6K Pangabit sa Mga Pandiwa
(Talaksan 6K/08)
{6K-701 
} Pariralang pandiwang
"May pandiwa bilang salitang pang-ubod ang pariralang pandiwa."
May dalawang paghihinuha ang aming katutuang ito:
- Kung may pandiwa sa wikang Filipino ay mayroon ding pariralang pandiwa.
- Alinsunod sa katutuang namin, wala itong tungkuling pantangi at walang katangiang
di-karaniwan sa wikang Filipino. Kung kaya, naiiba ito sa "pangkalahatang pariralang
pandiwang pang-aghamwika". Nagsasaad ni {
Kroeger 1991
p. 166 f.} ng panghuli kung tinitiyak niyang walang pariralang pandiwa ang wikang
Filipino.
{6K-731} Mga halimbawa ng pandakong iniuuna
|
Sa biglang tingin, hindi maaaring pakahuluganan kung bakit sa pangungusap na [2 3] hinahalinhan ang pantuwid (ipinalit namin at pinanggalingan namin) sa pandakong iniuuna. Maaaring pakahuluganan naman kung ipinapalagay na pandiwaring makangalan ang ipinalit at pinanggalingan sa pangungusap na walang pandiwa {6-6.4.3}. Kahambing sa panuring na paari any yaring ito {8-4.8}.
{6K-741 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Panlapag o sugnay bilang kawani ng pandiwa
| Sa loob ng apat na siglo at sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo, itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang Vocabulario de la lengua tagala. {W Javier 3} | ||
| [1] Sa loob ng apat ... | [2] itinuturing ding makabuluhang ... | |
| {P-A/I} | {C-1/PS} | |
Pangungusap na payak ang [2], ngunit maaari ding sinuri bilang pangungusap na tambalan kung saan hinahalinhan sa sugnay na makaangkop ang [2b]. | ||
| [1] Sa loob ng apat na siglo at sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo ... | |||||||||||||
| Sa loob ng apat na siglo | at | sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo | |||||||||||
| {P-A/I} | {P-A/I} | ||||||||||||
| sa | loob | ng | apat | na | siglo | at | sa | pagitan | ng | nabanggit | na | mga | bok. |
| MA | N | MC | JN/C | L | N/Es | C | MA | N | MC | J/VP/A | L | A/P | N/Es |
Pariralang SA-NG {4-4.2}. | |||||||||||||
{6K-742 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Panlapag o sugnay bilang kawani ng pandiwa
| [1] Bayaang bukạs ang sugat. | |||||
| bayaang bukạs | ang sugat | ||||
| {P-P=P-V} | {P-S=P-N} | ||||
| bayaan- | -ng bukạs | ||||
| {P-L=P-J} | |||||
| bayaang | bukạs | ang | sugat | ||
| VP10/N.L | J | MS | N | ||
Sa [1] ipinapalagay na payak ang pangungusap. | |||||
Kawani ng pandiwa ang panlapag dahil walang-kahulugan ang pangungusap kung walang bukas. "Tunay" na pang-uri ang bukas at hindi pang-uri na nagagamit na pang-abay. | |||||
| [2] Bayaang bukạs ang sugat. | |||||
| bayaang bukạs ang sugat | |||||
| {C-Cd(C-0/I/P0 C-L)} | |||||
| bayaan- | -ng bukạs ang sugat | ||||
| {P-P=P-V} | {C-L/PS} | ||||
| bukạs | ang sugat | ||||
| {P-P=P-J} | {P-S=P-N} | ||||
Sa pagsusuri na [2], tambalan ang pangungusap. May pang-ibabang sugnay na pang-angkop na bukas ang sugat ang panaguri; walang paniyak ang sugnay na pang-itaas. | |||||
{6K-751} Pandiwang karaniwang pinag-uugnay sa iba pang pandiwa
Karaniwang pinag-uugnay sa ibang pariralang pandiwa ang ilang pandiwa. Maaaring kaltasin ang pantuwid o pantabi.
|
{6K-752 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwang pang-ibaba bilang panaguri sa sugnay na makaangkop
| [1] Nakita kong maglaro ang mga bata. | ||||||
| Nakita ko | -ng maglaro ang mga bata | |||||
| {P-P} | {P-S=C-L} | |||||
| maglaro | ang mga bata | |||||
| {P-P} | {P-S} | |||||
| Nakita | kong | maglaro | ang | mga | bata | |
| VP10/A | MC.PP.L | VA00/N | MS | A/P | N | |
Hinahalili ng sugnay na makaangkop ang paniyak ng sugnay na pang-itaas. Sa sugnay na makaangkop, panaguri ang pandiwang pang-ibabang maglaro. Maaari ding suriing payak ang pangungusap (katulad ng {6K-753 [2]}). | ||||||
Karagdagan ang pagsusuri ng pangungusap na may pangngaldiwa [2]:
| [2] Nakita ko ang paglalaro ng mga bata. | |||||
| Nakita ko | ang paglalaro ng mga bata | ||||
| {P-P} | {P-S=P-N(N/G P-C)} | ||||
{6K-753 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwang nakakabit
Maaaring suriin bilang payak [1] o tambalam [2] ang pangungusap na sumusunod.
| [1] Hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama. {W Busilak 3.5} | ||||||||
| hinayaan nila | na natutulog si Busilak sa kama | |||||||
| {C-0/I/P0} | {C-L/PS} | |||||||
| hinayaan nila | natutulog | si Busilak | sa kama | |||||
| {P-P=P-V} | {P-P=P-V} | {P-S=P-N} | {P-A/I} | |||||
| hinayaan | nila | na | natutulog | si | Busilak | sa | kama | |
| VP10/A | MC.PP | L | VA00/E | A/Na | N/Na | MA | N/Es | |
Pangungusap na tambalan ang [1]. May panaguri ang sugnay na pang-itaas at doon humahalili sa sugnay na makaangkop ang paniyak {13-5.5.1 [4]}. | ||||||||
Das zweite Verb natutulog steht im Präsens (imperfektiver Aspekt), da keine Konflikte bezüglich der globalen Wirkung bestehen. | ||||||||
| [2] Hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama. {W Busilak 3.5} | |||||||
| hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama | |||||||
| {C-0/I/PS} | |||||||
| hinayaan nila na natutulog | si Busilak | sa kama | |||||
| {P-P=P-V(VP P-C P-L=P-V} | {P-S=P-N} | {P-A/I} | |||||
| hinayaan | nila | na | natutulog | si | Busilak | sa | kama |
| VP101/A | MC.PP | L | VA00/E | A/Na | N/Na | MA | N/Es |
In dem einfachen Satz besitzt das übergeordnete Verb drei Argumente, das Subjekt si Busilak (Empfänger oder Tatobjekt), das Objunkt nilạ (Täter) und das Subjunkt na natutulog {7-7.4 (3)}. | |||||||
Die Argumentstrukturen beider Verben sind kompatibel, das Subjekt si Busilak passt semantisch zu beiden Verben. | |||||||
na ist Ligatur und kein Adverb, sonst müsste der Satz lauten | |||||||
{6K-754 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pandiwang pang-ibaba bilang paniyak na may panandang ang
| [1] Sinikap ng lobo ang tumalon upang makaahong palabas. {W Aesop 3.1.1} | |||||||
| sinikap ng lobo ang tumalon | upang makaahong palabas | ||||||
| {C-0/I/PS} | {C-C/S/P0} | ||||||
| sinikap ng lobo | ang tumalon | ||||||
| {P-P} | {P-S} | ||||||
| sinikap | ng | lobo | ang | tumalon | upang | makaahong | palabas |
| VP10/A | MC | N/Es | MS | VA01/N | C | VA00/N.L | D |
Pandiwang pang-ibaba na kaugnay sa panaguring sinikap ang paniyak na tumalon. May dalawang pandiwa ang pangungusap; bilang panaguri at pati paniyak. Nagiging malinawag ito kung ipinapansin ang pangungusap na [4]. | |||||||
Walang paniyak ang sugnay na pangatnig na pang-ibaba. | |||||||
Iba pang mga mapagpipilian:
| |||||||||||||||||||||||
{6K-755 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwang nakakabit at hindi
| ... hindi mo na siguro matiis balewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan. {W Madaling Araw 3.2} | ||||||||||||
| hindi mo na siguro matiis | balewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan | |||||||||||
| {C-0/I/P0} | {C-L/PS} | |||||||||||
| hindi mo na siguro matiis | balewalain | ang pagsiklot ng aking mga kalamnan | ||||||||||
| {P-P=P-V} | {P-P=P-V} | {P-S=P-N(N/G P-C)} | ||||||||||
| hindi | mo | na | siguro | matiis | balewalain | ang | pagsiklot | ng | aking | mga | kalamnan | |
| D | MC.PP | D | D | VP10/N | VP10/N | MS | N/G | MC | MA.PP | A/P | N | |
Walang paniyak ang sugnay na pang-itaas, sa halip nito ang sugnay na makaangkop. | ||||||||||||
Pandiwang nakakabit ang matiịs balewalaịn. Halatang walang pang-angkop dahil maaaring kaltasin ang salitang na kung sumusunod nang kagyat ang pangalawang pandiwa. | ||||||||||||
| Iba pang mga mapagpipilian (walang pagtanggi) | |
| [++] | Siguro matitiis mong balewalain ... |
| [--] | |
{6K-756} Katawagang pang-ibaba
Kinaugaliang may dalawang kahulugan ang katawagang pantulong sa Pilipinong balarila. Ginagamit ito hindi lang upang ipahayag ang "ibigay ang tulong" ('auxiliary' sa Inggles) kundi pati para sa sugnay at pariralang "nasa ibaba" ('subordinated' sa Inggles). Sa aking palagay, hindi bagay sa pangalawang kahulugan ang salitang nanggaling sa ugat na tulong. Dahil dito, nagpasok kami ng bagong katawagang pang-ibaba.
| Wikang Filipino ni
Armin Möller
http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_08K.htm
01 Nobyembre 2011 B-678-1 |