft}
[15]Kanin mo kung ano ang nasa mesa o magtiis sa wala. (Maaaring ipalagay na kawani ang pariralang sa wala; kung ganito pandiwang {DT01/fg|ft?} ang magtiis. Kung ipinapalagay na pariralang malaya ang sa wala, ito'y pandiwang {DT00/fg}.)
(6) Pandiwang {DT11} na may fokus sa tagaganap at may pantuwid at pandako
[16]maghalo Sino ang naghalo ng asukal sa alak?{DT11/fg|ft|fn}
[17]maghango Maghango ka ng isang isda sa paksiw. {DT11/fg|ft|fn}
[18]magbigạy Hindi lang siya marunong magbigay ng pagkakataon sa mga baguhang singer ... {W Regine 3.6} {DT11/fg|ft|fp}


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_09K.htm
20 Hulyo 2006 / 20 Setyembre 2016

Wikang Filipino - Wakas ng 7K Pangabit sa Mga Pandiwa (Talaksan 7K/09)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 7K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng pahina   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag