6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/07)

6-6 Banghay, pandiwari at pangngaldiwa (pagpapatuloy)

6-6.4 Mga pandiwari

(1) Sa wikang Filipino, ang anyong makadiwang walang kabisaang pang-ubod ang pandiwari (|pandiwa+pang-uri|) {*}. Wala itong kawani (maaaring mayroon itong panuring). Tungkuling pang-ibaba sa pangungusap ang tinutupad nito at nagagamit itong pang-uri, pang-abay o pangngalan {**}. Dahil wala itong kabisaang pang-ubod walang kayarian ng kawani sa palasusian.

{*}   Mananatili ang katangiang katinigan, pagkakabago at panahunan ng pandiwa kung nagagamit na pandiwari.
{**}   {Θ} Sa wastong pagsasalita, nananatiling pandiwang karaniwan ang pandiwari. Sapagkat sa wikang Filipino nakakabagay ang halos lahat ng pariralang pangnilalaman sa lahat ng pariralang pangkayarian, ang pandiwari ay pandiwa sa pariralang pangkayarian na karaniwang binubuo sa pamamagitan ng pang-uri, pang-abay o pangngalan.

(2) Pampalaanyuang magkapareho ang anyong pamanahon at pandiwari. Nagagamit na pandiwari ang tatlong anyong pamanahon (bahagya lamang ang paggamit ng pawatas). Pinapadali ito ng katunayang na walang banghay sa panauhan at kailanan ang wikang Filipino.


6-6.4.1 Pandiwaring makaturing

Gaya ng pang-uri, maaaring gamitin ang mga pandiwari bilang panuring sa pangngalan [1a 1b 2] (pandiwaring makaturing, susi {U/D}). Mayroon itong pang-angkop; panlapag ang mga ito. Maaaring ipalagay na pinaikling sugnay na makaangkop ang lahat ng pandiwaring makaturing {13-5.4.1}. Nagiging panaguri ng sugnay na makaangkop (pandiwang may kabisaang pang-ubod) ang pandiwari [3|4 5], at nawawala ang paniyak ng sugnay na makaangkop, dahil magkapareho ang salitang kaugnay nito. Kung makaturing ang gamit ay inilalarawan ng pandiwari ang kilos, pagpapatuloy o kalagayan, ngunit hindi ang tao o bagay na sumasali sa kilos, pagpapatuloy o kalagayan.

 
[1][a b] Nasa harap ng naturang simbahan ang pinagtatrabahuhan kong restoran bilang katiwala. {W Angela 3.1}{U/DB} {U/DB}
[2]Lupang hinirang.{U/DB}
[3]Umiiyak na ang pinalong aso.(Panuring ang pandiwaring pinalo.){U/DB}
[4]Umiiyak na ang asong pinalo ng malikot na bata.(Panaguri ng pinaikling sugnay na makaangkop ang pandiwang pinalo. Kinaltas ang paniyak na aso.){S-L}
[5]Yan marahil ang salitang nababagay sa akin. {W Material Girl 3.1} (Ang pandiwaring nababagay ay maaari ding ipalagay na pandiwa sa sugnay na makaangkop na pinaikling na nababagay sa akin. Tingnan din sa [5].){U/DT}

6-6.4.2 Pandiwaring makaabay

Madalang na nagagamit na pang-abay ang pandiwari (pandiwaring makaabay, susi {A/D}). Marahil maging magulo ang pangungusap dahil walang kaibahang pampalaanyuan ng pandiwang may kabisaang pang-ubod at pandiwaring na panuring [1]. Dahil dito iniwasang buuin ang mga pangungusap na ito, sa halip nito maaaring bumuo ngpinaikling pangungusap na tambalan [2 3]. Kataliwasan ang gamit na pangkawikaan ng umanọ [4].

 
[1]Kumakantang lumalakad ako. (?? Kumakanta ako. o Lumalakad ako.) {A/DT}
[2]Lumalakad akong kumakanta. ( Lumalakad ako.){S-L}
[3]Habang kumakanta ay lumalakad ako. ( Lumalakad ako.){S-K}
[4]Di-umano'y kinuha ng pulis ang retrato niya. {A/DT} ??

6-6.4.3 Pandiwaring makangalan

(1) Maaaring magamit na pangngalan ang pandiwari (pandiwaring makangalan, susi {N/D}). Para iwasang ipagkamali ito sa pandiwang may kabisaang pang-ubod ay minamabuti ang yaring may tanda ng "karaniwang" pangngalan:

(2) Pandiwaring makangalan ang nagagamit na paniyak [1 2], pantuwid [3], pandako [4] (sa [5 6] sa pariralang pangkaroon) at sa loob ng pariralang pang-ukol [7]. Madalang lamang nagagamit na panaguri ang pandiwaring makangalan dahil malimit na maaari itong ipagkamali sa pandiwang may kabisaang pang-ubod. Hindi maaaring maging panlapag ang pandiwaring makangalan (pag panlapag, ito'y pandiwaring makaturing) at pati hindi pang-umpog (pagkakagulo katulad ng panaguri). Karaniwang nasa anyong pamanahon ang pandiwaring makangalan, iwinawasan ang pawatas.

 
[1]Alam kong hindi nagugustuhan ng aking ina ang mga ginagawa ko. {W Girl 3.6}
[2]Ang lumikha sa sariling wika ay nagpapayaman sa sariling kultura. {W Salazar 2.2.4}
[3]Tingnan mo ang ganda ng ginagawa niya.
[4]Naghintay sila sa sasabihin ng ama nila.
[5] "Walang tutulong sa inyo," ulit ni Ed. {W Bulaklak 8.28}
[6]Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {W Damaso 4.7} {4K-431 Σ}
[7]Makakausap sila ukol sa kanyang mga sinusulat.
Higit na maitim ang limbag = Pandiwari at pananda nito. May salungguhit = Panuring sa pandiwari.

(3) Gaya ng pangngalan maaaring ituring sa pantuwid [1 3 4], pandako [2 5], panlapag [7] at sugnay [6]. Panuring at hindi kawani ang mga ito, dahil walang kabisaan pang-ubod ang pandiwari. Maaaring may pantukoy na pangmaramihang mga ang pandiwaring makangalan [1 7].

(4) Pansemantika, inilalarawan ng pandiwaring tahasan ang taong gumaganap ng kilos [2 5]; at ang bagay na niyari kung balintiyak [1 3 4 6 7] (lalo na kung panahunan ng pangnagdaan). Kung gayon, hindi na ito kinikilala bilang pandiwari mismo, pero pangngalan (halimbawa: tinapay, sinigạng, nilikhạ).


6-6.5 Mga pangngaldiwa

(1) Ayon sa palaanyuan, nagmumula sa pandiwang tahasan ang pangngaldiwa (pangngalang makadiwa, {6K-651}) ngunit mas makakapareho ang mga ito ng pangngalan hinggil sa palaugnayan at semantika [1-3]. Dahil dito, binibigyan namin ito ng tawag na 'pangngaldiwa' (hindi 'pandiwangalan') at susing {ND}. Tinatalakay sa pangkat na ito ang mga pangngaldiwang walang pananaw, samantala sa sumusunod na pangkat ang pangngaldiwang panganap {6-6.5.1} at ang pangngaldiwang pang-ulit {6-6.5.2}. Pagpapatuloy ang pansemantikang kahulugan ng mga pangngaldiwa [1-3 4|5].

 
[1]Marahil ay pinuna ni Ina ang pag-uwi ni Ama nang malalim sa gabi. {W Dayuhan 3.4}
[2]Alam ng mga delegado ... ang magandang mga posibilidad para sa paggamit ng wika ng kanilang bagong mananakop. {W Almario 2007 3.1}
[3] Ngunit tumigil ako sa pag-aaral. {W Angela 3.13}
[4]Tingnan mo ang husay ng paggawa niya. (Husay ng kilos.)
[5]Tingnan mo ang ganda ng ginagawa niya. (Ganda ng bagay.) {6-6.4.3}

(2) Maaaring ayusin ang mga pangngaldiwa alinsunod sa pandiwang tahasan. Tinitiyak ng unlapi ng pandiwang ito kung papaano binibuo ang pangngaldiwa. Kung may pag-uulit ng pantig ay di-dinidiinan ang pantig na inuulit (kasalungat ng pag-uulit ng banghay {6-6.1.3} at sa pangngaldiwang pang-ulit {6-6.5.2}). Sa ilang pangngaldiwa ay inuulit ang ugat ng pangngaldiwang (halimbawa: paghuni-huni, paglalangọylangọy { Lopez 1937 p. 32}). Bumubuo ng pangngaldiwa ang halos lahat ng kumpol-panlaping tahasan {6K-652}.

Walang pagbuo ng pangngaldiwa ang pandiwang balintiyak. Kung walang pandiwang tahasan ang angkang-salita ay wala itong pangngaldiwa (pag-iwan, pag-iiwan).

PandiwaPangngaldiwa

-um-umuw pag-pag-uw
mag- maglakbạy pag-&-paglalakbạy
mang- mangganyạk pang-&-panggaganyạk
ma- maligo pa-paligo
pa-&-paliligo
magpa- magpabalita pagpapa-pagpapabalita
magsa- magsabatạs pagsasa-pagsasabatạs
magka- magkamalay pagkaka-pagkakamalay
magka- magkaisạ pagkaka- pagkakaisạ
mag--an magmahalan pag-&--anpagmamahalan
mag-um- magsumikap pag-um-&-pagsusumikap
magpaka- magpakatibay pagpapaka-pagpapakatibay
maki- makigawpakiki- pakikigaw
makipạg- makipạgkitapakikipạg- pakikipạgkita

(3) Pantuwid at pandako ang maaaring tumuring sa pangngaldiwa. Gaya ng kawani ng pandiwang tahasan ang panuring ito [6 7]; nagiging pantuwid ang paniyak ng pandiwang tahasan [8 9]. Tanging mga yari ang pariralang pangngaldiwa; malaya ito sa pangungusap [10] {5-3.2}.

 
[6] [a] Nagbigay siya ng kasiyahan sa akin. {P-W}
 [b] Sa pambubulid ko sa kanya at pagbibigay ng kasiyahan pinilit kong siya'y pakasal sa akin. {W Material Girl 3.7} {P-N(.. ND P-W)}
[7] [a] Pumunta siya sa puwesto sa palengke para magtinda. {P-K}
 Nagmamadali siya sa pagpunta sa puwesto sa palengke para magtinda. {W Nanyang 13.1} {P-N(.. ND P-W)}
[8][a] Naging manunulat ang guro. {P-T}
  [b] Kasagsagan ng pagiging manunulat ng guro. {W Suyuan 5.5} {P-N(.. ND P-W)}
[9] [a] Nagbulid ako sa kanya. {P-T}
 [b] Sa pambubulid ko sa kanya at pagbibigay ng kasiyahan pinilit kong siya'y pakasal sa akin. {W Material Girl 3.7} {P-N(.. ND P-W)}
[10]Pagbalik sa patahian, bukod sa niliitan niya ang dalawang lumang damit, ... {W Nanyang 13.6}{P-0=P-ND(ND P-K))}
Higit na maitim ang limbag = Pangngaldiwa. May salungguhit = Panuring sa pangngaldiwa.

(4) Walang malinaw na paghihiwalay ang mga pangngaldiwa at mga pangngalan na may panlapi. Maypangngaldiwang lumayo nang husto sa pandiwa; inilalarawan na ito bilang pangngalan ang bagay, halimbawa pagkain. Sa mga kalagayang ito nagiging panlaping makangalan ang mga panlaping ukol sa pangngaldiwa {8-2.1}. Ipinapalagay naming pangngaldiwa ang salita kung nagmula ito sa pandiwang tahasan.


6-6.5.1 Pangngaldiwang panganap

Walang tanging pananaw ang pangngaldiwang karaniwan na inilalahad sa nauunang pangkat na {6-6.5}. Sa tabi nito may iba pang pangngaldiwang naglalarawan ng kilos na ginanap sa nakaraan. Tinatawag itong pangngaldiwang panganap (susi {ND/G}). Ginagamit ang mga ito bilang paniyak [1], pantuwid [2], pandako [3] at malimit bilang pariralang pangngaldiwang pang-umpog [4]. Maaaring kaisa-isang bahagi ng parirala ang pangngaldiwa, kung ganito kawangis ito ng pang-abay [5] {10-2.3.2}.

 
[1]Malinis na malinis naman ang pagkakasulat ng napakasimpleng titulo ... {W Suyuan 5.13}
[2]... dahil sa kirot na dulot ng pagkawasak ng puso. {W Damaso 4.6}
[3]Hindi alam ni Jessica kung gaano siya katagal sa pagkakaupo sa sala. {W Arrivederci 3.10}
[4]... nahihiwagaan na kung bakit pagkalipas ng napakaraming taon, sa isang estrangherong lugar pa tayo muling magyayakap. {W Madaling Araw 3.1}
[5]Pagkahinga ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {W Busilak 3.9}

Gaya ng pangngaldiwang karaniwan sa {6-6.5}, maaari ding ayusin ang pangngaldiwang panganap alinsunod sa pandiwang tahasan. Palaging binubuo ang pangngaldiwang panganap sa pamamagitan ng unlaping p..- ng pangngaldiwa at ng gitlaping ka- na maaaring ulitin:

Pandiwa Pangngaldiwang panganap

-um- lumipas pagka-pagkalipas
umup pagkaka-pagkakaup
mag- magwasạk pagka-pagkawasạk
magbu pagkaka-pagkakabu

Walang kaibahan ng pangngaldiwang karaniwan at panganap ang pandiwang magka- at magka-. Hindi pangngaldiwang panganap ang lahat ng salitang may pagka- at pagkaka-. Sa pamamagitan ng panlaping ito ay maaaring bumuo ng pangngalan (halimbawa pagkatao, pagkakataọn [6]); maliwanag ito kung walang pandiwang kabagay ang angkang-salita. Ginagamit din bilang pangatnig ang pangngaldiwang pagkatapos. Tanging yari ang [7]; hindi maaaring pangngaldiwa ang pagkatatlọ dahil walang pandiwa ang ugat na tatlọ.

 
[6]... ngunit eto na ang pagkakataong pinakahihintay ko. {W Material Girl 3.8}. {N}
[7]Pagkatatlong taon.{U?}

6-6.5.2 Pangngaldiwang pang-ulit

Binubuo sa pamamagitan ng unlaping ka- na may diin ang tanging anyo ng pangngaldiwa na tinatawag naming 'pangngaldiwang pang-ulit' (susi {ND/U}) {6K-6521}. Pansemantika nitong inilalarawan ang kilos na inuulit nang kalimitan at pinagkaugalian sa pangnagdaan. Dahil dito, nangingibabaw ang gamit nito sa pariralang pandakong may katungkulang pansanhi [1 2] {6-3.4.7}. Madalas ang gamit nito bilang paniyak na may fokus sa sanhi sa pangungusap na balintiyak [3].

 
[1]Nagkasakit siya sa kaiinom ng alak. {6K-6521 [3]} {P-K=P-N(ND/U)}
[2]Pero di ko na lang iyon pinansin dahil sa kakaisip kung anong gagawin sa pisong kulang ko. {W Piso 3.3}{P-K=P-N(ND/U)}
[3]Natandaan ko ang kasasalita niya. (Fokus sa sanhi o sa tagatiis.) {6K-6521 [15]} {P-T=P-N(ND/U)}
Iba pang mga halimbawa {6K-6521 (2)}

Gaya ng ibang pangngaldiwa, tungkol sa palaanyuan ay maaaring iugnay ang pangngaldiwang pang-ulit sa pandiwang tahasan. Tinitiyak ng panlapi ng pandiwang tahasan kung paano buuin ang pangngaldiwang ka-. Palagi itong may pag-uulit ng pantig (unang pantig ng ugat [1 3] o unlaping ka- [2]). Walang diin ang pantig na iniuulit. Magkaiba ang diin ng pangngaldiwang pang-ulit at ng katatapos {6-6.6}.

Pandiwa Pangngaldiwang pang-ulit

-um- umulạn ka-&-kauulạn
mag- magdilịg ka-&-kadidilịg
mang- mangako kapapang- kapapangako
manalo kapapanalo
ma- maligo ka-&-kaliligo

Tungkol sa pagtuturing sa pantuwid o pandako, kapareho ng ibang pangngaldiwa ang pangngaldiwang pang-ulit [4 5] {6-6.5}.

 
[4]Marami siyang natututuhan sa kasasama sa barkada. {6K-6521 [6]} {P-N(ND/U P-K)}
[5]Umiyak si Hilda sa katutukso ng mga kalaro. {6K-6521 [9]} {P-N(ND/U P-K)}

6-6.6 Katatapos

(1) Ang katatapos ay anyong makadiwa na may di-pangkaraniwang katangiang pampalaugnayan, pampalaanyuan at pansemantika (susi {DP}). May isa lamang anyong katatapos ang angkang-salita; hinango ito sa pandiwang tahasang -um- [1|2 3|4]. Nawawala ang panlaping -um-, binubuo ang anyo sa pamamagitan ng unlaping ka- at pag-uulit ng pantig (unang pantig ng ugat sa [2a], unlaping ka- sa [2b]). Dinidiinan ang pantig na inuulit.

PandiwaKatatapos

-um-umalịs ka-&- kaaalịs

(2) Pampalaugnayan, halos gaya ng pandiwang balintiyak ang katatapos. Ito ay panaguri ng pangungusap kung saan pantuwid ang paniyak ng pandiwang tahasan, kalimitan walang paniyak ang pangungusap na may katatapos. Karaniwang may katatapos ang pandiwang {DT00} [1], pantuwid ang tagaganap. Madalang ang yaring may pandiwang {DT10} at {DT01}; doon nananatiling pantuwid (o pandako) ang pantuwid ng tahasang pangungusap na may pandiwang -um- [2] o ang pandako [3]. Sa yaring may katatapos, hindi maaaring gamitin ang pang-abay na na, maaari ang paggamit ng lamang o lang [1b 1c 2b 3b 4]. Di-batayang pangungusap ang yaring may katatapos na walang paniyak.

(3) Pansemantika, inilalarawan ng katatapos ang kilos na nangyari o tinapos noong ilang saglit. Walang ibang kapareho sa wikang Filipino ang katatapos; ito'y tanging pagkakasama ng panahunan at pananaw. Malimit ginagamit ang katatapos upang ilarawan ang kilos na tinapos nang mangyari ang iba pang kilos o pangyayari [4].

 
[1][a] Aalis na ako. {DT00/fg/H}
 [b] Kaaalis niya lang. [c] Kakaalis niya lang. {DP10/f0|fg}
[2][b] Sumulat na ako ng kuwento. {DT10/fg|ft/D}
  [b] Kasusulat ko lang ng kuwento. {DP20/f0|fg|ft}
[3][a] Umakyat na ako sa puno. {DT01/fg|ft/D}
 [b] Kaaakyat ko lang sa puno. {DP11/f0|fg|ft}
[4]Kagigising lang ni Itay nang dumating ang kaibigan ko. { Aganan 1999 p. 59} {DP10/f0|fg}

Ibig sambitin hindi anyong pamanahon ng banghay ang katatapos. Binubuo ang isa lamang katatapos sa isang angkang-salita (at hindi tig-isa sa lahat ng pandiwang tahasan ng angkan). Iba-iba rin ang palaugnayan ng katatapos sa mga anyong pamanahon.



Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_07.htm
11 Oktubre 2010 / 14 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/07)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag