7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa

7-1 Mga pandiwang tahasang payak (ma-, mang-, -um- at mag-)

(1) Pinapangalanan na pandiwang tahasang payak ang mga uri ng pandiwang may panlaping ma-, mang-, -um- at mag-.

PanlapiD00 DT../fy
DT00/fgDT01DT10 DT11

ma-.+++.. .. {7-1.1}
mang-
.++ +++++. {7-1.2}
-um-++++++ +++{7-1.3}
mag-..++++ ++++ {7-1.4}

Ipinapakita sa talahanayan ang kawalan ng malinaw na kaugnayan ng palaugnayan at paglalapi. Gayunman maaaring makita ang ilang mahinang kaugnayan, ngunit mas malaki ang pagkakaiba-iba sa loob ng mga uring ito. Sa sanaysay na 'Syntax der einfachen Verben' (sa wikang Aleman, Palaugnayan ng pandiwang payak) ay nagsuri kami ng higit sa 300 pandiwang payak na galing sa higit sa 150 angkang-salita {7K-101}.

(2) Pansemantika, malapit sa pandiwang ma- at mang- ang mga pandiwang -um-. Ang mga unang dalawa ay pandiwang panlagay o pandiwang naglalarawan ng kilos na katamtaman. May higit sa isang kawani ang karamihan ng pandiwang -um- at halos lahat ng pandiwang mag-.

(3) Pampalaugnayan, dapat ipalagay na di-tumpak ang isang pangkat ng pandiwang {DT00}. Nawalan ito ng pantuwid, dahil nasa loob ng ugat-salita ang pansemantikang pantuwid nito. Maaari itong binuo sa pamamagitan ng lahat ng panlaping tahasang payak (mga halimbawa magutom, mangitlọg, umitlọg, lumindọl {D00}, magbahay).


7-1.1 Pandiwang tahasang payak na may unlaping ma-

(1) Ginagamit na malawakan ang unlaping ma- sa wikang Filipino. Bukod sa pandiwang tahasan, bumubuo rin ito ng pandiwang balintiyak at pang-uri {15-3.2}. May pagsanib sa tahasan at balintiyak ang pandiwang ma- {6-3.3}; pati ang ilan sa pandiwang at mapa-, tingnan sa (4).

DT00DT01
DT00DT01 DT10DT11
PanlapiPandiwafyfy
fg fgfgfg

ma-maanọ mabingị mabiyuda mabuhay magalạk magasgạs magutom mahilo mawal ... (maritọ) fy.....
maawa maayon mabig mabihasa masuya .fy|ft....
manibugh mainggịt manatili .fy|fp....
mahiy mainịp mainịs malugọd matakot mayamọt .fy|fs....
makinịg maligo mapawi matulog matuy maup ..fg...
manoọd ..fg.fg|ft.
mabahala masanay.. .fg|ft..
maagahan.. .fg|fn..
makinabang.. ...fg|ft|fs
Mga pangungusap na halimbawa na may pandiwang tahasang ma- {7K-111}.

(2) Ang karamihan sa pandiwang ma- ay naglalarawan ng lagay o pagpapatuloy. Karaniwang wala itong pandako o pantuwid [1] {DT00/fy}; ngunit mayroon ding pandako ang ilang pandiwang panlagay [2] {DT01/fy|fA}.

Maliban sa ilang kataliwasan, pandiwang tahasan ang hindi binubuo sa pamamagitan ng unlaping ma- kung may pang-uring ma- ang ugat-salita {15-3.2 (2)}. Sa ganitong kalagayan nagagamit ang panlaping mang- o -um- (madalang mag-) para sa pagbuo ng pandiwang panlagay o pagpapatuloy.

Maliit ang puluton ng pandiwang ma- na naglalarawan ng kilos na katamtaman. Wala itong kawani sa tabi ng paniyak {DT00/fg} [3]. Mayroon ding pandiwang ma- na may fokus sa tagaganap at pati may pandako o pantuwid.

(3) Sinasapian din ng mga uring ma- at mang- ang mga anyong hinango sa panghalip na pamatlig gaya ng naritọ o nanditọ [4] {7K-112}. Tiwali ang anyo ng pandiwang magịng [5], yata pandiwang dinaglat na mang- o ma-. Mayroon itong panlapag na walang pang-angkop bilang kawani {6-2.1.3}.

 
[1]"Salamat, pero hindi ako nagugutom. {W Nanyang 12.28} {DT00/fy}
[2]... dahil baka isipin niyang sa kanya ako naiinis. {W Piso 3.2} {DT01/fy|fs}
[3]Inutusan niya akong maligong mabuti. {W Damaso 4.5} {DT00/fg}
[4]Naroon pa rin ang ilang nagtitinda. {W Bulaklak 8.11} {DT00/fy}
[5]... nang maging malinaw sa kanya ang lahat. {W Bulaklak 8.32} {DT001/fg|P-L}

(4) May pulutong ng pandiwang ma-, ma- at mapa- sa pagsanib ng tahasan at balintiyak {6-3.3}. Kung tahasan ang pandiwang ma- ay wala itong pagkakabago ng kakayahan (halimbawa sa {7K-111 (6)}). Kasalungat nito, karaniwang may pagkakabago ng pagkakataon ang pandiwang ma- at mapa- kung nagagamit na pandiwang tahasan.

Sakop ng pagsanib sa tahasan at balintiyak ng pandiwang ma-, ma- at mapa-
Panlapi

ma-Tingnan sa itaas.
Pagsanib at balintiyak {7-3.1}
ma-Tahasan, pagsanib at balintiyak {7-3.5.1}
mapa-Tahasan, pagsanib at balintiyak {7-3.5.1}
Pagpuna: Hindi payak ang pandiwang ma- at mapa-.

7-1.2 Pandiwang tahasang payak na may unlaping mang-

(1) Pandiwang tahasang payak ang binubuo ng unlaping mang-. Nagmumula sa mang- ang mga pandiwang mam- at man- sa pamamagitan ng pagbabago ng tunog {14-2.5.2}. Malimit na nawawalan ng unang katinig ang ugat-salita. Dapat ibukod sa mga pandiwang may tumpak na panlaping ma- ang pandiwang mang- na may pagbabago ng panlapi (halimbawa: mamulạ [mʌ.mʊ'lʌ] |mang+pula|).

DTDT00DT01 DT10DT11
PanlapiPandiwafyfg fgfgfg

mang-mangamọy mamas mangim manliịt manlumọ mamulạ (nanditọ) ...fy ....
mang-akitfy|ft ....
mangarap mangibabaw mamangk mamugạ mamuhay mandaya manggamọt mang-inịs mangitlọg manginịg mamalẹngke mamatạy manalo ... .fg...
manaịg .fgfg|ft..
manggaling manggilid mamalakad ..fg|fn..
mamahala manghamak mangilag mamuno maniwala mangatwiran ..fg|fp..
mamilị .fg.fg|ft.
mambugbọg mangasiwa mamatnugot ..fg|ft..
mangganyạk mamakyạw mamulot manakịt manakot mang-umịt ...fg|ft.
mangako mamigạy manghing ...fg|ftfg|ft|fp
mangahulugạn {DT001/fg|P-L/mang+kahulugan}
Mga pangungusap na halimbawa na may pandiwang tahasang mang- {7K-121}.

(2) Ilang pandiwang mang- ang naglalarawan ng lagay o pagpapatuloy [1]. Mas malaki ang pulutong ng pandiwang mang- na naglalarawan ng kilos na katamtaman. Wala itong kawani sa tabi ng paniyak {DT00/fg} [2]. Mayroon ding pandiwang mang- na may fokus sa tagaganap at pati may pandako o pantuwid [3 4]

Mga anyong hinango sa panghalip na pamatlig gaya ng naritọ o nanditọ [5] ay tingnan sa {7-1.1 (3)}.

 
[1]Nangangamoy ang sirang isda. |mang+amoy| {DT00/fy}
[2]Tayong lahat ay kabilang sa isang bansa kung saan maaari nang mangarap muli. {W Aquino 2010 3.21} |mang+arap|{DT00/fg}
[3]Siya ang namamahala sa gawaan. |mang+bahala| {DT01/fg|fp?ft}
[4]Huwag manakit ng kapwa. |mang+sakit| {DT10/fg|ft}
[5]Hay, bakit nga ba ako nandito sa tabi mo? |nang+dito| {W Madaling Araw 3.7} {DT00/fy}

7-1.3 Pandiwang tahasang payak na may panlaping -um-

PanlapiPandiwaD00D../fy
DT00 DT01 DT10DT11

-um-lumindọl umulạnf0.. ...
bumah f0..fg|fn..
umantạ gumandạ pumulạ .fy....
umitlọg lumakad lumangọy ngumangạ tumay. .fg...
umalịs lumabạs umuw.. fgfg|fnfg|fn.
kumain. .fg.fg|ft.
umiwas pumuntạ tumalọn ...fg|fn..
tumulong ...fg|fp..
lumuwạs.. .fg|fnfg|fn.
umakyạt gumupịt lumipat.. .fg|fnfg|ft.
bumarịl tumikịm pumalo pumatạy, sumakạl tumigil tumupạd ...fg|ftfg|ft.
bumaling.. .fa|fl.fa|fp|fl
bumakạs bumalikat bumilị kumuha humirạm pumili ....fg|ft.
bumawas humango . ....fg|ft|fn
Mga pangungusap na halimbawa ng pandiwang -um- {7K-131}.

(1) Maaaring ipakita sa talahanayan na hindi nakalitaw ang pag-uuring pampalaugnayan ng pandiwang -um-. Pinakamalaki ang uring {DT01} at {DT10} (halos katumbas ang dalawa). Napakaliit ang mga uring {D00}, {DT../fy}, bahagyang malaki ang uring {DT00/fg}.

(2) May mga pandiwang -um- na walang paniyak {D00/f0}. Naglalarawan ito ng pangyayaring pangkalikasan [1]. Hindi maaaring ibukod ang tahasan at balintiyak kung walang paniyak ang pangungusap. May ilang pandiwang panlagay na {DT00/fy} na binibuo sa pamamagitan ng panlaping -um-. Kung ginagamit ang panlaping ma- para sa pagbuo ng pang-uri ay ibang panlapi (-um- o mang-) ang dapat gamitin upang buuin ang pandiwang panlagay [2a|b] {15-3.2}. Ginagamit rin ang panlaping -um- upang buuin ang isa pang pandiwang panlagay na may ibang kahulugan [3a|b].

Naglalarawan ng kilos na katamtaman ang mga pandiwang -um- sa uring {DT00/fg}. Wala itong lunan o tagatiis [4]. May pulutong na malimit na ginagamit na walang pandako o pantuwid {DT00/fg} [5]. Mayroon ring pandiwang {DT00} na may tagatiis sa loob ng ugat nito [6].

 
[1]Umuulan na.{D00/f0}
[2][a] Maganda ang mga bulaklak.{U}
 [b] Gumanda siya pagkatapos ikasal. {6K-3231 [8]}{DT00/fy}
[3][a] Bakit ka namumula?{DT00/fy}
 [b] Bakit pumula nang sobra ang damit na ito? {DT00/fy}
[4]Tapos na ang tulog, tumayo na kayo. {DT00/fg}
[5]Kasama naming kumakain si Ang Taoke ... {W Nanyang 6.6} {DT00/fg}
[6][a] Umitlog kahapon ang inahing manok. {DT00/fg}
 [b] Umitlog kahapon ang inahing manok ng itlog na ginto. {DT10/fg|ft}

(3) Malaki ang pulutong ng pandiwang -um- na may pandako {DT01}. Doon nabibilang ang pandiwa ng paggalaw na may pandakong panlunan [7], pati ang pandiwang naglalarawan ng tagatanggap [8]. Pag dinadagdagan ng pantuwid (tagatiis) ang pandiwang {DT01} ay bumubukal ang pandiwang {DT11} [9].

Kahit may pandako bilang kawani ang karamihan ng pandiwang payak ay mayroon ding pandiwang -um- na may pantuwid {DT10} [10].

 
[7]Pumunta siya sa palengke. {DT01/fg|fn}
[8]Sino ang tutulong sa akin kundi ikaw? {DT01/fg|fp}
[9]Bumawas ka sa pinya ng isang gayat. {DT11/fg|ft|fn}
[10]Sino ang babalikat ng kapatid ko? Magbabalikat {DT10/fg|ft}

(4) Tanging naaakit ang pandiwang -um- na maaaring magkaroon ng pandako o pantuwid {7K-132}. Maaaring ipakita ng pandako ang dako ng kilos, ngunit ng pantuwid ang tagatiis. Bunga nitong naglalarawan ng "parte lang" ang pandako at ng "kabuuan" ang pantuwid [11a|b]. Ibinigay namin sa pantuwid ang katungkulang tagatiis kahit halatang may saklaw ng pagsanib sa pagitan ng tagatiis at lunan. Ilang pandiwang -um- ang minsan may pantuwid sa halip ng karaniwang pandakong panlunan [12a|b].

 
[11][a] Umakyat siya sa punongkahoy. (Ilang sanga lang, at baka hindi sa tuktok ng puno.) {DT01/fg|fn}
 [b] Umakyat siya ng punongkahoy. (Ganap na pag-akyak hanggang sa tuktok.){DT10/fg|ft}
[12][a]Umalis ako sa Kinaway. [++] {DT01/fg|fn}
 [b] Umalis ako ng Kinaway ... {13K-5311 Σ}{DT10/fg|fn}

Sa maraming angkang-salita, maaaring ibukod nang maayos ang pandiwang mag- (may pantuwid, {DT10}) sa pandiwang -um- (walang pantuwid, {DT00} at {DT01}). Halimbawa ang pares na tumayọ - magtayọ. Ngunit may malalaking kaibahang leksikal dito, tingnan ang katangian ng bumilị at magbilị sa {6K-103}.

(5) May tanging tabu {7K-133 *} ang pandiwang nagpapahayag ng tagatiis na binibigyan ng malakas na hirap o pinsala. Halimbawa ang mga pandiwang bumarịl, pumalo, pumatạy, sumakạl. Kung hayop ang tagatiis ay walang problemang gamitin ang pantuwid. Kung mga tao ang tagatiis di-karaniwan ang paggamit ng pantuwid; kung tanging tao ang tagatiis, madalang ito; at kung may pangalan ang tao, ipinagbabawal ito. Nasa fokus ang tagaganap, marahil ito ang sanhi ng bawal, at ayaw na ituro ang "nakakamatay ng tao". Mas mahina ang bisang pansemantika kung ginagamit ang pandako sa halip ng pantuwid. Pinapayagan ang bumaril kay X dahil pupunta lang ang baril sa dako ng X at hindi pupunta nang prangko kay X. Kung hindi nasa fokus ang tagaganap ay walang tabu (karaniwang sa pamamagitan ng balintiyak na pandiwang -in); sa kalagayang ito maaaring "ikalungkot ang tagatiis". Tingnan ang mga halimbawa sa {7K-133}.

(6) Kung pangit ang pagbubuo ng pandiwang -um- dahil sa palatunugan ay minamabuti ang pandiwang mag- {7K-141 (5)}.

(7) Sa wastong pagsasalitang pampalatunugan, palaging gitlapi ang panlaping -um-. Wala itong Po [ ʔ ] bilang unang tunog; dahil dito hindi maaari nasa unahan ng salita. Palaging isinisingit ito sa salita sa likod ng unang katinig, kung ito'y Po [ʔ] o ibang katinig (halimbawa iyạk - umiyạk [ʔɪ'jʌk - ʔʊ.mɪ'jʌk]) {14-2.4.1}.


7-1.4 Pandiwang tahasang payak na may unlaping mag-

(1) Ang mga pansariling katangian ng unlaping mag- ay mahalaga sa pagbuo ng pandiwang mag-. Tiyak na nagpapahiwatig ang panlaping mag- na tahasan ang pandiwa nito, sapagkat walang pandiwang balintiyak na binubuo sa tulong ng kumpol-panlaping may mag- at halos walang paggamit sa ibang bahagi ng panalita. Bukod dito pinapanatili ang ugat-salita kung binubuo ang anyong pambanghay (walang paghahati ng ugat, walang pagbago ng diin). Maaaring lumikha ng bagong salitang may unlaping mag-, palaging maliwanag na ito'y pandiwa. Tinatawag namin itong di-tumpak na pandiwang mag-. Binubuo ito dahil sa pampalatunugang katangian ng mag- at hindi dahil sa pagkakagusto sa tanging kayarian ng kawani. Maaari ring may katwirang pampalaugnayan sa pandiwang mag- na ito; mahirap ibukod ang pandiwang tumpak sa di-tumpak. Sumusunod ang mga pulutong ng pandiwang di-tumpak na mag-; tinatalakay ang mga ito sa pangabit:

(2) Kabuuran ng pandiwang mag-

PanlapiPandiwa DT00DT00DT01DT10DT11
fyfg
fgfgfg

mag-mag-alangạn magsayạ magtakạ fy....
mag-agahan mag-ahit magbahay magbago magbaligtạd magbarịk {*} magbunga maghalo magpahingạ |mag+pahinga| maglason magsinungalịng {*} magtrabaho ... .fg...
maghiwalạy {*} .fr...
magbasạ {*} .fg.fg|ft.
magbuhat magmul magpuntạ ..fg|fn..
mag-ampọn magkasạl ..fg|fp..
mag-alpạs magbantạs magdatig maghati magkulang magkulong magpigil magpasalamat |mag+pasalamat| magsanay magsikịp magturing ..fg|ft..
magsawa ..fg|fs..
magbudbọd ..fg|fnfg|fnfg|ft|fn
mag-anyaya magbunọt maghanạp {*} maghintạy magtipịd magtiịs ..fg|ftfg|ft.
mag-alaga mag-alịs mag-aral magbayad magbilị magbuhạt {*} magbu magdalạ maghinạw maghugas magkalạt {*} maglakạd {*} magluto magsulạt {*} magtay ... ...fg|ft.
maghango maghatịd maglagạy maglapạd magsalin ....fg|ft|fn
magbigạy magbintạng magdulot ....fg|ft|fp
mag-adyạ ....fg|fp|fn
{*}   !! May diin sa huling pantig ang pandiwang ito, kahit sa ikalawang pantig mula sa huli ang ugat-salita.
 Mga pangungusap na halimbawa na may pandiwang mag- {7K-142}.

(3) Malaking pulutong ang mga pandiwang mag- na may fokus sa tagaganap at may pantuwid bilang tagatiis {DT10/fg|ft} [1]. Maaaring ibukod ang mga ito sa pandiwang tahasang -um- na walang pantuwid ({DT00} at {DT01}) [1|2], ngunit maraming kataliwasan (halimbawa bumilị - magbilị {6K-103}). Kahambing sa pandiwang {DT10/fg|ft} ang di-tumpak na pandiwang {DT00|fg} kung naglalarawan ng tagatiis ang ugat-salita [3]. Kung tumuturing sa isa pang pandakong panlunan o tagatanggap ang yaring mag-, bumubukal ang mga pandiwang {DT11/fg|ft|fA} [4].

 
[1]Nagtayo siya ng kanyang sariling bahay. {7K-142 (4)} {DT10/fg|ft}
[2]Tumayo siya at binugbog ka. {W Rosas 4.17}{DT00/fg}
[3]Nag-aalmusal tayo sa umaga. {7K-142 (2)}{DT00/fg}
[4]Mabuti pa kayo, nagbibigay sa akin ng pagkain. {W Angela 3.5} {7K-142 (6)} {DT11/fg|ft|fp}

Bukod sa nasabing malaking pulutong, may ilang pandiwang mag- na {DT00/fy} at {DT00/fg} {7K-142 (1 2)} at ilang tumpak na pandiwang may pandako [5]; malimit na hindi maliwanag kung bakit binubuo ang pandiwang mag- sa kalagayang ito. May pandiwang mag- na ginagamit kasama ang pantuwid o pandako [6a|b]. Kataliwasan ang ilang pandiwang mag- na walang pantuwid, kahit na may pantuwid ang katumbas na pandiwang -um- [7a|b].

(4) Sa ilang angkang-salita ay karaniwang ginagamit ang pandiwang balintiyak; pandiwang tahasang mag- ang binubuo lamang kung talagang dapat gamitin ang pandiwang tahasan. Sa angkang bukạs, ginagamit ang pandiwang balintiyak na buksạn. Talagang dapat ang pandiwang tahasan kung tanungin ang tagaganap [8a|b] o gustong buuin ang pangngaldiwang pagbubukạs. Sa dalawang kalagayan, ipinagbabawal na gamitin ang pandiwang balintiyak {12-4.4} {6-6.5}.

 
[5]Sino ang nag-alpas sa aso? {7K-142 (3)} {DT01/fg|ft}
[6][a] Magtipid kayo ng tubig. {7K-142 (5)}{DT10/fg|ft}
 [b] Magtipid kayo sa tubig. {DT01/fg|ft}
[7][a] Nagbago ang kanyang loob. {DT00/fg}
 [b] Sino ang bumago ng pagkakaayos ng mga upuan? {DT10/fg/ft}
[8][a] Sino ang nagbukas ng pinto? [b] Binuksan ni Ana ang pinto.{DT10/fg|ft}

(5) Hindi lamang binubuo ang pandiwang mag- mula sa ugat-salita kundi pati mula sa pandiwa (palaging may panlapi, halimbawa magpumilit |mag+(um+pilit)| {7-8.3}) o pang-uring may panlapi (halimbawa magmalupịt |mag+(ma+lupit)|). Maaari ring binuo ang mga pandiwang mag- na nanggagaling sa pariralang pangngalang may panuring (magmagandạng umaga, magdalawạng isip {7K-141 (4)}).

(6) {Θ}  Mga panlaping mag- at pag-:

[9] {6-4 [1]} ma- mang- -um-
mag-
mag- (T)
[10] {6-4 [4]}
magpa-
mag- (K)
[11] {6-4 [2]}   makapang- maka-
makapag-
pag- (T)
[12] {6-4 [5]}
makapagpa-
pag- (K)
[13] {ND} pa- pang-
pag-
pag- (T/K)

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_09.htm
28 Oktubre 2010 / 16 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 7 Mga isa-isang uring pampalaanyuan ng pandiwa (Talaksan 7/09)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag