6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/07)
6-6 ..., pandiwari at pangngaldiwa (pagpapatuloy)
6-6.4 Mga pandiwari
(1) Sa wikang Filipino, ang pandiwari ay anyong makadiwang walang kabisaang pang-ubod
{*} {2-4.3}. Kung kaya walang kawani ang pandiwari (maaari ito namang may
panuring). Sa gayon, tungkuling pang-ibaba sa pangungusap ang maaaring tuparin ng mga
ito at gamitin bilang pang-uri, pang-abay o pangngalan {**}. Pagsasama-sama ng salitang pandiwa at pang-uri
ang katawagan na pandiwari. Nagagamit
na paniyak lamang ang pandiwaring makangalan kung hindi maaari itong ipagkamali sa
pandiwang may kabisaang pang-ubod. {J/V},
{D/V} at {N/V} ang aming susi ng
pandiwari. Tinatalikuran sa palasusian namin ang dagdag na tangi upang markahan ang
pandiwari mismo. Dahil walang kabisaang pang-ubod ang pandiwari walang kayarian ng kawani
sa palasusian.
Kung kaya walang kaibahang pampalaanyuan ng anyong pamanahon at pandiwari.
Hindi uring pampalaanyuan ang pandiwaring Filipino, ngunit may tungkuling tanging
pampalaugnayan ang mga ito.
{*}
Hindi binabago ang katangiang katinigan, pagkakabago at
panahunan.
{**} {Θ}
Sa wastong pagsasalita, nananatiling pandiwang karaniwan
ang pandiwari. Sapagkat sa wikang Filipino nakakabagay ang halos lahat ng pariralang
pangnilalaman sa bawat pariralang pangkayarian, ang pandiwari ay pandiwa sa pariralang
pangkayarian na karaniwang binubuo sa pamamagitan ng pang-uri, pang-abay o
pangngalan.
(2) Maaaring magamit na pandiwari ang lahat ng anyong pamanahon.
Pinapadali ito ng katunayang na walang banghay sa panauhan at kailanan sa wikang
Filipino {6-1.2 Θ}. Kung kaya, may
tatlong pandiwari ang bawat pandiwa, maging tahasan man o balintiyak: Pandiwari ng
pangnagdaan, kasalukayan at panghinaharap (bahagya lamang ang paggamit ng pawatas
bilang pandiwari).
Sa pamamagitan nito, nagagawa ang mga pandiwari sa balintiyak at tahasan at sa lahat
ng panahunan at palaanyuang puspusang
pareho ng anyong pamanahon. Pampalaugnayang mapagbubukod ang pandiwari at pandiwang
may kabisaang pang-ubod. Pandiwaring makangalan ang kinakain sa [1]
na bumubuo ng paniyak. Pantuwid na panuring ang ng kuryente; ito'y panuring sa
kinakain. Walang kabisaang pang-ubod ang kinakain; pag mayroon sana'y kawani
ang kuryente at nasa fokus ng pandiwang balintiyak (kinakain ang
kuryente o kuryente ang kinakain [2]). Bukod dito, sa pangungusap na [1]
hindi kawani ng pandiwa ang malakas nang pansemantika.
Di-makabalarila at magulo ang pangungusap na [3]; halimbawa ito kung kailan hindi
maaaring gamitin ang pandiwari.
| |
| [1] | Malakas ang kinakain ng air-con ng kuryente. |
{N/VP/E} |
| [2] | Kuryente (hindi panggatong) ang kinakain ng
air-con. | {VP10/E} |
| [3] | Kinakain ng air-con ng kuryente ang malakas. |
{N/VP/E} |
| Iba pang mga halimbawa {6K-641}. | |
(3) Malimit ang pandiwari ay maaaring ipalagay na pandiwa
(panaguri) ng pinaikling sugnay na makaangkop. Karaniwang nawawalan an paniyak
ng sugnay na makaangkop dahil katulad nito ang paniyak ng sugnay na pang-itaas
{12-5.4.1}. Kung kaya maliwanag
ang pagkakaparehong pampalaanyuan ng pandiwari at anyong pamanahon. Gayon din maaari
pati ipaliwanag ang pagkawala ng kabisaang pang-ubod (at ng fokus kaugnay dito).
(4) Dapat ibukod sa pandiwari na pampalaugnayang anyong
pamanahon ang tanging pandiwari na may iba-ibang panlapi {6-6.4.5}.
6-6.4.1 Pandiwaring makaturing
Katulad ng pang-uri, maaaring gamitin ang mga pandiwari bilang panuring sa
pangngalan [1|2] (pandiwaring makaturing, sa wastong
pagsasalita: pandiwaring may gamit na makaturing). Mayroon itong pang-angkop; panlapag
ang mga ito. Maaaring kilalaning pinaikling sugnay na makaangkop ang lahat ng
pandiwaring panuring. Magiging panaguri ng sugnay na makaangkop (pandiwang may kabisaang
pang-ubod) ang pandiwari [3|4|5], at mawawala ang paniyak ng sugnay na makaangkop, dahil
katulad nito ang salitang kaugnay ng sugnay na makaangkop. Kung makaturing ang gamit
ay parating inilalarawan ng pandiwari ang kilos, pagpapatuloy o kalagayan, ngunit
hindi kailanman ang tao o bagay na sumasali sa kilos, pagpapatuloy o kalagayan.
Parati, maaaring palawakin ang pandiwari sa sugnay na pang-angkop. Karaniwang ito
ay nasa likod ng salitang kaugnay. Karaniwang bawal ang gamit ng pawatas bilang
pandiwari [2|6]. Madalang na nilalakipan ng pantuwid at pandako ang pandiwari [7].
| |
| [1] | Lumalakad ako. | {VA00/E} |
| [2] | Nakita ko ang batang lumalakad. |
{J/VA/E} |
| [3] | Pinalo ang aso. | {C-1(P-P=P-V(VP10/A) ..)} |
| [4] | Umiiyak na ang pinalong aso. |
{J/VP/A} |
| [5] | Umiiyak na ang asong pinalo ng malikot na bata. |
{C-L/P0(P-P=P-V(VP10/A P-C))} |
| [6] | Nakita ko ang batang lumakad. |
{J/VA00/N} |
| [7] | Ito ang lansangang aming pinanggalingan.
{6K-6411 Σ} |
{P-J(MA.PP.L J/VP/A)} |
|
6-6.4.2 Pandiwaring makaabay
Madalang na ginagamit na pang-abay ang pandiwari
(pandiwaring makaabay). Maaaring maging sanhi ng
pagkakagulo ang pampalaanyuang pagkakapareho ng pandiwari at anyong pamanahon ng
pandiwa (at sa kabisaang pang-ubod nito). Dahil dito iniwasang buuin ang mga
pangungusap na ito. Kataliwasan ang gamit na pangkawikaan ng
umanọ [4].
| |
| [1] | Kumakantang lumalakad ako. (??
Kumakanta ako. o Lumalakad ako.) |
{D/VA/E} | |
| [2] | Habang kumakanta ay lumalakad ako. (
Lumalakad ako.) | {C-C/S(C VA00/E)} |
| [3] | Lumalakad akong kumakanta. (
Lumalakad ako.) | {C-L(L VA/E)} |
| [4] | Di-umano'y kinuha ng pulis ang retrato niya. |
{D/VA/A} ?? |
|
6-6.4.3 Pandiwaring makangalan
(1) Kung ginagamit bilang pangngalan ang pandiwari
(pandiwaring makangalan) {6K-6431 
}, dapat
tupdin ang ilang katangian na nanggagaling sa pampalaanyuhang pagkakapareho ng pandiwari
at anyong pamanahon ng pandiwa. Una, may ilang kalagayan kung saan maaaring ilarawang
di-tumpak na pangngalan ang pandiwari. Dahil sa pagpapaikli, kinakaltas ang pangngalang
kaugnay dito [1|2 3]. Nagagamit na paniyak [1 3-6 7 12], pantuwid [8] at pandako [9 15]
(sa [6 10 11] sa pariralang pangkaroon). Madalang lang ginagamit ang
pandiwaring makangalan bilang panaguri dahil malimit na maaari itong ipagkamali sa
pandiwang may kabisaang pang-ubod ([14a] at {6-6.4 [3]}). Di-lubhang marahil ang pagkakagulong ito kung may
pantukoy ng maramihang mga [13 16b 16c] o may panuring na iniuuna [16c 16d] ang
pandiwaring makangalan. Hindi maaaring maging panlapag ang pandiwaring makangalan
(pag panlapag, ito'y pandiwaring makaturing {6-6.4.1})
at pati hindi pang-umpog (pagkakagulo katulad ng panaguri).
(2) Maaaring ituring sa pantuwid at pandako ang pandiwaring
makangalan (pagturing sa panlapag sa pariralang pangkaroon {4-4.3 (3)}). Panuring na at hindi kawani ang mga ito, dahil wala nang
kabisaan pang-ubod ang pandiwari [1 4-9]. Sa halimbawang [7], hinahalinhan ang pantuwid ng
pandakong pinangangunahan {6K-731}). Nasa
pawatas ang pandiwari sa [11].
| |
| [1] | Hindi masarap ang niluto mo. (Tingnan
din ang [16-19].) | {N/VP/A} |
| [2] | Hindi masarap ang pagkaing niluto mo. |
{J/VP/A} |
| [3] | Alin sa bata ang busog? Busog na ang
natutulog. Welches Kind ist satt? Das schlafende Kind ist
satt. | {N/VA/E} |
| [4] | Alam kong hindi nagugustuhan ng aking ina ang mga ginagawa
ko. {W Girl 3.6} |
{P-N(N/VP/E MC.PP)} |
| [5] | Nabasa ang pinag-apuyan natin.
{6K-6432 Σ} |
{N/VP/A} |
| [6] | "Walang tutulong sa
inyo," ulit ni Ed. {W Bulaklak 8.28} | {N/VA/F} |
| [7] | Pulang asukal ang aming ipinalit sa
puti sa mga biskuwit na ito. |
{P-N(MA.PP.L N/VP/A)} |
| [8] | Tingnan mo ang ganda ng
ginagawa niya. | {P-N(N/VP/E MC.PP)} |
| [9] | Naghintay sila sa (ng) sasabihin
ng ama nila. {6K-6252} |
{P-N(N/VP/F P-C)} |
| [10] | Marami pa siyang sinabing halos aking
ikinabingi.{4K-431 Σ} |
{P-A/E=P-N(N/VP/A)} |
| [11] | Wala akong makita.
{6-6.2.6} |
{P-A/E=P-N(N/VP/N)} |
| Higit na maitim ang limbag = Pandiwari at pananda
nito. May salungguhit = Panuring ng pandiwari. | |
(3) Pansemantika, hindi na inilalarawan ng pandiwaring ito ang
kilos, pagpapatuloy o kalagayan. Kalimitang sa halip nito, inilalarawan ng
pandiwaring tahasan ang taong gumaganap ng kilos [3]; at ang bagay na niyari kung
galing sa pandiwang balintiyak [1 7 9] (lalo na kung panahunan ng pangnagdaan). Kung
gayon, hindi na ito kinikilala bilang pandiwari mismo, pero pangngalan naman
(halimbawa: tinapay,
sinigạng,
nilikhạ). Maaaring bumuo ng maramihan sa
pamamagitan ng mga ang mga pandiwaring makangalan [4 12 13|14 15 16b 16c].
| |
| [12] | Tawagin mo ang mga dumating. |
{P-S=P-N(N/VA/A)} |
| [13] | Mga dumating lang ang tawagin mo. |
{P-P=P-N(N/VA/A)} |
| [14] | [a] Mga dumating na ang bisita. [b] Dumating na ang mga
bisita. | {P-P=P-V(VA/A)} |
| [15] | Makakausap sila ukol sa kanyang mga sinusulat.
[{13K-5213 Σ}] |
{P-A=P-N(N/VA/A)} |
| [16] | [a] Ano ang mga bagay dito? [b] Mga binili ko ang bagay
diyan. [+] [c] Mga bagong binili ko ang bagay diyan. [+] [d]
Bagong binili ko ang bagay diyạn. [+] |
{P-P=P-N(N/VP/A)} | |
(4) Halos palagi maaari ang pananaw na pagpapaikli ang
pandiwaring makangalan, ngunit kulang ang palagay na ito. Magiging maliwanag ito sa
sumusunod na halimbawa. Pag-uulit ng halimbawang [1]. May problema ng
pagbubukod ng pandiwari sa anyong pamanahong may kabisaang pang-ubod [1|17].
Gayunman may saligang kaibahan: Sa pangungusap na [17], ang paniyak na niluto
ay malinaw na pandiwa na mamamalakad ng pagbuo ng pangungusap (kabisaang pang-ubod,
uring {VP10}). Ito ay pandiwang balintiyak na may fokus (sa tagatiis na hapunan
bilang panaguri) at may pantuwid (mo, tungkuling tagaganap). Hindi sa ganito
maaaring palawakin ang pandiwaring niluto [1], hindi kaya ng pandiwaring bumuo
ng paniyak, di-makabalarila ang pangungusap na [18]. Kalutasan ang pangungusap na [19],
tama na ang laman at ang palaugnayan. Hindi na paniyak ang pandiwaring niluto,
ngunit panuring ng paniyak na hapunan; hugis pinaikling sugnay na
makaangkop ang panuring. Wala itong paniyak dahil magkapareho ang kinaltas na paniyak
nito at bagong paniyak na hapunan. Kapansin-pansin sa pariralang pangkaroon ang
paggamit na pandiwari bilang pangngalan [10 11 20] {4-4.3} (doon may mga paglalarawan). Linilinaw dito ang
paggamit ng mga anyong ANG (panghalip na siya sa [10] at ako sa [20])
na walang kabisaang pang-ubod ang pandiwari (sasabihin
ako sa halip ng karaniwang anyong sasabihin ko sa [20]).
| |
| [1] | Hindi masarap ang niluto mo. |
{N/VP/A} |
| [17] | Hapunan ang niluto mo. | {VP10/A} |
| [18] | Hindi masarap ang niluto mo ang hapunan. |
{P-S=P-N(N/VP/A)} |
| [19] | Hindi masarap ang hapunang niluto mo. |
{P-S=P-N(N C-L)} |
| [20] | May sasabihin ako sa iyo. | |
(5) Parati maaaring nagamit na pangngalan ang mga pandiwari kung
nasa anyong pamanahon [21 22]. Kalimitan hindi ganito maaari kung nasa pawatas ([23],
gayunman [11]).
| |
| [21] | Araw-araw, ibigay mo sa aso ang tira ng lulutuin mo. |
{N/VP/E)} |
| [22] | Araw-araw, ibigay mo sa aso ang tira ng niluluto mo. |
{N/VP/F)} |
| [23] | Araw-araw, ibigay mo sa aso ang tira ng lutuin mo. |
{N/VP/N)} | |
6-5.4.4 Panahunan at pananaw ng pandiwari
Sa {6-6.2.6 Θ} tinatalakay ang
panahunan at pananaw ng pandiwang ma kabisaang pang-ubod. Pareho ang anyo ng pandiwang ito
at ng pandiwari, dahil di8to may katanungan sa panaunan at pananaw din ang pandiwari.
Alinsunod sa halimbawang nasa nauunang pangkat, mas mahalaga ang panahunan kaysa sa
pananaw. Sa pariralang pangkaroon maaaring gamitin ang pandiwari ng anyong pawatas kung
di-lubhang mahalaga ang panahunan o pananaw {6K-6243}. Sa ibang kalagayan, walang kaibahan ng pandiwang may kabisaang
pang-ubod at pandiwari {4-4.3}.
6-5.4.5 Tanging pandiwari
Sa tabi ng pandiwaring katulad ng anyong pamanahon ay may ilang tanging pandiwaring
binubuo sa pamamgitan ng ibang panlapi. Para dito, ginagamit namin ang susing
{J/V/Pa} o
{D/V/Pa}.
Nakakabuo ng tanging pandiwaring kasalukuyan ang ilang pandiwang tahasan sa pamamagitan
ng unlaping naka- [1 2]. May alinglangan kung tumpak na pandiwari ang mga ito o
karaniwang pang-uri lamang [3] {9-2.2.2}.
Kailangang paghiwalayin ang pandiwaring naka- at ang pangnagdaang
anyo ng mga pandiwang maka- na maaaring ginagamit bilang pandiwaring "karaniwan"
{7-3.4}.
Ipinapalagay naming pang-abay ang mga anyong nabuo sa unlaping pa- [4], dahil
sa maaari rin silang mabuo sa ugat na walang katumbas na pandiwa [5]
{10-2.3.2}. Maaari yatang hinuhain sa nauunang
mga paglalahad na wala namang tanging pandiwari, ngunit palagi ito
ay pang-uri o pang-abay.
| |
| [1] | [a] Nakatayo sa tabi ng
pinto ang aking ina. [b] Nakatayo na ang babae. (Marahil
pandiwari at hindi pang-abay ang nakatayo dahil di-makabalarila ang
[1b].) |
| [2] | Nakatayong babae. |
| [3] | Bulag ang taong nakasalaming
iyon. (Di-marahil na hinahango sa pandiwa ang
nakasalamin) |
| [4] | Ang bata ay nagbasa nang paupo. |
| [5] | Pansinin ang gamit ng mga salitang
nakasulat nang pahilig. (Walang pandiwari ang pahilig
dahil halatang hindi hinango sa pandiwa.)
| |
6-6.5 Mga pangngaldiwa
(1) Ayon sa palaanyuan, nagmumula sa mga pandiwa ang
pangngaldiwa (pangngalang makadiwa,
{6K-651})
ngunit mas nakakapareho ang mga ito ng pangngalan hinggil sa palaugnayan at
semantika [1-3]. Dahil dito, binibigyan namin ito ng tawag na pangngaldiwa
(hindi pandiwangalan) at susing {N/G}.
Tinatalakay sa pangkat na ito ang mga pangaldiwang walang pananaw, samantala
sa sumusunod na pangkat ang pangngaldiwang panganap
{6-6.5.1} at ang pangngaldiwang pang-ulit
{6-6.5.2}. Pagpapatuloy
(pagsasayạw sa [1], [4|5])
o bunga ng pagpapatuloy (pag-aliṣ sa [3])
ang pansemantikang kahulugan ng mga pangngaldiwa, wala itong pahayag tungkol sa
pananaw.
| |
| [1] | Nakalulugod sa kanya ang pagsasayaw. |
| [2] | Alam ng mga delegado ... ang magandang mga posibilidad para sa
paggamit ng wika ng kanilang bagong Mananakop. {W Almario 2007 3.1} |
| [3] | Naghintay ako sa pag-alis niya. |
| [4] | Tingnan mo ang husay ng paggawa niya.
(Husay ng kilos) |
| [5] | Tingnan mo ang ganda ng ginagawa niya.
(Ganda ng bagay) {6-6.4.3 [8]} |
|
May mga pangngaldiwang lumayo nang husto sa pandiwa; inilalarawan na ito bilang
pangngalan ang bagay, halimbawa pagkain.
Sa mga lalagayang ito nagiging panlaping makangalan ang mga panlaping ukol sa
pangngaldiwa {8-2.1}.
(2) Maaaring ayusin ang mga pangngaldiwa alinsunod sa pandiwang
tahasan. Tinitiyak ng unlapi ng pandiwang ito kung papaano nabubuo ang pangngaldiwa.
Kung may pag-uulit ng pantig ay di-dinidiinan ang pantig na inulit (kasalungat sa
pag-uulit ng banghay {6-6.1.3} at
sa pangngaldiwang pang-ulit {6-6.5.2}). Maaaring
ulitin ang ugat ng pangngaldiwang walang pag-uulit ng pantig (madalas kung may
pag-uulit), bilang uri ng pagpapaliit (halimbawa:
paghuni-huni,
paglalangoylangoy {
Lopez 1937 p. 32}).
Bumubuo ng pangngaldiwa ang halos lahat ng kumpol-panlaping tahasan
{6K-652}.
(3) Matalik ang pagkakaugnay na pampalaanyuan ng pangngaldiwa sa
panlapi ng pandiwa; bumubuo ito ng paradigma na maaaring isama sa paradigmang banghay.
Mapapansin ang pagbuo ng pangngaldiwa alinsunod sa paglalapi ng pandiwang tahasan,
sa kabilang dako wala namang pagkakaugnay sa pangngaldiwa ang pandiwang balintiyak.
Hindi bumubuo ng pangngaldiwa ang ilang ugat ng salitang wala pandiwang tahasan
(pag-iwan, pag-iiwan).
(4) Pantuwid at pandako ang maaaring tumuring sa pangngaldiwa.
Dito may pagkakaugnay na pampalaugnayan sa pandiwang tahasan ang pangngaldiwa.
Kung hinahalinhan ng pangngaldiwa ang pandiwang tahasan (na may kabisaang pang-ubod)
ay pansemantikang maging pantuwid ang dating paniyak [6|7], at walang pagbago ng
pantuwid [8|9] o pandako [10|11] {*}. Maaaring
maging iniuunang pandako ang pantuwid na inihuhuli kung ito'y panghalip [9]
{6-6.4.3
[9]}). Tanging mga yari ang pariralang pangngaldiwa; malalaya ito sa
pangungusap [12] {5-3.2}.
{*}
Maging panuring ng pangngaldiwa ang dating mga kawani ng
pandiwa.
| |
| [6] | Naglalaro ang mga bata. | {P-S} |
| [7] | Paglalaro ng mga bata ang
nakita ko. | {P-N(N/G P-C)} |
| [8] | Nagbibigay siya ng pera. | {P-C} |
| [9] | Nanood ako ng kanyang pagbibigay ng pera. |
{P-N(P-A N/G P-C)} |
| [10] | Uuwi si Tim sa Maynila. | {P-A} |
| [11] | Naghihintay siya sa pag-uwi ni Tim sa Maynila. |
{P-N(N/G P-C P-A)} |
| [12] | Pagbalik ni Norma sa Lipa, hinuli
siya ng pulis. | {P-0=P-N/G(N/G
P-C P-A))} |
| [13] | [a] Naging manunulat ang guro. [b] Kasagsagan ng
pagiging manunulat ng guro. {W Suyo 4.5} (Walang pang-angkop ang paglapag na
manunulat sa likod ng pangngaldiwa sa [13b]. Naging pantuwid sa [13b] ang
paniyak guro sa [13a].) |
|
(4) Makatwirang nihihinuha sa pauna na hindi hango ang
pangngaldiwari sa ugat ng salita, subalit pangalawang pagbabatay mula sa pandiwang tahasan
(panghuli ang unang pagbabatay mula sa ugat na salita) {6-4.2.2 Θ}. May pagtataguyod ang pananaw na ito: Maaaring
nagkakaroon ng higit sa pangngaldiwa ang ugat na salita na may higit sa
pandiwang tahasan. Sa lahat ng kalagayang ito, katumbas ang paglalapi at kayarian ng
kawani ng isang pares ng pangngaldiwa at pandiwang tahasan. Pinapanatili ng magkakaibang
pandiwa ang katangian nito kung binubuo ang pangngaldiwa [14|17 15|18 16|19]; di-makabalarila
ang paggamit ng di-bagay na pangngaldiwa [20].
| |
| [14] | Naghihintay ako sa pagtayo niyo. |
{N/G/VA00} |
| [15] | Naghihinty ako sa pagtatayo ng bahay niya. |
{N/G/VA10} |
| [16] | Naghihintay ako sa pagpapatayo ng bahay
niya.  | {N/G/VA10/fi} |
| [17] | Tumayo na ako. | {VA00/A} |
| [18] | Nagtayo ako ng bahay. | {VA10/A} |
| [19] | Nagpatayo ako ng bahay. | {VA10/fi/A} |
| [20] | [a] Pagtulong ko sa iyo. [b] Pagtutulong ko sa iyo. |
{N/G/VA01/-um-} | |
Walang malinaw na paghihiwalay ang mga pangngaldiwa at mga pangngalan na may
panlapi. Ipinapalagay naming pangngaldiwa ang salita kung nagmula ito sa
pandiwang tahasan.
6-6.5.1 Pangngaldiwang panganap
Walang tanging pananaw ang pangngaldiwang karaniwan na inilalahad sa nauunang
pangkat na {6-6.5}. Sa tabi nito may iba pang mga
pangngaldiwari na naglalarawan ng kilos na ginanap sa nakaraan. Tinatawag itong
pangngaldiwang panganap (susi
{N/GP}). Ginagamit ang mga ito bilang
paniyak [1], pantuwid [2], pandako [3] at malimit bilang pariralang pangaldiwang
pang-umpog [4]. Maaaring pangngaldiwang lamang ang panghuli, kung ganito kawangis
ito ng pang-abay [5] {10-2.3.2}.
| |
| [1] | Malinis na malinis naman ang
pagkakasulat ng napakasimpleng titulo ...
{W Suyo 5.13} |
| [2] | ... dahil sa kirot na dulot ng
pagkawasak ng puso. {W Damaso 4.6} |
| [3] | Hindi alam ni Jessica kung gaano
siya katagal sa pagkakaupo sa sala.
{W Arrivederci 3.10} |
| [4] | ... nahihiwagaan na kung bakit
pagkalias ng napakaraming taon, sa isang
estrangherong lugar pa tayo muling magyayakap. {W Madaling Araw 3.1} |
| [5] | Pagkahinga ikinuwento lahat ni Busilak sa mga
duwende ang nangyari. {W Busilak} |
| [6] | ... ngunit eto na ang pagkakataong
pinakahihintay ko. {W Material
Girl 3.8}. |
{N} |
| [7] | Pagkatatlong taon. | {D?} |
|
Katulad ng pangngaldiwang karaniwan sa {6-6.5}, maaari ding ayusin ang pangngaldiwang panganap alinsunod sa
pandiwang tahasan. Palaging binubuo ang pangngaldiwang panganap sa pamamagitan ng
unlaping p..- ng pangngaldiwa at ng gitlaping ka- na maaaring ulitin:
| Pandiwa |
Pangngaldiwang panganap |
|
| -um- |
lumipas |
pagka- | pagkalipas |
| umupọ |
pagkaka- | pagkakaupọ |
| mag- |
magwasạk |
pagka- | pagkawasạk |
| magbuọ |
pagkaka- | pagkakabuọ |
|
Walang kaibahan ng pangngaldiwang karaniwan at panganap ang pandiwang
magka- at magka-. Hindi pangngaldiwang panganap ang lahat ng
salitang may pagka- at pagkaka-. Sa pamamagitang ng panpaling ito ay
maaaring bumo ng pangngalan (halimbawa pagkatao,
pagkakataon [6]); maliwanag ito kung
kung walang pandiwang kabagay ang angkang-salita. Ginagamit din bilang pangatnig
ang pangngaldiwang pagkatapos. Tanging yari ang [7]; hindi maaaring pangngaldiwa
ang pagkatatlo dahil walang pandiwa ang ugat na tatlo.
6-6.5.2 Pangngaldiwang pang-ulit
Binubuo sa pamamagitan ng unlaping ka- ang tanging anyo ng pangngaldiwa
(susi {N/GI}) na tinatawag naming
pangngaldiwang pang-ulit. Pansemantika nitong
inilalarawan ang kilos na inuulit nang kalimitan at pinagkaugalian
sa pangnagdaan. Dahil dito, nangingibabaw ang gamit nito sa pariralang pandakong
may katungkulang pansanhi [1 2] {6-3.2.7}. Madalas ang gamit nito bilang paniyak na may fokus sa sanhi
sa pangungusap na balintiyak [3].
| |
| [1] | Nagkasakit siya sa kaiinom ng alak.
{6K-6521 [3]} |
{P-A=P-N(N/GI)} |
| [2] | Pero di ko na lang iyon pinansin dahil sa kakaisip kung
anong gagawin sa pisong kulang ko. {W Piso 3.3} | {P-A=P-N(N/GI)} |
| [3] | Natandaaan ko ang kasasalita
niya. (Fokus sa sanhi o sa tagatiis.)
{6K-6521 [15]} |
{P-S=P-N(N/GI)} |
| Iba pang mga halimbawa {6K-6521} | |
Katulad ng ibang pangngaldiwa, tungkol sa palaanyuan ay maaaring iugnay ang pangngaldiwang
pang-ulit sa pandiwang tahasan. Tinitiyak ng panlapi ng pandiwang tahasan kung paano
buuin ang pangngaldiwang ito. Palagi itong may pag-uulit ng pantig (unang pantig
ng ugat [1 3] o unlaping ka- [2]); at dinidiinan ang pantig na iniuulit
(kasalungat ng ibang pangngaldiwa). Magkapareho ang mga anyo ng pangngaldiwang pang-ulit
ng pandiwang -um- at ng katatapos nito {6-6.6}.
Tungkol sa pagtuturing sa pantuwid o pandako, kapareho ng ibang pangngaldiwang
ang pangngaldiwang pang-ulit [4 5] {6-6.5}.
| |
| [4] | Marami siyang natututuhan sa kasasama sa barkada.
{6K-6521 [6]} |
{P-N(N/GI P-A)} |
| [5] | Umiyak si Hilda sa katutukso ng mga kalaro.
{6K-6521 [9]} |
{P-N(N/GI P-C)} | |
6-6.6 Katatapos
(1) Ang katatapos ang anyong pinapanggalingan sa
pandiwa at may bukod na katangiang pampalaugnayan, pampalaanyuan at pansemantika
(susi {VT}). Mayroon itong kaunting
pagkakahawig ng pangngaldiwa, gayunman mas mahina ang gawing makangalan. Sa palaanyuan,
wala itong pagkaiba sa pangngaldiwang pang-ulit {6-6.5.2}. Bumubuo ng katatapos ang tahasang pandiwang -um-
lamang [1|2 3|4] (maaaring buuin ang pangngaldiwang pang-ulit galing
sa iba pang mga uri ng pandiwa {6K-661
}.
Nawawala ang panlaping -um-, binubuo ang anyo sa pamamagitan ng unlaping
ka- at pag-uulit ng pantig (unang pantig ng ugat sa [2a], unlaping ka- sa
[2b]. Dinidiinan ang pantig na inuulit, kasalungat ng pangngaldiwang
p..- na may di-dinidiinang pantig na inuulit {6-6.5}).
| Pandiwa | Katatapos |
|
| -um- | umalịs |
ka-&- |
kaaalịs | |
(2) Pampalaugnayan, halos katulad ng pandiwang balintiyak ang
katatapos.
Ito ay panaguri ng pangungusap, maging pantuwid ang paniyak ng pandiwang tahasan, kalimitan
walang fokus at walang paniyak ang pangungusap na may katatapos. Karaniwang may katatapos
ang pandiwang {VA00} [1|2]. Madalang any yaring may pandiwang {VA10} at {VA01}; doon
nananatiling pantuwid (o pandako) ang pantuwid ng tahasang pangungusap na may
pandiwang -um- [3|4 5|6a 7|8] o ang pandako [9|10]. Hindi maaaring sumama sa
katatapos ang pang-abay na na, maaari ang paggamit ng lamang,
lang [2 4 6 8 10 11]. Di-batayang
pangungusap ang yaring may katatapos na walang paniyak.
(3) Pansemantika, inilalarawan ng mga anyong ka- ang
kilos na nangyari o tinapos noong ilang saglit. Walang ibang kapareho sa wikang
Filipino ang katatapos; ito'y tanging pagkakasama ng panahunan at pananaw naman,
"pangnagdaang ganap" {6-6.2.6 (2)}.
Malimit ginagamat ang katatapos upang ilarawan ang kilos na tinapos nang nangyari
ang iba pang kilos o pangyayari [11].
| |
| [1] | Aalis na ako. |
{VA00/fa/F} |
| [2] | Kaaalis niya lang. | {VT10/f0|fa} |
| [3] | Sumulat na ako ng kuwento. |
{VA10/fa|fp/A} |
| [4] | Kasusulat ko lang ng isang kuwento. |
{VT20/f0|fa|fp} |
| [5] | Kumain na ako ng karne. | {VA10/fa|fp/A} |
| [6] | [a] Kakakain ko pa lamang ng karne. [++] [b]
Kakakain ko pa lamang ang karne. [0] | {VT20/f0|fa|fp,
VT10/fp/fa} |
| [7] | Umakyat na ako ng puno. | {VA10/fa|fp/A} |
| [8] | Kaaakyat ko lang ng puno. |
{VT20/f0|fa|fp} |
| [9] | Umakyat na ako sa puno. |
{VA01/fa|fp/A} |
| [10] | Kaaakyat ko lang sa puno. |
{VT11/f0|fp|fa} |
| [11] | Kagigising lang ni Itay nang dumating ang kaibigan ko.
{ Aganan 1999 p.59} |
{VT10/f0|fa} | |
Ibig sambitin hindi anyong pamanahon ng banghay ang katatapos. Binubuo ang isa
lang na katatapos sa isang angkang-salita (at hindi tig-isa sa lahat ng pandiwa ng
angkan). Iba-iba rin ang palaugnayan ng katatapos at mga anyong pamanahon.
Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/07)