6K Mga Pangabit sa Mga Pandiwa
(Talaksan 6K/06)

{6K-621}   Kinalabasan ng pagsusuri hinggil sa panahunan at pananaw

(1) Nagsuri kami ng paggamit ng anyong pamanahon ng pandiwa sa isang kabanata ng kathambuhay na {W Nanyang}. Nagsasalaysay ang kabanata ng kuwento sa nakaraan. Dahil dito, nangingibabaw ang panahunang pangnagdaan, ilang pangungusap sa pagsasalitang sinipi ang kataliwasan. Sa layunin namin, maaaring mauri ang kabanata sa tatlong bahagi. Isinasalaysay sa unang bahagi ang nangyayaring karaniwan at inuulit ("Ulit"). Sumusunod ang kuwentong tangi ("Tangi") sa ikatlong bahagi. Sa pagitan ng dalawa may bahagi ng pagsanib ("Sanib").

{W Nanyang}WalaBa Anyong pamanahong "malaya"ΣΣ
D/W D/DD/DD/KD/KD/K D/HD/HΣ
Gan?Di-gUl? ...(W)
[1][2][3] [4][5][6][7][8][9][10] [11]

Ulit3212 32036050 4658
Sanib1810 16039405 3765
Tangi2925 740124361 100154

ΣΣ7947 93215497116 183309
25 %15 %   60 %100 %
  51 %1 %8 %27 %4 %6 %3 % 100 %

Walang anyong pamanahon ang sangkapat na bahagi ng sugnay ("Wala", 25 % sa tudling na [1] sa talahanayan). Ginagamit ang pawatas ng 15 % [2] alinsunod sa tuntuning palaugnayan ng balarila ("Ba"). Mayroon pang 183 sugnay na may anyong pamanahong "malaya" at maaaring suriin sa panahunan at pananaw, ito ang bagong 100 % ng bahaging sinuri (hanay na nasa ilalim ng talahanayan):

 
Pangnagdaang pang-ulit, ngunit anyong pangnagdaan
[12]Lagi siyang nakasuot ng manipis na itim na bestida ... at lalong nagmukhang balingkinitan ang katawan dahil sa puting sinturon sa baywang. {W Nanyang 11.1}
Pangnagdaang di-panganap, ngunit anyong pangnagdaan
[13]Paunti-unti, nalaman ko ang mga bagay-bagay tungkol sa babaeng nakaitim. {W Nanyang 11.5}
Pangnagdaang panganap, ngunit anyong kasalukuyan
[14]Lumabas si Isha na medyo gulo ang buhok, bahagyang namumula ang mga pisngi, at nagmamadaling umalis. {W Nanyang 11.6} (Iba pang mga pangungusap sa {W Nanyang 11.10}, {W Nanyang 11.12} at {W Nanyang 11.13}.)
Kasalukuyang panganap, ngunit anyong kasalukuyan
[15]Naiintindihan mo ba? {W Nanyang 11.8} (Iba pang pangungusap sa {W Nanyang 11.9}.)

(2) Ginawa namin ang isa pang pagsusuri ng kuwentong maikli {W Krus} (159 sugnay). Kahambing ang kinalabasan nito. Pati may halimbawang [16] sa kataliwasang [13]:

 
Pangnagdaang di-panganap, ngunit anyong pangnagdaan
[16]Matuling lumipas ang panahon at nasa mababang paaralan na kami ng kakambal ko. {W Krus 2.2-1}

{6K-6241} Pang-abay at pang-uring iniuugnay sa pawatas ng pandiwa

 
[1]bak Shhh... Baka marinig tayo. {W Suyuan 5.3}{A}{DT00/W}
[2][a] Baka ako magsimba bukas. [++] {A}{DT00/W}
 [b] Baka ako magsisimba bukas. [++] {A}{DT00/H}
[3]bihira Bihira siyang magalit sa akin. {W Uhaw 3.3} {A}{DT00/W}
[4]muntịk na Muntik na siyang masamid.{A} {DT00/W}
[5]sanaSana'y sumikat ang araw.{A}{DT00/W}
[6]Pang-abay na pangmarahil {10-4.1}{AH}{D../W}
[7]maalam Maalam akong lumangoy.{A/U} {*} {DT00/W}
[8]bawal [a] Bawal pumasok. [b] Bawal pumasok dito. {A/U}{DT00/W}
[9]madal Madaling gawin iyan.{A/U}{DT00/W}
[10]marunongMarunong siyang sumulat.{A/U} {DT00/W}
{*} Pang-uring nagagamit na pang-abay.

{6K-6242 }   Pagsasama-sama ng pang-uri at pawatas

Kay { Kroeger 1991 p. 172} may pagpuna para sa yaring ito:

'An adjective appears in initial position followed by a non-finite verb form in what appears to be a kind of a complex predicate construction.'

{6K-6251 }   Panahunan at pananaw sa wikang Filipino

Gusto naming sipiin ang katuturan ng panahunan ('tense') at pananaw ('aspect') mula sa { NIU}:

'Tagalog verbs are concerned with aspect rather than tense. Tense deals with time. Aspect on the other hand, is a different way of looking at things. Aspect is not concerned with when an event happened (like past, present, or future). Instead, aspect is concerned with whether or not an action has been completed.

To picture the difference, imagine that you are working for a company and that you have been given a specific job to do. Then imagine that there are two different people in the company who want to ask you a question about the job. The first person to ask you a question is the record keeper. He wants to know exactly when you worked on the task you were given. He will ask you if you worked on Friday, or Wednesday, etc. He isn't concerned with anything else. You can imagine that on his T-shirt are big letters that say TENSE. On the other hand, the other person who asks you a question is your immediate boss. He has a different way of looking at things. He wants to know if you finished the job or not. He doesn't care what day or when you did it. You can imagine that on his T-shirt are big letters that say ASPECT. Like your boss, Tagalog is concerned with aspect, not tense.'

May isa lamang paradigmang pambanghay ng pandiwa ang wikang Filipino; maaari itong ipapalagay na banghay sa panahunan o banghay sa pananaw. Wala itong mga anyo para sa pagkakasama ng panahunan at pananaw (halimbawa: walang dalawang magkaibang anyo para sa pangnagdaang panganap at pangnagdaang di-panganap). Malimit na magkapareho ang dalawang palagay; sumusunod ang mga pagkakaugnay na pinagaan.

PanahunanPawatasPagnagdaanKasalukuayan Paghinaharap
PananawPanganap
(perfektif)
Di-panganap
(di-perfektif)
Mapagdili-dili
(kontemplatif)

'Aspect''Contingent/Punctual' 'Actual/Punctual''Actual/Durative' 'Future/Durative'
{ Bloomfield 1917} {*}
'Aspekt' 'Irrealis/Perfektiv''Realis/Perfektiv' 'Realis/Imperfektiv''Irrealis/Imperfektiv'
{ Himmelmann 2005}
'Aspect' { NIU} 'Perfect''Imperfect' 'Contemplative'
Aspekto { Aganan 1999}PerpektiboImperpektibo Kontemplatibo
{*}   Inihihiwalay ang dalawang 'modes (actual, contingent)' at dalawang 'aspects (punctual, durative)'.

{6K-631 Θ}   Ugat ng pandiwa bilang anyong pinaikli at katinigan

Hindi na pampalaanyuang makikita ang katinigan (tahasan o balintiyak) kung ginagamit ang ugat ng pandiwa bilang anyong pinaikli. Mayroon pang pagkakaibang pampalaugnayan, dahil hindi binabago ang paniyak at pantuwid. Kung kaya may pagkakaibang pampalaugnayan ng {X/DT} at {X/DB} na hindi na nakikita sa palaanyuan.

 
[1]Mahal kita. {X/DB}
[2]Tulog pa ako. {X/DT}

{6K-632}   Ugat ng salita bilang anyong pinaikli ng pandiwa: Mga halimbawa

 
{X/DT} bumalịk - balịk. magmadal - dal. dumap - dap. pumarito - parito {15K-211 Pagpuna}. gumising - gising. humanga - hanga. maghasa - hasa. maghati - hati. humawak - hawak. kumain - kain. lumapit - lapit. maligo - ligo. lumipas - lipas. pumayag - payag. pumutol - putol. sumama - sama. sumunọd - sunọd. matulog - tulog. matunạw - tunạw. maup - up. umuw - uw.
{X/DB} alisịn - alịs. dalhịn - dalạ. habulin - habol. hanapin - hanap. mahuli - huli. makita - kita. mahalịn - mahạl. sabihin - sabi. talastasịn - talastạs. itapon - tapon. ituring - turing. ubusin - ubos. yayain - yaya.

Ugat-salita bilang anyong makadiwa, pangngalan at pang-uri: {6K-634}.


{6K-633}   Pangkawikaang pangungusap

Ang pangungusap na ito ({6-6.3 [7b]}) ay kawikaan ng pang-araw-araw na pananalita [1 2]. Sa pagitan ng pandiwang dinaglat at pangngalan ang ugat-salita [3].

 
[1][a] Saan ka pupunta? [b] Saan punta ka? {DT01/H}
[2][a] Saan ang punta mo?     [b] Saan punta mo? [+/--]     [c] Nasaan ang punta mo? {X/DT01?N}
[3][a] Saan ang pera ko? [+] [b] Nasaan ang pera ko? [++] (Pangungusap na kahambing sa [2a] ang pangungusap na [3a] na may pangngalang tumpak na pera.) {N}

{6K-634}   Ugat-salita bilang anyong makadiwa, pangngalan at pang-uri

Pagtatalakay

 
{X/DT} {N}gutom
{X/DB} {N}habol {X/DB, N?} isip {N, X/DB?} sabi
{X/DB} {U} mahạl
{X/DT} - {U}gising - gisịng   putol - putọl
{X/DB} {X/DT} {N} abọt alạm {N?U}
{X/DB} {X/DT} {U} gutọm

Pangungusap na halimbawa

 
[1]abọtAbot ko ang lapis. (Walang pahiwatig na anyong makadiwa ito.) {N}
[2]alạm Alam ko.{U ? N}
[3]Hindi ko alam. {U ? N}
[4]Alam kong magluto ng pansit.{DP}
[5]Wala akong alam tungkol dito.{N}
[6]Ang tanging alam ko lamang ay malayo na ang loob niya sa akin. {2K-494 Σ} {N}
[7]Noon ko pa alam, ngunit nakalimutan ko ito ngayon. (Walang pahiwatig na anyong makadiwa ang alam; may ibang kahulugan ang pandiwang alamin [8].) {N ? U}
[8]Alamin mo kung umalis na si Jose.{DB10}
[9]Maalam akong magluto ng pansit.{U}
[10]gutom May gutom na ako. (Pangngalan o anyong pinaikli ng pandiwa ang ugat na gutom [12].){N}
[11]Nagugutom na ako.{DT00}
[12]Gutom na ako.{X/DT}
[13]Gutọm na ako.{U}
[14]habol Sino ang hinahabol ng pulis?{DB10}
[15]Sino ang habol ng pulis?{X/DB ? N}
[16][a] Sino ang maigsing habol ng pulis? [b] Sino ang habol na maigsi ng pulis? (Halatang anyong makadiwa at hindi pangngalan ang habol dahil hindi maaaring ihuli ang pang-uri sa [16b].){X/DB}
[17]isip Iniiisip ko, "...".{DB10}
[18]Isip ko, "...".{N ? X/DB}
[19][a] Hindi ko iniisip, "...". [b] Hindi ko isip, ... (Hindi tiyak na anyong makadiwa ang isip sa [18] dahil hindi maaaring buuin ang pagtanggi na may hindi [19b].) {DB10}
[20]mahạl Minamahal kita.{DB10}
[21]Mahal kita.{X/DB}
[22]Hindi kita mahal. (Pahiwatig sa anyong makadiwa ang pagbuo ng pagtanggi na may hindi.){X/DB}
[23]Mahal kong kaibgan.{U}
[24]sabi Sinabi niya, "...". [+]{DB10}
[25]Sabi niya, "...". [++]{X/DB}
[26][a] Hindi niya sinabi. [++] [b] Hindi niya sabi. [0] (Maaaring buuin ang pagtanggi sa tulong ng hindi [26b], ngunit minamabuti ang anyong puspusang sinabi [26a]. Hindi nakalitaw ang [26b] bilang anyong makadiwa. Sa [27] pangngalan ang sabi dahil may panuring ito.) {X/DB}
[27]Kahapon ang aking sabi ay "Oo."[0] {N}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_06K.htm
24 Oktubre 2011 / 16 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6K Pangabit sa Mga Pandiwa (Talaksan 6K/06)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag