6K Pangabit sa Mga Pandiwa
(Talaksan 6K/08)

{6K-701 }   Pariralang pandiwa

"May pandiwa bilang salitang pang-ubod ang pariralang pandiwa."

May dalawang paghihinuha ang aming katuturan:


{6K-741 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Panlapag o sugnay bilang kawani ng pandiwa

Sa loob ng apat na siglo at sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo, itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang Vocabulario de la lengua tagala. {W Javier 3}
[1] Sa loob ng apat ...[2] itinuturing ding makabuluhang ... 
{P-K/L}{S-1/PT}
 
Sa [2a], pangungusap na payak ang [2], ngunit maaari ding sinuri bilang pangungusap na tambalan kung saan hinahalinhan sa sugnay na makaangkop ang [2b].

[1] Sa loob ng apat na siglo at sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo ...
Sa loob ng apat na sigloatsa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo
{P-K/L}{P-K/L}
saloobngapatna sigloatsapagitanngnabanggit namgabok.
TKNTWUB/TTL N/EsKTKNTWJ/DB/D TLY/MN/Es

Pariralang SA-NG {4-4.2}.

[2a] ... itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang Vocabulario de la lengua tagala.
itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang vocabulario ...
{S-1/PT}
itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiyaang vocabulario
{P-P=P-D} {P-T=P-N}
itinuturing din-ng makabuluhang ambag sa leksikograpiya
  {P-L=P-N(U.TL N P-K)}
itinuturingdingmakabuluhangambag saleksikograpiyaangvocabulario
DB01/KA/HT.TLU.TLNTK N/EsTTN/Es
 
Panlapag bilang kawani ng pandiwa.

[2b] ... itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang Vocabulario de la lengua tagala.
itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang vocabulario ...
{S-Tb(S-0/L S-L)}
itinuturing din- -ng makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang vocabulario
{S-0/L/P0} {S-L/PT}
itinuturing dinmakabuluhang ambag sa leksikograpiyaang vocabulario
{P-P=P-D} {P-P=P-N(U.TL N P-K)} {P-T=P-N}
 
Sa pagsusuring ito, bagay sa pandiwang itinuturing ang paniyak na binubuo ng sugnay na makaangkop na may kapwa pariralang pangngalan ang panaguri at paniyak.

{6K-742 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Panlapag o sugnay bilang kawani ng pandiwa

[1] Bayaang bukas ang sugat.  
bayaang bukạsang sugat
{P-P=P-D} {P-T=P-N}
bayaan--ng bukas
{P-L=P-U}
bayaangbukasangsugat
DB10/W.TLUTTN

Sa pagsusuring [1] ipinapalagay na payak ang pangungusap.
 
Kawani ng pandiwa ang panlapag dahil walang-kahulugan ang pangungusap kung walang bukạs. Pang-uring tumpak ang bukạs at hindi pang-uri na nagagamit na pang-abay.

[2] Bayaang bukas ang sugat.  
bayaang bukạs ang sugat
{S-Tb(S-0/L/P0 S-L)}
bayaan--ng bukas ang sugat
{P-P=P-D}{C-L/PT}
 bukasang sugat
{P-P=P-U}{P-T=P-N}
 
Sa pagsusuring [2], tambalan ang pangungusap. May pang-ibabang sugnay na makaangkop na bukas ang sugat ang panaguri; walang paniyak ang sugnay na pang-itaas.

{6K-721}   Pandiwang karaniwang pinag-uugnay sa iba pang pandiwa

Karaniwang pinag-uugnay sa ibang pariralang pandiwa ang ilang pandiwa. Maaaring kaltasin ang pantuwid o pandako.

 
[1]asahan Inasahan ko na awitin ni Linda ang pambansang awit.
[2]bayaan Bayaan silang gumastos para sa kanilang pangarap. {W Almario 2007 3.8}
[3]magmadal Tinawag niya ako para siyang humarap, at nagmamadaling sumunod sa loob. {W Nanyang 11.10}
[4]hayaan [a] Hayaan mo akong mag-isa. [b] Hayaan mo siya roon. { LJE haya²} (Kataliwasan ang [4b] na walang pandiwang nakakabit, iba pang halimbawa kay { LJE haya²} ang Hayaan mo siyang dumoon.)
[5]magkusa Nagkusa siyang tumulong sa kanyang mga kapatid.
[6]kusain Kinusa niyang sirain {DB10/W} (sinira {DB10/D}) ang aklat.
[7]mapilitan Pag may dumarating na ilang mamimili, napipilitang pumasok si Lim Kui sa tindahan para harapin ang mga ito. {W Nanyang 11.10}
[8]magpumilit Naramdaman kong may nagpupumilit na bumalong sa aking mga mata. {W Dayuhan 3.22}

{6K-752 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwang pang-ibaba bilang panaguri sa sugnay na makaangkop

[1] Nakita kong naglaro ang mga bata.
Nakita ko-ng naglaro ang mga bata
{P-P}{P-T=S-L}
naglaroang mga bata
{P-P}{P-T}
Nakitakongnaglaro angmgabata
DB10/DTW.HT.TL   DT00/D TTY/MN

Hinahalili ng sugnay na makaangkop ang paniyak ng sugnay na pang-itaas. Sa sugnay na makaangkop, panaguri ang pandiwang pang-ibabang naglaro. Maaari ding suriing payak ang pangungusap (katulad ng {6K-753 [2]}).

Karagdagan ang pagsusuri ng pangungusap na may pangngaldiwa [2]:

[2] Nakita ko ang paglalaro ng mga bata.
Nakita koang paglalaro ng mga bata
{P-P} {P-T=P-N(ND P-W)}

{6K-753 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwang nakakabit

Maaaring suriin bilang tambalan [1] o payak [2] ang pangungusap na sumusunod.

[1] Hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama. {W Busilak 3.5}
hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama
{S-0/L/P0} {S-L/PT}
hinayaan nilanatutulog si Busilaksa kama
{P-P=P-D} {P-P=P-D} {P-T=P-N}{P-K/L}
hinayaannilananatutulogsi Busilaksakama
DB10/DTW.HTTLDT00/KY/Ta N/TaTKN/Es

Pangungusap na tambalan ang [1]. May panaguri ang sugnay na pang-itaas at doon humahalili sa sugnay na makaangkop ang paniyak {13-5.5.1 [4]}.

Nasa kasalukuyan (pananaw na di-panganap) ang pangalawang pandiwang natutulog, dahil walang kaguluan hinggil sa kabisaang pang-ubod.

[2] Hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama.
hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama
{S-1/PT}
hinayaan nila na natutulog si Busilaksa kama
{P-P=P-D(DB P-W P-L=P-D} {P-T=P-N}{P-K/L}
hinayaannilananatutulogsi Busilaksakama

Sa pangungusap na payak, may tatlong kawani ang pandiwang pang-itaas: paniyak na si Busilak (tagatanggap o tagatiis), pantuwid na nila (tagaganap) at panlapag na na natutulog {6-7.4 (3)}.

Magkabagay ang mga kayarian ng kawani, nababagay ang paniyak na si Busilak sa dalawang pandiwa.

Pang-angkop (hindi pang-abay) ang na, hindi tama ang pangungusap na Hinayaan na nilang natutulog si Busilak sa kama.

{6K-754 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pandiwang pang-ibaba bilang paniyak na may panandang ang

[1] Sinikap ng lobo ang tumalon upang makaahong palabas. {W Aesop 3.1.1}
sinikap ng lobo ang tumalonupang makaahong palabas
{S-0/L/PT} {S-K/B/P0}
sinikap ng loboang tumalon
{P-P} {P-T}
sinikapngloboangtumalon upangmakaahongpalabas
DB10/DTWN/EsTTDT01/WK DT00/W.TLA
 
Pandiwang pang-ibaba na kaugnay sa panaguring sinikap ang paniyak na tumalon. May dalawang pandiwa ang pangungusap; bilang panaguri at pati paniyak. Nagiging malinawag ito kung ipinapansin ang pangungusap na [4].
 
Walang paniyak ang sugnay na pangatnig na pang-ibaba.

Iba pang mga mapagpipilian:

 
[2]Tumalon ang sinikap ng lobo upang makaahong palabas. [0]
[3]Sinikap ng lobong tumalon upang makaahong palabas. [+]
[4]Sinikap na tumalon ang lobo upang makaahong palabas. [+]
(Sa sugnay na na tumalon ang lobo, ipinapaugnay ang paniyak na ang lobo sa pandiwang tumalon; wala nang pantuwid ang panaguring sinikap sa sugnay na pang-itaas).
[5]Nagsumikap na tumalon ang lobo upang makaahong palabas.
[6]Nagsikap na tumalon ang lobo upang makaahong palabas. [-]
"Mahusay" ang pangungusap na ito, ngunit di-karaniwan ang paggamit ng pandiwang magsikap.
[7]Sinikap na tumalon ng lobo upang makaahong palabas.
[8]Sinikap ng lobo ang pagtalon upang makaahong palabas.
[9]Sinikap ng lobo ang talon upang makaahong palabas.

{6K-755 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwang nakakabit at hindi

... hindi mo na siguro matiis balewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan. {W Madaling Araw 3.2}
hindi mo na siguro matiis  balewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan
{S-0/L/P0} {S-L/PT}
hindi mo na siguro matiis  balewalainang pagsiklot ng aking mga kalamnan
{P-P=P-D} {P-P=P-D}{P-T=P-N(ND P-W)}
hindimonasiguromatiis balewalainangpagsiklotngakingmga kalamnan
ATW.HTAA/EsDB10/WDB10/W TTNDTWTK.HTY/M N

Walang paniyak ang sugnay na pang-itaas, sa halip nito ang sugnay na makaangkop.

Pandiwang nakakabit ang matiis balewalain. Halatang walang pang-angkop dahil maaaring kaltasin ang salitang na kung sumusunod nang kagyat ang pangalawang pandiwa.

Iba pang mga mapagpipilian (walang pagtanggi)
[++]Siguro matitiis mong balewalain ...
[--]Siguro mong matitiis balewalain ... (Dahil may di-pagkakabagay sa pang-angkop ang siguro ay hindi maaaring bumuo ng panggitaga.)

{6K-756} Katawagang 'pang-ibaba'

Kinaugaliang may dalawang kahulugan ang katawagang 'pantulong' sa Pilipinong balarila. Ginagamit ito hindi lamang upang ipahayag ang "ibigay ang tulong" ('auxiliary' sa Inggles) kundi pati para sa sugnay at pariralang "nasa ibaba" ('subordinated' sa Inggles). Sa aming palagay, hindi bagay sa pangalawang kahulugan ang salitang nanggaling sa ugat na tulong. Dahil dito, nagpasok kami ng bagong katawagang 'pang-ibaba'.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_08K.htm
01 Nobyembre 2011 / 24 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6K Pangabit sa Mga Pandiwa (Talaksan 6K/08)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag