6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/06)

6-6 Banghay, pandiwari at pangaldiwa (pagpapatuloy)

6-6.2 Paggamit ng mga anyong pamanahon

Sa sumusunod na mga pangkat, tinatalakay ang paggamit ng anyong pamanahon. Tangi ang katanungan kung ginagamit ang mga anyo bilang panahunan o pananaw (aspekto). Upang sagutin ito ay sinuri namin ang paggamit ng anyong pamanahon sa kabanata ng isang kathambuhay at sa isang kuwentong maikli {6K-621}. Ginamit ang mga kinalabasan sa sumusunod na mga pangkat. Nasa pangkat na {6-6.2.6 Θ} ang kabuuran hinggil sa panahunan at pananaw.

Ibig naming banggitin na ginagamit namin ang mga katawagan ng panahunan; gayunman hindi gusto naming pagpasiyahan kung palaging panahunan o pananaw ang paggamit ng mga ito. Sa pangkat na {6-6.2.6 Θ} ay tinatalakay na may katwiran para sa paggamit ng katawagang ito.


6-6.2.1 Paggamit ng anyong pangnagdaan

Ginagamit ang anyong pangnagdaan upang ilarawan ang pangyayaring ganap sa nakaraan [1] (panahunan: pangnagdaan, pananaw: panganap). Bukod dito, ginagamit ang anyong pangnagdaan kung sa nakaraan ang pangyayari, ngunit hindi pa ganap [2-5] (panahunan: pangnagdaan, pananaw: di-panganap). Malimit ang paggamit na ito kung karagdagang inihuhudyat ng pang-abay na pamanahon ang nakaraan [3 4a 5b]. Inilalarawan sa [6] ang kilos na inulit-ulit sa nakaraan (binibigyang-diin na tapos na ngayon ang kilos).

 
PanahunanPananaw

[1]Maingat akong umakyat sa hagdan at pumasok sa silid na imbakan ng mga paninda. {W Nanyang 3.11} PangnagdaanPanganap
[2]Paunti-unti, nalaman ko ang mga bagay-bagay tungkol sa babaeng nakaitim. {W Nanyang 3.5}Pangnagdaan Di-panganap
[3]Kaninang umaga nagutom ang aso; ngayon pa siya nagugutom.Pangnagdaan Di-panganap
[4][a] Umandar pa ang orasan kagabi, pero ngayon hindi ko alam. [b] Umaandaar ... kagabi, ... Pangnagdaan?
[5][a] Naglaro lang kami nang madapa ako. [+] [b] Kagabi naglaro lang kami nang madapa ako. [++] (Tingnan din sa {6-6.2.2 [5]}.) PangnagdaanDi-panganap
[6]Kung bata pa ako, araw-araw pumasok ako sa paaralan. [++/0] (Tingnan din sa {6-6.2.2 [4]}.)Pangnagdaan Pang-ulit

6-6.2.2 Paggamit ng anyong kasalukuyan

Ginagamit ang anyong kasalukuyan kung ngayon ang pangyayari at hindi pa tinapos [1]. Nasa kasalukuyan din ang pangyayari na inulit-ulit sa nakaraan at uulit-ulitin sa kinabukasan [2]. Pati ginagamit ang anyong kasalukuyan kung hindi na tinutupad ang kilos na inulit-ulit [3 4]. Maaari ding gamitin ang anyong ito kung nasa loob ng kuwentong nasa nakaraan ang kilos at hindi pa ito tinapos noon [5a 6]. Halos di-makabalarila ang yaring ito kung dinaragdagan ang pang-abay na pamanahon [5b]. Nasa tampulan ang pang-abay na araw-araw sa pangungusap na [5]; dahil dito dapat gamitin ang anyong kasalukuyan. Sa [7 8], anyong kasalukuyan ang natutulog; inihuhudyat naman ng pang-abay na na at pa ang pananaw.

 
PanahunanPananaw

[1]Kumakain ako ng mangga.KasalukuyanDi-ganap
[2]Araw-araw naliligo ako.PalagiPang-ulit
[3]Laging si Tan Sua ang nilalapitan ng babaeng nakaitim tuwing bumibili sa tindahan. {W Nanyang 3.2}Pangnagdaan Pang-ulit
[4]Kung bata pa ako, araw-araw pumapasok ako sa paaralan. [++/+] (tingnan din sa {6-6.2.1 [7]}.) PangnagdaanPang-ulit
[5][a] Naglalaro kami nang madapa ako. [++] [b] Kagabi naglalaro kami nang madapa ako. [0] (tingnan din sa {6-6.2.1 [5 6]}.)Pangnagdaan Di-ganap
[6]Nagkunwa itong tumitingin-tingin sa mga paninda sa eskaparate. {W Nanyang 3.10} PangnagdaanDi-ganap
[7]Natutulog na ang bata.KasalukuyanGanap
[8]Natutulog pa ang bata.KasalukuyanDi-ganap

6-6.2.3 Paggamit ng anyong panghinaharap

Ginagamit ang anyong panghinaharap kung hindi pa nangyayari ang kilos [1 2] (panahunan: panghinaharap, pananaw: mapagdili-dili). Panghinaharap sa nakaraan ang ihahatid sa [3]. Ginagamit ang anyong panghinaharap sa [4-6] upang gawaing ang pahayag na di-tunay sa nakaraan. Maaaring gamitin ang anyong panghinaharap sa halip ng pawatas [2] {10-4.1 *}.

 
PanahunanPananaw

[1]Mauulit pa kaya iyon, Marco? {W Krus 2.5-5} PanghinaharapMapagdili-dili
[2]Huwag na huwag mong sasabihin kahit kanino ang bagay na 'to! {W Nanyang 3.8} (Kasama ng pang-abay na pangmarahil na huwag ay malimit na ginagamit ang panghinaharap sa halip ng pawatas {10K-413}.) Panghinaharap Mapagdili-dili
[3]May mga sinasabing tila nang-aalo, saka ihahatid palabas ng tindahan ang babaeng nakaitim. {W Nanyang 3.2} Panghinaharap
sa pangnagdaan
Pang-ulit
[4]Sisilip sana ako sa siwang ... {W Nanyang 3.11} (Inihuhudyat ng pang-abay na sana na di-tunay ang pahayag.)
 
PangnagdaanDi-tunay
[5] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {4K-432 Σ} (Pandiwari ang maririnig {4-4.3 (3)}.) PangnagdaanDi-lubhang tunay
[6]Sa unang tingiin ay makikitang isa siyang mestisang puti. Guwapa siya sa biglang tingin, pero kung titingnang maigi, mapapansiin ang maninipis na mga guhit sa noo at sa dulo ng mga mata, at mahihinuhang siya ay isang babaeng nakaranas na ng mga unos sa buhay. {W Nanyang 3.1} PalagiDi-lubhang tunay

6-6.2.4 Paggamit ng pawatas (pangkalahatan)

(1) Kalimitang minamabuti ang pawatas kaysa sa anyong pamanahon kung hindi mahalaga ang pangyayaring pampanahon. Tumutupad ito ng tungkulin ng ikaapat na panahunan na "kahit kailan, palagi" [1 2] {6-6.2.5}. Sa karamihan pinagpapasiyahan ng tuntuning pambalarila ang paggamit ng pawatas {*}; madalang lamang may piling pansemantika ang nagsasalita [1].

{*} Sa gayon, pampalaugnayang naiiba ang pawatas sa iba pang anyong pamanahon. Pampalaanyuang walang pagkakaibang saligan dahil sa kakulangan ng banghay hinggil sa panauhan at kailanan ng lahat ng anyong pamanahon.

May tanging paggamit ang ikaapat na panahunan sa mga pangungusap na pang-utos [3] {13-2.2.5}; walang tanging anyong 'pautos' ang wikang Filipino. Halos karaniwan ang paggamit ng pawatas kasama sa pang-abay na pangmarahil, dito maaari ring sabihing "kahit kailan, palagi" [4 5] {10-4.1 (2)}. Gamit din ng pawatas ang nasa pandiwang pang-ibaba ng mga pandiwang nakakabit [6] {6-7.5}.

Iba pang mga gamit ng pawatas ang sumusunod:

 
PanahunanPananaw

[1]Mamumultahan ang mga taong magtapon ng dumi sa tabi ng daan. {6K-6253 Σ} Kahit kailanGanap o
di-ganap
[2]May isang babaeng nakaitim na madalas bumili ng bigas sa tindahan. {W Nanyang 3.1} PalagiPang-ulit
[3]Buksan mo ang pinto. {13-2.2.5} PanghinaharapMapagdili-dili
[4]Gusto niyang matulog. {10-4.1.2} PanghinaharapMapagdili-dili
[5]Kailangang maligo araw-araw. {10-4.1.3} Kahit kailanMapagdili-dili
[6]Nakita kong maglaro ang mga bata. {6K-752 Σ} ------
[7]... marunong din siyang magdala ng damit. {W Karla 5.206}Palagi Pang-ulit
[8]Pauwi na ako ng bahay nang may mapansin ako. {W Piso 3.1} ------
[9]... lumilingon siya nang kung ilang beses para sulyapan ang babaeng nakaitim. {W Nanyang 3.3}Panghinaharap Mapagdili-dili
[10]Pagkatapos nilang mag-usap nang mahina, lumapit si Lim Kui kay Dy Koyi at may ibinulong. {W Nanyang 3.6} ------

(2) {Θ} Pinapahirapan ng paggamit ng pawatas ang pag-aayos nito sa isang paradigmang pamanahon o pampananaw. Hindi mahalaga ang wastong panahon sa pangungusap na [1], maaaring piliin ng nagsasalita ang pawatas. Panghinaharap o mapagdili-dili ang paggamit ng pawatas sa pangungusap na pang-utos [3] at pangungusap na may pang-abay na pangmarahil [4]. May pang-abay ng pangmarahil din na nagbibigay-diin sa "kahit kailan" o pananaw na mapagdili-dili [5]. Ginagamit ang pawatas sa pandiwang nakakabit upang ihudyat ang pagsailalim [6]; doon walang katangian ng panahunan o pananaw. May pangatnig kung saan kilos na panghinaharap at mapagdili-dili ang inihuhudyat ng pawatas [9]; sa ibang pangatnig at sa pangkaroon walang kaugnayan hinggil sa panahunan o pananaw. Ipinapahayag na ng pangatnig na pagkatapos (pinagmulang pangngaldiwang panganap) ang panahunan at pananaw, kung kaya wala nang pagpapahayag nito sa pandiwa [10]. Sa pangungusap katulad ng [2 7] ay ginagamit ang pawatas upang maglarawan ng kilos na paulit-ulit sa pangnagdaan at panghinaharap.


6-6.2.5 Pawatas bilang panahunan na "kahit kailan, palagi"

Sa wikang Filipino maaaring gamitin ang pawatas katulad ng anyong pamanahon kung hindi mahalaga ang pangyayaring pamanahon [1a|1b 2-5]. Tumutupad ito ng tungkulin ng ikaapat na panahunan na "kahit kailan, palagi". May tanging paggamit nito kung pinagsasama ang pandiwa at pang-uri (nagagamit na pang-abay) at kung nagpapahayag ng kakayahan, ugali, katangian atbp. ang pagsasama-sama ng mga ito [6a 7 8a]. Sa pagsasama-samang ito walang kilos na tunay ang pandiwa. Kung babawian ng pag-uri ang pangungusap, wala na itong diwa [6a|9] {6K-6251 }. Karaniwang walang pang-angkop ang mga pangungusap na ito [6a 7 8a], ngunit malimit na may pang-angkop ang pangungusap na panggitagang paniyak [8b]. May mga kalagayan na di-makabalarila ang pangungungasap sa pawatas, sa kabilang dako makabalarila naman ang yari kung ginagamit ang panahunan {6K-6252}. Sa pangungusap na [5], nagagamit na panaguri ng sugnay na makaangkop ang pawatas dahil hindi mahalaga ang pangyayaring pamanahon.

 
[1][a] May multa ang sinumang mahuli. [b] May multa ang sinumang nahuhuli.{DB10/W}
[2]Hindi siya makabayad ng utang niya. {DT10/W}
[3]Bawal ang pumasok. {6K-6262}{DT00/W}
[4]Kung hindi ko maasahan ang aking mga kapit-bahay, sa aking mga kamag-anak ako lalapit ... {W Aesop 3.4.3}{DB10/W}
[5]Mamumultahan ang mga taong magtapon ng dumi sa tabi ng daan. {6K-6253 Σ} {DT10/W}
[6][a] Masarap magluto si Gina. [b] Magluto(ng) masarap si Gina. [c] Magluto si Gina nang masarap. {A/U DT00/W}
[7]Malakas kumain ang bata. {A/U DT00/W}
[8][a] Mabagal sila magtrabaho. [+] [b] Mabagal silang magtrabaho. [+] {A/U HT DT00/W}
[9]Magluto si Gina. (Hindi makabuluhan ang pangungusap.) {DT00/W}

Kung walang paglalarawan ng tagaganap ng pandiwang tahasan ay nagiging katulad ng pangngaldiwa ang pangungusap na may pawatas [10a|b 11a|b 12a|b]. Karaniwang minamabuti doon ang pawatas kaysa pangngaldiwa.

 
[10][a] Mahirap ang maglaba. [++] [b] Mahirap ang paglalaba. [+]{DT00/W} {ND}
[11][a] Mapanganib ang maglaro sa kalye. [++] [b] Mapanganib ang paglalaro sa kalye. [++] {DT00/W} {ND}
[12][a] Di-biro ang bumili ng bahay. [++] [b] Di-biro ang pagbili ng bahay. [+] {DT00/W} {ND}

6-6.2.6 Θ Panahunan at pananaw

(1) Ibig naming talakayin kung at kung kailan ginagamit ang anyong pambanghay upang ipahayag ang panahunan o pananaw {6K-6261 }. Nasa saklaw ng palaanyuan at palaugnayan ang anyong pamanahon at ang paggamit nito. Sa kabilang banda, katangungan ng semantika ang panahunan at pananaw. Ginagamit ang katawagang sumusunod:

Anyong pamanahonAnyong pangnagdaan - Anyong kasalukuyan - Anyong panghinaharap - Pawatas
PanahunanPangnagdaan - Kasalukuyan - Panghinaharap - Kahit kailan, palagi
PananawPanganap - Di-panganap - Pang-ulit {*} - Mapagdili-dili
{*} Karaniwang ipinapalagay na tanging pananaw na di-ganap ang pananaw na pang-ulit.

(2) Sa talahanayan ng mga pangkat na nauuna maaaring pansinin ang sumusunod na ugnayang saligan:

(3) Kahit na may pagkakaibang saligan ng panahunan sa pananaw ay walang pagkakaiba sa karamihan ng kalagayan. Ito ang nagyayari kung panganap ang kilos sa pangnagdaan, kung di-panganap ang kilos sa kasalukuyan at kung hindi pa simulain ang kilos sa panghinaharap [1-3]. May pagkakaiba lamang kung dapat ipahayag na hindi pa ganapin o hindi pa simulain ang kilos sa pangnagdaan [4 5]. Madalang ang pagkakataon na ginaganap o sinisimula sa saglit na kasalukuyan ang kilos [6 7]. Maaari ding dapat ipahayag ang pagtutuloy o pagganap ng kilos sa panghinaharap [8 9]. Mas malimit nasa pangungusap na tambalan ang kalagayang [4 5 8 9]. Doon maaaring isaad sa isang sugnay ang panahong husto ng kilos at sa ibang sugnay ang pananaw.

PanahunanPananaw

Walang pagkakaiba ng panahunan sa pananaw
[1]PangnagdaanPanganap
[2]KasalukuyanDi-panganap
[3]PanghinaharapMapagdili-dili
May pagkakaiba ng panahunan sa pananaw
[4]PangnagdaanDi-panganap
[5]PangnagdaanMapagdili-dili
[6]KasalukuyanPanganap (wakas)
[7]KasalukuyanMapagdili-dili (simula)
[8]PanghinaharapDi-panganap
[9]PanghinaharapPanganap

(4) May apat na anyong pambanghay lamang ang Filipinong pandiwa (kasama ang pawatas). Alinsunod sa [1-9] dapat ipahayag ang siyam na pagkakaugnay ng panahunan at pananaw at saka ang tanging pananaw na pang-ulit. Kung kaya dapat gamitin nang paulit-ulit ang mga anyo. Sa tulong ng pang-abay maaaring ibukod ang iba't ibang mga pagpapahayag. Maaaring palakasan ng pang-abay na pamanahon ang diin sa panahunan; pinapalakasan man ng pang-abay na na at pa naman ang pananaw (tinatawag namin itong pang-abay na pampananaw; kay { Kroeger 1991 p. 238} tinatawag na 'perfective aspectual particle' ang na) {10-2.1.1}. Ipinipilit ng pang-abay na pamanahon ang paggamit ng panahunang nababagay (kahit ano ang pananaw). Di-makabalarila ang paggamit ayon sa pananaw. May iba pang pagkamaaari sa tambalang pangungusap upang ipahayag nang bukod ang panahunan at pananaw.

May tanging anyo ng katatapos ang wikang Filipino; ipinapahayag nito ang pangnagdaang ganap (di-magkabagay ito sa pang-abay na pampananaw na na) {6-6.6}.

(5) Ibig buurin na ginagamit ang banghay ng pandiwa upang ipahayag ang panahunan at pati pananaw. Nadagdagang ginagamit ang pang-abay upang maaaring ibukod ang dalawa. Bukod dito, may pangungusap na walang pandiwa ang wikang Filipinino, doon hindi maaaring ipahayag ang panahunan at pananaw sa pamamagitan ng anyo ng pandiwa. Nagkakabisa rin ito kung ginagamit ang ugat-salita ng pandiwa sa halip ng anyong pambanghay. May mga kalagayan kung saan dapat gamitin ang pawatas dahil sa sanhing pampalaugnayan (halimbawa: pandiwang nakakabit {6-7.5}); dito rin hindi maaaring ipahayag ang panahunan at pananaw sa pandiwa.

Sa wikang Filipino, hindi tinatakdaan sa pandiwa ang pagpapahayag ng panahunan at pananaw {10-2.1.1}. Dahil dito minamabuti naming gamitin ang katawagang panahunan sa banghay ng pandiwang Filipino; gayunman maaaring ipahayag ang pananaw sa pamamagitan ng anyong magkaibang panahunan.

Ibig ulitin dito na may apat na anyong pambanghay ang wikang Filipino; isa sa mga ito ang pawatas. Walang pawatas na di-pambanghay ang wikang Filipino; ibig sabihin na walang pawatas na lubhang iba-iba sa iba pang anyong pambanghay; hindi "nasa itaas" ng iba pang anyong pambanghay ang pawatas.

Hindi anyong walang banghay, ngunit pagpapaikli (inaalis nito ang panlapi) ang paggamit ng ugat-salita sa halip ng anyong pambanghay {6-6.3}.

Panahunan at pananaw ng pandiwari {6-6.4.4 Θ}.


6-6.3 Gamit ng ugat-salita na walang panlapi

(1) Maaaring gamitin ang ugat-salita sa halip ng anyong pamanahon (susi {X/DT} kung sa halip ng tahasan; at {X/DB} kung sa halip ng balintiyak) {6K-631 Θ}. Sa nakasulat na pananalita, nakatakda ito sa mga balintiyak na pandiwang -in [1 2]. Kalimitan sa pang-araw-araw na pananalita ay ginagamit din ang mga pagpapaikli; sa tabi ng pandiwang balintiyak na -in ay pinapaiklian din ang tahasang pandiwang -um- at ma- [3 4]. Lalo na binabanggit dito ang mga pangungusap na tahasang pang-utos [5b 6b 10b 12b]. Sa pangungusap na [7b] (maukol sa mababang pang-araw-araw na pananalita) ay hinahalinhan ang paniyak ng pantuwid. Maaaring pigilin ang gamit ng ugat bilang pandiwa [5c]. Kalimitan ginagamit ang ugat bilang pinaikling anyo sa sugnay na pagpapahayag ng pagsasalita [8] {13-2.3.3}. Hindi ginagamit ang ugat sa halip ng panahunan ng pandiwa, kung ito ay pangngalang pambagay [9b]. Kalimitang nangyayari ito sa pandiwang mag-. Dahil dito, bawal paikliin ang anyong panahunan ng pandiwang mag- (kataliwasan [10b]). Sa pangabit may talaan ng pandiwang maaaring halinhan ng ugat {6K-632}.

 
[1]mahalịn [a] Minamahal kita.     [b] Mahal kita. {X/DB10}
[2]sabihinSino ang may sabi sa iyo? {X/DB10}
[3]matulog [a] Natutulog pa ako.     [b] Tulog pa ako. {X/DT00}
[4]bumalịk [a] Babalik na naman ako ngayon.     [b] Balik na naman ako ngayon. {X/DT00}
[5]umuw [a] Umuwi na tayo.     [b] Uwi na tayo.     [c] Uwi siya sa bahay. {S-1/U(X/DT00 ..)}
[6]maligo [a] Maligo na tayo.     [b] Ligo na tayo. {S-1/U(X/DT00 ..)}
[7]pumuntạ[a] Saan ka pupunta?     [b] Saan ang punta mo? {6K-633}{X/DT01}
[8]sabihin "Uuwi na ako", sabi ni Paola.{N?X/DB10}
[9]magsayạw [a] Magsayaw ka na.     [b] Sayaw ka na.
[10]maghati [a] Maghati tayo ng mangga.     [b] Hati tayo ng mangga. {S-1/U(X/DT10 ..)}
[11]kainin [a] Malakas ang kinakain ng air-con ng kuryente.     [b] Malakas ang kain ng air-con ng kuryente. {... N?X/N/DP10}
[12]pumutol [a] Pumutol [pʊ'mu:.tɔl] tayo ng suman.     [b] Putol ['pu:.tɔl] tayo ng suman. {S-1/U(X/DT10 ..)}
[13]putọlPutol [pʊ'tɔl] na ang linya ng telepono. {U}

(2) Hindi ginagamit ang pinaikling anyo kung mahalaga ang pagpapatuloy na pampanahon. May ilang katangian ang panghalip na panaong ka at ikạw kung ginagamit ito kasama sa ugat-salitang walang panlapi {8K-411 (2)}. Malimit, hindi malinaw ang pagbubukod kung pangngalan o anyo ng pandiwa ang salitang-ugat na ito {6K-634}. Pampalaanyuang anyong makadiwa ang pandiwari; dahil dito maaari itong halinhan ng ugat-salita. Madalang ang ganitong pangungusap [11a|b]; maaari lamang kung hindi pansemantikang magulo ang pangungusap. Karaniwang malinaw ang pagkakaiba ng pinaikling anyo ng pandiwa at sa pang-uri [12|13].


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_06.htm
11 Oktubre 2010 / 21 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/06)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag