6K Mga Pangabit sa Mga Pandiwa
(Talaksan 6K/06)
{6K-621} Kinalabasan ng pagsusuri hinggil sa panahunan at pananaw
(1) Nagsusuri kami ng paggamit ng anyong pamanahon ng pandiwa sa isang kabanata ng kathang-buhay na {W Nanyang}. Nagsasalaysay ang kabanata ng kuwento sa nakaraan. Dahil dito, nagngingibabaw ang panahunang pangnagdaan, ilang pangungusap sa pagsasalitang sinipi ang kataliwasan. Sa layunin namin, maaaring mauri ang kabanata sa tatlong bahagi. Isinasalaysay sa unang bahagi ang nangyayaring karaniwan at inuulit ("Ulit"). Sumusunod ang kuwentong tangi ("Tangi") sa ikatlong bahagi. Sa pagitan ng dalawan may bahagi ng pagsanib ("Sanib").
| {W Nanyang} | Wala | Ba | Anyong pamanahong "malaya" | ΣΣ | ||||||||
| D/W | D/D | D/D | D/K | D/K | D/K | DE/H | D/H | Σ | ||||
| Gan | ? | Di-g | Ul | ? | ... | (N) | ||||||
| [1] | [2] | [3] | [4] | [5] | [6] | [7] | [8] | [9] | [10] | [11] | ||
| Ulit | 32 | 12 | 3 | 2 | 0 | 36 | 0 | 5 | 0 | 46 | 58 | |
| Sanib | 18 | 10 | 16 | 0 | 3 | 9 | 4 | 0 | 5 | 37 | 65 | |
| Tangi | 29 | 25 | 74 | 0 | 12 | 4 | 3 | 6 | 1 | 100 | 154 | |
| ΣΣ | 79 | 47 | 93 | 2 | 15 | 49 | 7 | 11 | 6 | 183 | 309 | |
| 25 % | 15 % | 60 % | 100 % | |||||||||
| 51 % | 1 % | 8 % | 27 % | 4 % | 6 % | 3 % | 100 % | |||||
Walang anyong pamanahon ang kapat ng sugnay ("Wala", 25 % sa tudling na [1] sa talahanayan). Ginagamit ang pawatas ng iba pang 15 % [2] alinsunod sa tuntuning palaugnayan ng balarila ("Ba"). Mayroon pang 183 sugnay na may anyong pamanahong "malaya" at maaaring suriin sa panahunan at pananaw, ito ang bagong 100 % ng kahalatang sinusuri (hanay na katapusan sa talahanayan):
- Panahunang pangngadaan at pananaw na panganap ang 51 % ("Gan" [3], nangingibababaw sa ikatlong bahagi).
- Ginagamit ang anyong kasalukuyan sa 27 % ng sugnay upang ilarawan ang pangyayaring pang-uulit ("Ul", [6], nangingibababaw sa ikatlong bahagi).
- Para sa pananaw na di-panganap ang 8 % na anyong kasalukuyan ("Di-g", [5]).
- Ginagamit ang anyong panghinaharap upang magpahayag ang gawang di-tunay o haka-haka (6 % sa [8]). Sa 3 % ng sugnay humahalili sa pawatas ang panghinaharap [9]. Sa isang sugnay inilalarawan ang panahunang panghinaharap na may pananaw na panganap dargestellt {W Nanyang 3.4}.
- Mayroon pang ilang sugnay (5 %, [4 7]) na hindi alinsunod sa tuntuning itaas [12-15]:
| |||||||||||||||||
(2) Ginawa namin ang isa pang pagsusuri ng kuwentong maikli {W Krus} (159 sugnay). Kahambing ang kinalabasan nito. Pati may halimbawang [16] sa kataliwasang [13]:
| |||||
{6K-6241} Mga pang-abay na iniuugnay sa pawatas ng pandiwa
|
Ginagamit din ang pawatas kasama ang mga pang-abay na pangmarahil {10-4.1}.
{6K-6242} Mga pang-uring iniuugnay sa pawatas ng pandiwa
|
{6K-6243} Gamit ng pawatas at ibang anyong pamanahon sa pariralang pangkaroon
Sa pariralang pangkaroon ay maaaring gamitin ang pandiwaring makangalan {4-4.3}. Minamabuti ang pawatas kung walang pagtukoy sa panahunan [1 2 7 8].
|
{6K-6251 
} Pagsasama-sama ng pang-uri at
pawatas
Kay {
Kroeger 1991 p. 172}
may pagpuna para sa yaring ito:
'An adjective appears in initial position followed by a non-finite verb form in what appears to be a kind of a complex predicate construction.'
{6K-6252} Di-ganap na mga pangungusap na may pawatas
Ipinagbabawal ang gamit ng pawatas sa ilang pangungusap, di-ganap pa ito [1|2]. Kung pinapalawak ang yaring may pawatas, maaaring buuin ang pangungusap na ito [3].
|
{7A-6253 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pawatas sa panaguri ng sugnay na makaangkop
| Mamumultahan ang mga taong magtapon ng dumi sa tabi ng daan. | ||||||||||||
| mamumultahan ang mga tao- | -ng magtapon ng dumi sa tabi ng daan | |||||||||||
| {S-0/L/PT} | {S-L/P0} | |||||||||||
| mamumultahan | ang mga tao | magtapon ng dumi | sa tabi ng daan | |||||||||
| {P-P=P-D} | {P-T=P-N} | {P-P=P-D(D P-W)} | {P-K} | |||||||||
| mamumultahan | ang | mga | taong | magtapon | ng | dumi | sa | tabi | ng | daan | ||
| DB10/H | TT | Y/M | N.TL | DT10/W | TW | N | TK | N | TW | N | ||
Pinaikling sugnay na makaangkop na may pandiwa sa pawatas. | ||||||||||||
{6K-6261 }
Panahunan at pananaw sa wikang Filipino
Gusto naming sipiin ang katuturan ng panahunan ('tense') at
pananaw ('aspect') mula sa { NIU}:
'Tagalog verbs are concerned with aspect rather than tense. Tense deals with time. Aspect on the other hand, is a different way of looking at things. Aspect is not concerned with when an event happened (like past, present, or future). Instead, aspect is concerned with whether or not an action has been completed.
To picture the difference, imagine that you are working for a company and that you have been given a specific job to do. Then imagine that there are two different people in the company who want to ask you a question about the job. The first person to ask you a question is the record keeper. He wants to know exactly when you worked on the task you were given. He will ask you if you worked on Friday, or Wednesday, etc. He isn't concerned with anything else. You can imagine that on his T-shirt are big letters that say TENSE. On the other hand, the other person who asks you a question is your immediate boss. He has a different way of looking at things. He wants to know if you finished the job or not. He doesn't care what day or when you did it. You can imagine that on his T-shirt are big letters that say ASPECT. Like your boss, Tagalog is concerned with aspect, not tense.'
May isang paradigmang pambanghay ng pandiwa lamang ang wikang Filipino; maaari itong ipapalagay na banghay sa panahunan o banghay sa pananaw. Wala itong mga anyo para sa pagkakasama ng panahunan at pananaw (halimbawa: walang dalawang magkaibang anyo para sa pangnagdaang panganap at pangnagdaang di-panganap). Malimit na magkapareho ang dalawang palagay; sumusunod ang mga pagkakaugnay na pinagaan.
| Panahunan | Pawatas | Pagnagdaan | Kasalukuayan | Paghinahanap | |
| Pananaw | Ganap (perfektif) | Di-ganap (di-perfektif) | Mapagdili-dili (kontemplatif) | ||
| 'Aspect' | 'Contingent/Punctual' | 'Actual/Punctual' | 'Actual/Durative' | 'Future/Durative' | |
| { Bloomfield 1917}
{*} | |||||
| 'Aspekt' | 'Irrealis/Perfektiv' | 'Realis/Perfektiv' | 'Realis/Imperfektiv' | 'Irrealis/Imperfektiv' | |
| { Himmelmann 2005} | |||||
| 'Aspect' { NIU} |
'Perfect' | 'Imperfect' | 'Contemplative' | ||
| Aspekto { Aganan 1999} | Perpektibo | Imperpektibo | Kontemplatibo | ||
{*} Inihihiwalay ang dalawang 'modes (actual, contingent)' at dalawang 'aspects (punctual, durative)'.
{6K-631 Θ} Ugat ng pandiwa bilang anyong pinaikli at katinigan
Hindi na pampalaanyuang makikita ang katinigan (tahasan o balintiyak) kung ginagamit ang ugat ng pandiwa bilang anyong pinaikli. Mayroon pang pagkakaibang pampalaugnayan, dahil hindi binabago ang paniyak at pantuwid. Kung kaya may pagkakaibang pampalaugnayan ng {X/DT} at {X/DB} na hindi na nakikita sa palaanyuan.
|
{6K-632} Ugat ng salita bilang anyong pinaikli ng pandiwa: Mga halimbawa
Ugat ng salita bilang anyong makadiwa, pangngalan at pang-uri: {6K-634}.
{6K-633} Pangkawikaang pangungusap
Ang pangungusap na ito ({6-6.3 [7b]}) ay kawikaan ng pang-araw-araw na pananalita [1 2]. Sa pagitan ng pandiwang dinaglat at pangngalan ang ugat ng salita [3].
|
[b] Saan punta mo? {6K-634} Ugat ng salita bilang anyong makadiwa, pangngalan at pang-uri
Pagtatalakay
|
Pangungusap na halimbawa
|
| Wikang Filipino ni
Armin Möller
http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_06K.htm
24 Oktubre 2011 B-678-1 *Susi |