6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/08)

6-7 Mga pariralang pandiwa

May pandiwa bilang salitang pang-ubod ang pariralang pandiwa (susi {P-V}) {6K-701 }; pariralang pangnilalaman ang mga ito. Maaaring nagagamit na panaguri o paniyak ang pariralang pandiwa [1] {2-4.4} {2-4.5}. Kung gayon mayroon itong kabisaang pang-ubod sa pangungusap {2-4.3}. Dalawang pandiwang kaugnay na nasa isang pangungusap ang tinatawag naming pandiwang nakakabit {6-7.5}. May pinaikling mga sugnay na makaangkop (wala itong paniyak) na katulad ng pariralang pandiwa [2] {13-5.3}. Nasa loob ng pariralang pandiwa, karaniwang iniuuna ang pandiwa.

 
[1]Kinain ni Gina ang mangga. {P-P=P-V}
[2]Matamis ang manggang kinain ni Gina. {C-L(P-V)}

6-7.1 Pantuwid sa pariralang pandiwa

Bukod sa paniyak, pantuwid ang pinakamalimit na kawani ng pandiwa {6-2.2}; karaniwang may gawing hutaga ang pariralang pantuwid. Sumusunod ito sa pandiwa [1] o binubuo ang panggitagang pantuwid [2 3] {11-6.5}. Hindi maaaring maitanong ang pantuwid bilang kawani ng pandiwa {12-4.4}.

Magkakaiba ang tungkuling pansemantika ng pantuwid (tagatiis, tagaganap, tagagawa, tagahimok, tagaakala o kagamitan).

 
[1]Kinain ni Gina ang mangga.{P-C}
[2]Sa mga tudling nila itatanim ang mais. {P-C/IC}
[3]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop} (Salitang makatukoy ng panggitaga ang pang-abay na pananong na papaano.) {P-C/IC}

6-7.2 Dalawa at higit na dalawang pantuwid bilang kawani

Sa wikang Filipino, maaaring magkaroon ng hanggang tatlong pantuwid ang pandiwa.

 
[1]Binigyan ko ng bola ang bata. {VP20/fb|fa|fp}
[2]Tinamnan ko ng talon ang gulayan. {VP20/fl|fa|fp}
[3]Gustong kumain ng bata ng mangga. {V20/ft|fp//VA10}
[4]Gusto ni Nanay na kinain ng bata ang lugaw. {VP20/fp|ft|fa//VP10}
[5][a] Gusto ko si Ate na bigyan ni Nanay ng pera. [++] [b] Gusto ko si Ate na bigyan ng pera ni Nanay. [+]{VP30/fb|ft|fa|fp//VP20}
[6]Magpakain ka ng baboy. {VA10/fi|fa}
[7]Magpakain ka ng darak sa baboy. {VA11/fi|fp|fa}
[8]Hugasan mo ang paa ng mainit na tubig. {VP20/fp|fa|fm}
[9]Naibago ni Jose ng lugar ang kabinet.{VP20/fp|fa|fl}

Halos palagi nasa harap ng ibang kawani ang pantuwid na naglalarawan ng tagaganap o tagaakala [1-5 8 9].

6-7.3 Pandako sa pariralang pandiwa

(1) Maaaring bumuo ng kawani ng pandiwa ang pandako {6-2.2 (3)}; pati maaaring malaya ito sa pangungusap. Pansemantika ang dalawang katawagan; pampalaugnayang halos walang kaibahan ang dalawang paggamit na ito ng pandako. Tinatalakay sa kabanatang {4-5.1} ang pandakong malaya.

(2) Nasa unahan ng pariralang pandiwa ang pandiwa. Dahil dito, inihuhuli sa pandiwa ang kawaning pandako [1 3 4] at karaniwang inihuhuli din sa kawaning pantuwid [2 5] {6-2.2 (4)}. Ito ay kaibahan sa pariralang pandakong malaya; karaniwan nasa unahan ng pangungusap ang panghuli. Mayroon din namang iniuunang kawaning pandako [6 7] {6K-731}. Maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pandakong iniuuna; walang pang-angkop ang panggitaga [6 7b]. Nasa pamamagitang ng panandang sa ang pagbuo ng kawaning pandako [1-6]; madalang ang paggamit ng pang-ukol na SA at pang-ukol [8]; ito ay iba pang kaibahan sa pariralang pandiwang malaya.

Maaari tagatanggap [2 4], panlunan [1 3 6 7], tagagawa [5], sanhi o pagpalit ang katungkulang pansemantika ng pandako.

Maaaring itanong ang kawaning pandako sa pamamagitan ng panghalip na pananong na SA na kanino at saan; ibinibilang sa pariralang pandako ang mga pananong na ito [9 10].

 
[1]Ibalik mo sa aklatan ang libro. {P-A/fl}
[2]Ipinukol ni Maria sa bata ang bola. {P-A/fb}
[3]Pumunta siya sa bahay ng mga duwende bilang isang maglalako. {W Busilak 1}{P-A/fl}
[4]... lalo pa't kung iyon pa ang magbibigay sa 'yo {W Estranghera 3.8} {P-A/fb}
[5]Magpakain ka ng darak sa baboy. {7-4.1 [10b]} {P-A/fa}
[6]Sa mga tudling nila itatanim ang mais.{P-A/fl}
[7][a] Doon pupunta siya. [++] [b] Doon siya pupunta. [+] [c] Doon siyang pupunta.{P-A/fl}
[8]Makakausap sila ukol sa kanyang mga sinusulat. [{13K-5213 Σ}] {P-A/O}
[9][a] Kanino nagbigay si Gina ng libro? [b] Kanino ibinigay ni Gina ang libro?
[10]Saan ka pupunta? Wo gehst du hin?

6-7.4 Panlapag sa pariralang pandiwa

(1) Sa pangkat na {6-2.2 (5)}, binanggit na maaari ding panlapag ang kawani ng pandiwa [1-7]. Kalimitang nasa kagyat na likod ng pandiwa ang panlapag; mayroon itong pang-angkop [2 7] o lalong madalang wala [1]. Pag may pang-angkop ang panlapag ay maaari din itong nasa likod ng ibang parirala (sa [3 4] sa likod ng paniyak (panghalip), sa [5] ng paniyak, sa [6] ng pantuwid). Sa palasusian namin, maaaring ihudyat ang panlapag na ito sa pamamgitan ng ikatlong numero sa susi ng pandiwa {6-2.3 [7]}).

 
[1]Para sa akin, isang malaking karangalan ang maging ninong ng anak nila. {W Angela 3.14} {5-2.2 (2)}{VA001/fa|P-L}
[2]Magagamit na panaguri ang iba't ibang bahagi ng panalita. { Aganan 1999 p. 74} {VP001/fp|P-L}
[3]... ngunit nabansagan siyang Joe Carter [{W Suyo 5.4}]{VP001/fp|P-L}
[4]Ituring mo akong iyong kaibigan. {VP101/fp/fa|P-L}
[5]Pinapangalanan ang isang buong kaisipang isang pangungusap.{VP001/fp|P-L}
[6]Bakit ba ipinasiya ng 1935 Kumbensiyong Konstitusyonal na isang wikang batay sa isa sa mga katutubong wika ng Filipinas ang ating maging wikang pambansa? {W Almario 2007 3.1} {VP101/fp|fa|P-L}
[7]Ipinapalagay na matalinong bata daw ang aking panganay.{VP101/fp|fa|P-L}
[8]Ipinalalagay kong isa siyang taong may ganap na kakayahan. (Sinisimulan sa pang-angkop ng kong ang sugnay na makaangkop, walang kawaning pandako ang pangungusap. Kung payak ang pangungusap sana'y dapat sabihing Ipinalalagay ko siyang isang ... {13-5.3.2 [2]}) {..(C-L)}
[9]Sa loob ng apat na siglo at sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo, itinuturing ding makabuluhang ambag sa leksikograpiya ang Vocabulario de la lengua tagala. (Panlapag o sugnay {6K-741 Σ}.)
[10]Bayaang bukas ang sugat. (Panlapag na kawani ng pandiwa ang pang-uring bukas {6K-742 Σ}.) {.. P-L=P-J}

Tambalang pangungusap ang halimbawang [8]. Maaari ding sinusuri ang pangungusap na [6 7 9 10] bilang tambalang pangungusap. Hindi maaari naman suriin ang pangungusap na [1-5] ganito.

(2) Ipinapalagay na kawani ang nasabing panlapag sapagkat malimit di-ganap at di-makabuluhan ang pangungusap kung inalis ang panlapag. Halos palagi, ngalan ang panlapad (kataliwasan ang [10]). Semantikang matalik sa kawaning paniyak ang kawaning panlapag (sa halimbawang [6] wikang pambansa at katutubong wika). Kahit kawani ang panlapag, karaniwang hindi ito maaaring ilagay sa fokus sa pamamagitan ng bagong paglalapi. Hindi pa namin isama sa pamamaraan ng fokus at katungkulan ang panlapag na ito.

(3) Kung nasa pangungusap na payak ang mga pandiwang nakakabit ay kawani ng pandiwang pang-itaas ang pandiwang pang-ibaba, ito'y panlapag {6-7.5 (4)}.

Panlapag bilang panuring ng pandiwari sa pariralang pangkaroon {4-4.3 (3)}.

6-7.5 Mga pandiwang nakakabit

(1) Maaaring tumuring sa pariralang pandiwa ang isa pang pandiwa. Tinatawag namin itong mga pandiwang nakakabit kung may pagsailalim na maliwanag. Halos palagi sa harap ng pandiwang pang-ibaba (susi {P-V/S}, {6K-756}) ang pandiwang pang-itaas [1-6], malimit may iba pang parirala sa pagitan ng mga ito [2 4-6]. Karaniwang sa pawatas ang pandiwang pang-ibaba, halata upang ihudyat ang pagsailalim [1-3 4a|b 5a]. Madalang sa anyong pamanahon ang pandiwang pang-ibaba ([5b], magkaiba ang mga panahunan sa [6]). May mga pandiwang na karaniwang iniuugnay sa pangalawang pandiwa {6K-751}.

 
[1]Nagsisimula na namang balutin ng katahimikan at kalungkutan ang paligid. {W Laruang Krus 3.1} (Pang-abay ang na, may pang-angkop ang naman dahil ito'y huling kataga.))
[2][a] Sinubok ni Manuel na hulihin ang kalabaw niya. [b] Sinubok niya itong hulihin.
[3]Halos apat na siglo nang sinisikap sinupin ang bokabularyo ng ating wika. {5K-311 [3] Σ}
[4][a] Naghihintay akong pumunta siya sa Maynila. [b] Naghihintay akong pupunta siya sa Maynila.
[5][a] Nakita kong maglaro ang mga bata. [++] [b] Nakita kong naglaro ang mga bata. [+] {6K-752 Σ}
[6]Hinayaan nila na natutulog si Busilak sa kama. {6K-753 Σ}
Higit na maitim ang limbag = Pandiwang pang-ibaba. May salungguhit = Pandiwang pang-itaas.

(2) Katangian ng pandiwang pang-ibaba na nagsasaad ito nang malinawag ng pandiwang makataguri. Malimit na bumubuo ng paniyak (o humahalili dito) ng sugnay na pang-itaas ang pariralang pandiwang pang-ibaba [7|8 9] {2-4.9}. Karaniwang nasa halip ng panandang ang ang pang-angkop (kataliwasan [10]). Maaari ding humahalili sa pantuwid [11 15] {3-2.3} o pandako [12] {4-4.4} {*}.

{*}   Pag humahalili sa pantuwid o pandako ang pandiwang pang-ibaba ay pandiwang tahasan ang pandiwang pang-itaas; malimit na iniiwasan ang yaring ito.
 
[7]Inaaral ko ang Griyego. {P-S=P-N}
[8]Inaaral kong sulatin ang Griyego. {P-S=C-L}
[9]Huwag mong pabayaang sumingaw ang pabango.{P-S=C-L}
[10]Sinikap ng lobo ang tumalon upang makaahong palabas. {6K-754 Σ} {P-S=P-V(P-V/S)}
[11][a] Sa isang taon ay matatapos nang mag-aral ang ate ko. [b] Matatapos pang mag-aral ang kasintahan ko bago magpakasal kami. (Pang-abay na hutaga na may pang-angkop ang nang sa [11a]; maaari itong halinhan sa pang [11b] {10-2.1.1 (2)}){P-C=C-L}
[12]Nasisiyahang kumanta ng mga kundiman si Leonor. {P-A=C-L}
Higit na maitim ang limbag = Pandiwang pang-ibaba. May salungguhit = Pandiwang pang-itaas.

(3) Sa kalahatan, may pang-angkop sa pagitan ng pandiwang nakakabit; bahagyang may bisa naman ang tuntuning na maaaring kaltasin ang pang-angkop {5-2.2 (1)}. Palaging ginagamit ang anyong -ng ng pang-angkop [1 4 ...]. Maaaring gamitin ang anyong na [2], ngunit kaltasin naman kung tabi-tabi nang kagyat ang dalawang pandiwang nakakabit [3 15 16]. Sa [6] ginagamit ang anyong na sa halip ng hulaping -ng.

Tinatanggihan ng pang-abay na hindị ang isa lamang pandiwa at hindi ang dalawa; dahil dito may katawagan kung binabago ng di-pagkakabagay ng hindị {5-2.2 (2)} ang pang-angkop ng pandiwang nakakabit. Walang pagbago ng anyong -ng; palagi itong ginagamit [13 14]. Marahil lalong malimit ang pagkaltas ng na sa pangungusap na may hindị kaysa sa pangungusap na walang hindị [15 16].

 
[13]Hindi maiwasang sumalimbay sa gunita ni Oden ang mga tanawin ng gamasan. {W Anak ng Lupa 2.5}
[14]... hindi nagawang itago ang maya't mayang pangggiti ng iyong mga labi. {W Madaling Araw 3.1}
[15]Hindi pa rin nakalilimot magpasalamat si Regine sa Diyos. {W Regine 3.3}
[16]... hindi mo na siguro matiis balewalain ang pagsiklot ng aking mga kalamnan. {6K-755 Σ}

(4) May kabisaang pang-ubod sa pangungusap ang dalawang pandiwang nakakabit. Kung kaya maaaring bumukal sa yaring ito ang salungatan. Maaaring maukol sa isa lamang pandiwa ang kawani, ngunit maaari din sa dalawang pandiwa. Batay sa kalagayan, binubuo ng pandiwang nakakabit ang pangungusap na payak at tambalan. Palagi maaari ang pangungusap na tambalan; pangungusap na payak lamang kung magkabagay ang dalawang kayarian ng kawani. Sa pangungusap na payak, kawani ng pandiwang pang-itaas ang pandiwang pang-ibaba. Dahil sa pang-angkop sa pagitan ng pandiwang nakakabit, bumubuo ang pandiwang pang-ibaba ng sugnay na makaangkop o pariralang panlapag. Tinatalakay ang sugnay na may pandiwang nakakabit sa {13-5.5}. Inihahalintulad namin ang pandiwang nakakabit at pang-abay na pangmarahil sa {13-5.5.3 Θ}.

(5) {Θ} Sa pangungusap na payak maaaring panghalip sa pagitan ng pandiwang nakakabit [4-6]. Ito'y kawani ng pang-itaas na pandiwang iniuuna. Bumubuo ito ng yaring hutagang payak {11-3.1.1 (3)}. Pati mabisa ito kung kawani din ng pang-ibabang pandiwang inihuhuli ang panghalip {6K-751 [1-4]}. Hindi ito iniuuna doon, ngunit hindi ito inuulit. Hindi panggitaga ang yaring ito, hindi salitang makatukoy ng panggitaga ang pandiwang pang-itaas.

6-7.6 Θ Pariralang pandiwa

Sa Patakaran namin itinatampok ang pariralang pandiwa nang ganito.

 Paggamit ng pariralang pandiwang
may kabisaang pang-ubod		Mga bahagi ng pariralang pandiwa
(sa tabi ng pandiwa)
[1]Panaguri {2-4.4}Walang kawani
[2]Panaguri {2-4.4}Pantuwid (kawani) {6-7.1}
[3]Panaguri {2-4.4}Pandako (kawani) {6-7.3}
[4]Panaguri {2-4.4}Panlapag (kawani) {6-7.4}
[5]Panaguri {2-4.4}Pariralang pandiwa (pandiwang nakakabit) {6-7.5}
[6]paniyak {2-4.5}Walang kawani
[7]paniyak {2-4.5}Pantuwid (kawani) {6-7.1}
[8]paniyak {2-4.5}Pandako (kawani) {6-7.3}
[9]paniyak {2-4.5} Panlapag (kawani) {6-7.4}
[10]Panaguri, paniyakPariralang pang-abay (panuring) {10-3.1.1}
[11]Panaguri, paniyakPang-abay na pangmarahil {10-4.1}

 Paggamit ng pariralang pandiwang
walang kabisaang pang-ubod
Mga bahagi ng pariralang pandiwa
[12]paniyak Pawatas ng pandiwa {6K-754 Σ}
[13]Pandiwang pang-ibaba Pawatas ng pandiwa{6-7.5}
[14]Pandiwaring makaturing Pandiwa (anyong pamanahon){6-6.4.1}
[15]Pandiwaring makaabay Pandiwa (anyong pamanahon){6-6.4.2}
[16]Pandiwaring makangalan (paniyak)Pandiwa (anyong pamanahon){6-6.4.3}
[17]Pandiwaring makangalan (pantuwid)Pandiwa (anyong pamanahon){6-6.4.3}
[18]Pandiwaring makangalan (pandako)Pandiwa (anyong pamanahon){6-6.4.3}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_08.htm   11 Oktubre 2010 B-678-1

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/07)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag