6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/06)

6-6 Banghay, pandiwari at pangngaldiwa (pagpapatuloy)

6-6.2 Paggamit ng mga anyong pamanahon

Ginagamit ang anyong pamanahon upang ihayag ang panahunan at pananaw (aspekto) ng pandiwa. Sinuri namin ang isang kabanata ng kathambuhay at ang isang kuwentong maikli {6K-621}. Ginamit ang mga kinalabasan sa sumusunod na mga pangkat. Nasa pangkat na {6-6.2.6 Θ} ang kabuuran hinggil sa panahunan at pananaw.

Ginagamit namin ang mga katawagan ng panahunan; gayunman hindi gusto naming pagpasiyahan kung palaging panahunan o pananaw ang paggamit ng mga ito.


6-6.2.1 Paggamit ng anyong pangnagdaan

Inilalarawan ng anyong pangnagdaan ang pangyayaring ganap sa nakaraan [1] (panahunan: pangnagdaan, pananaw: panganap). Bukod dito, ginagamit ang anyong pangnagdaan kung sa nakaraan ang pangyayari, ngunit hindi pa ganap [2-4] (panahunan: pangnagdaan, pananaw: di-panganap). Malimit ang paggamit na ito kung karagdagang inihuhudyat ng pang-abay na pamanahon ang nakaraan [3 4b]. Inilalarawan sa [5] ang kilos na inulit-ulit sa nakaraan (binibigyang-diin na tapos na ngayon ang kilos).

 
PanahunanPananaw

[1]Maingat akong umakyat sa hagdan at pumasok sa silid na imbakan ng mga paninda. {W Nanyang 11.11} PangnagdaanPanganap
[2]Paunti-unti, nalaman ko ang mga bagay-bagay tungkol sa babaeng nakaitim. {W Nanyang 11.5}Pangnagdaan Di-panganap
[3]Kaninang umaga nagutom ang aso; ngayon pa siya nagugutom.Pangnagdaan Di-panganap
[4][a] Naglaro lang kami nang madapa ako. [+] [b] Kagabi naglaro lang kami nang madapa ako. [++] (Tingnan din sa {6-6.2.2 [5]}.) PangnagdaanDi-panganap
[5]Kung bata pa ako, araw-araw pumasok ako sa paaralan. [++/0] (Tingnan din sa {6-6.2.2 [4]}.)Pangnagdaan Pang-ulit

6-6.2.2 Paggamit ng anyong kasalukuyan

Ginagamit ang anyong kasalukuyan kung ngayon ang pangyayari at hindi pa tinapos [1]. Nasa kasalukuyan din ang pangyayari na inulit-ulit sa nakaraan at uulit-ulitin sa kinabukasan [2]. Pati ginagamit ang anyong kasalukuyan kung sa nakaraan ang kilos na inulit-ulit, ngunit hindi pa tapos [3 4]. Maaari ding gamitin ang anyong ito kung nasa loob ng kuwentong nasa nakaraan ang kilos at hindi pa ito tinapos noon [5a 6]. Halos di-makabalarila ang yaring ito kung dinaragdagan ang pang-abay na pamanahon [5b]. Nasa tampulan ang pang-abay na araw-araw sa pangungusap na [4]; dahil dito dapat gamitin ang anyong kasalukuyan. Sa [7 8], anyong kasalukuyan ang natutulog; inihuhudyat naman ng pang-abay na na at pa ang pananaw.

 
PanahunanPananaw

[1]Kumakain ako ng mangga.KasalukuyanDi-panganap
[2]Araw-araw naliligo ako.PalagiPang-ulit
[3]Laging si Tan Sua ang nilalapitan ng babaeng nakaitim tuwing bumibili sa tindahan. {W Nanyang 11.2}Pangnagdaan Pang-ulit
[4]Kung bata pa ako, araw-araw pumapasok ako sa paaralan. [++] (tingnan din sa {6-6.2.1 [5]}.) PangnagdaanPang-ulit
[5][a] Naglalaro kami nang madapa ako. [++] [b] Kagabi naglalaro kami nang madapa ako. [0] (tingnan din sa {6-6.2.1 [4]}.)Pangnagdaan Di-panganap
[6]Nagkunwa itong tumitingin-tingin sa mga paninda sa eskaparate. {W Nanyang 11.10} PangnagdaanDi-panganap
[7]Natutulog na ang bata.KasalukuyanPanganap
[8]Natutulog pa ang bata.KasalukuyanDi-panganap

6-6.2.3 Paggamit ng anyong panghinaharap

Ginagamit ang anyong panghinaharap kung hindi pa nangyayari ang kilos [1 2] (panahunan: panghinaharap, pananaw: mapagdili-dili). Panghinaharap sa nakaraan ang ihahatid sa [3]. Ginagamit ang anyong panghinaharap sa [4-6] upang ipahayag ang di-tunay sa nakaraan. Maaaring gamitin ang anyong panghinaharap sa halip ng pawatas [2] {10-4.1 *}.

 
PanahunanPananaw

[1]Mauulit pa kaya iyon, Marco? {W Krus 2.5-5} PanghinaharapMapagdili-dili
[2]Huwag na huwag mong sasabihin kahit kanino ang bagay na 'to! {W Nanyang 11.8} (Kasama ng pang-abay na pangmarahil na huwag ay malimit na ginagamit ang panghinaharap sa halip ng pawatas {10K-411}.) Panghinaharap Mapagdili-dili
[3]May mga sinasabing tila nang-aalo, saka ihahatid palabas ng tindahan ang babaeng nakaitim. {W Nanyang 11.2} Panghinaharap
sa pangnagdaan
Pang-ulit
[4]Sisilip sana ako sa siwang ... {W Nanyang 11.11} (Inihuhudyat ng pang-abay na sana na di-tunay ang pahayag.)PangnagdaanDi-tunay
[5] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {4K-432 Σ} (Pandiwari ang maririnig {4-4.3 (2)}.) PangnagdaanDi-lubhang tunay
[6]Sa unang tingin ay makikitang isa siyang mestisang puti. Guwapa siya sa biglang tingin, pero kung titingnang maigi, mapapansiin ang maninipis na mga guhit sa noo at sa dulo ng mga mata, at mahihinuhang siya ay isang babaeng nakaranas na ng mga unos sa buhay. {W Nanyang 11.1} PalagiDi-lubhang tunay

6-6.2.4 Paggamit ng pawatas

(1) Maaaring gamitin ang pawatas sa halip ng anyong pamanahon kung hindi mahalaga ang pangyayaring pampanahon. Tumutupad ito ng tungkulin ng ikaapat na panahunang "kahit kailan, palagi". Sa ilang kalagayan, may piling pansemantika ang nagsasalita [1-3].

 
PanahunanPananaw

[1][a] Mamumultahan ang mga taong magtapon ng dumi sa tabi ng daan. [b] ... taong nagtatapon ... Kahit kailanPanganap o
di-panganap
[2] [a] May isang babaeng nakaitim na madalas bumili ng bigas sa tindahan. {W Nanyang 11.1} [b] ... madalas na bumibili ... PalagiPang-ulit
[3][a] Kung hindi ko maasahan ang aking mga kapit-bahay, sa aking mga kamag-anak ako lalapit ... {W Aesop 3.4.3} [b] ... hindi ko maaasahan ... PalagiPang-ulit

(2) Malimit na ipinipilit ng tuntuning pambalarila ang paggamit ng pawatas {*}; halos walang piling pansemantika ang nagsasalita.

{*} {Θ} Sa gayon, pampalaugnayang naiiba ang pawatas sa iba pang anyong pamanahon. Pampalaanyuang walang pagkakaibang saligan dahil sa kakulangan ng banghay hinggil sa panauhan at kailanan ng lahat ng anyong pamanahon.

(3) May tanging paggamit ng pawatas kung nagpapahayag ng kakayahan, ugali, katangian atbp. ang pagsasama-sama ng pandiwa at pang-abay o pang-uri [12 13a]. Hindi naglalarawan ng kilos na tunay ang pandiwa. Walang pang-angkop ang yaring ito. Kung babawian ng pang-uri ang pangungusap, wala na itong kahulugan [13a|b] {6K-6242 }.

 
PanahunanPananaw

[4]Nakita kong maglaro ang mga bata. {6K-752 Σ} ------
[5]Bayaan silang gumastos para sa kanilang pangarap. {W Almario 2007 3.8} ------
[6]Gusto niyang matulog. PanghinaharapMapagdili-dili
[7]Kailangang maligo araw-araw. PalagiMapagdili-dili
[8]Buksan mo ang pinto. PanghinaharapMapagdili-dili
[9]Nang marinig iyon ng mga sisiw, dali-dali silang nagtungo sa kanilang ina. {W Aesop 3.4.5} ------
[10]... lumilingon siya nang kung ilang beses para sulyapan ang babaeng nakaitim. {W Nanyang 11.3}Panghinaharap Mapagdili-dili
[11] Muntik na siyang mauntog sa pintuan. {W Nanyang 13.27} ------
[12]Marunong tumugtog ng piyano at mahusay umawit [si Leonor]. {W Pag-ibig ng Rizal 3.6} PalagiPang-ulit
[13][a] Masarap magluto si Gina. [b] Magluto si Gina. (Hindi makabuluhan ang pangungusap na [13b].)PalagiPang-ulit

(4) Kung walang paglalarawan ng tagaganap ng pandiwang tahasan ay nagiging gaya ng pangngaldiwa ang pangungusap na may pawatas [14a|b 15a|b]. Karaniwang minamabuti ang pawatas kaysa pangngaldiwa.

 
[14][a] Mahirap ang maglaba. [++] [b] Mahirap ang paglalaba. [+]{DT00/W} {ND}
[15][a] Di-biro ang bumili ng bahay. [++] [b] Di-biro ang pagbili ng bahay. [+] {DT00/W} {ND}

6-6.2.5 Θ Panahunan at pananaw

(1) Ibig naming talakayin ang katanungang pansemantika kung at kung kailan ginagamit ang anyong pambanghay upang ipahayag ang panahunan o pananaw {6K-6251 }. Ginagamit ang katawagang sumusunod:

Panahon {*}Nakaraan - Kasalukuyan - Kinabukasan
Anyong pamanahonAnyong pangnagdaan - Anyong kasalukuyan - Anyong panghinaharap - Pawatas
PanahunanPangnagdaan - Kasalukuyan - Panghinaharap - Kahit kailan, palagi
PananawPanganap - Di-panganap - Pang-ulit {**} - Mapagdili-dili
{*} Sa karaniwang buhay.
{**} Karaniwang ipinapalagay na tanging pananaw na di-panganap ang pananaw na pang-ulit.

(2) Sa mga talahanayan ng mga pangkat na nauuna maaaring pansinin ang sumusunod na ugnayang saligan:

(3) Kahit na may pagkakaibang saligan ng panahunan sa pananaw ay walang pagkakaiba sa karamihan ng kalagayan. Ito ang nagyayari kung panganap ang kilos sa pangnagdaan, kung di-panganap ang kilos sa kasalukuyan at kung hindi pa simulain ang kilos sa panghinaharap [1-3]. May pagkakaiba lamang kung dapat ipahayag na hindi pa ganapin o hindi pa simulain ang kilos sa pangnagdaan [4 5]. Madalang ang pagkakataon na ginaganap o sinisimula ang kilos sa saglit na kasalukuyan [6 7]. Maaari ding dapat ipahayag ang pagtutuloy o pagganap ng kilos sa panghinaharap [8 9]. Mas malimit nasa pangungusap na tambalan ang kalagayang [4 5 8 9]. Doon maaaring isaad sa isang sugnay ang panahong husto ng kilos at sa ibang sugnay ang pananaw.

PanahunanPananaw

Walang pagkakaiba ng panahunan sa pananaw
[1]PangnagdaanPanganap
[2]KasalukuyanDi-panganap
[3]PanghinaharapMapagdili-dili
May pagkakaiba ng panahunan sa pananaw
[4]PangnagdaanDi-panganap
[5]PangnagdaanMapagdili-dili
[6]KasalukuyanPanganap (wakas)
[7]KasalukuyanMapagdili-dili (simula)
[8]PanghinaharapDi-panganap
[9]PanghinaharapPanganap

(4) May apat na anyong pambanghay lamang ang Filipinong pandiwa (kasama ang pawatas). Alinsunod sa [1-9] dapat ipahayag ang siyam na pagkakaugnay ng panahunan at pananaw at saka ang tanging pananaw na pang-ulit. Kung kaya dapat gamitin nang paulit-ulit ang mga anyo. Sa tulong ng pang-abay maaaring ibukod ang iba't ibang mga pagpapahayag. Maaaring palakasan ng pang-abay na pamanahon ang diin sa panahunan; pinapalakasan man ng pang-abay na na at pa ang pananaw (tinatawag namin itong pang-abay na pampananaw; kay { Kroeger 1991 p. 238} tinatawag na 'perfective aspectual particle' ang na) {10-2.1.1}. Ipinipilit ng pang-abay na pamanahon ang paggamit ng panahunang nababagay (kahit ano ang pananaw). May iba pang pagkamaaari sa tambalang pangungusap upang ipahayag nang bukod ang panahunan at pananaw.

(5) May tanging anyo ng katatapos ang wikang Filipino; ipinapahayag nito ang pangnagdaang ganap (di-magkabagay ito sa pang-abay na pampananaw na na) {6-6.6}.

(6) Sa pangungusap na walang pandiwa ay hindi maaaring ipahayag ang panahunan at pananaw sa pamamagitan ng anyo ng pandiwa. Nagkakabisa rin ito kung ginagamit ang ugat-salita ng pandiwa sa halip ng anyong pambanghay. May kalagayan kung saan dapat gamitin ang pawatas dahil sa sanhing pampalaugnayan; doon rin hindi maaaring ipahayag ang panahunan at pananaw sa pandiwa.

Hindi tinatakdaan sa pandiwa ang pagpapahayag ng panahunan at pananaw {10-2.1.1}. Dahil dito minamabuti naming gamitin ang katawagang panahunan sa banghay ng pandiwang Filipino; gayunman maaaring ipahayag ang pananaw sa pamamagitan ng anyong magkaibang panahunan.


6-6.3 Gamit ng ugat-salita na walang panlapi

(1) Maaaring gamitin ang ugat-salita sa halip ng anyong pamanahon (susi {X/DT} kung sa halip ng tahasan; at {X/DB} kung sa halip ng balintiyak) {6K-631 Θ}. Sa nakasulat na pananalita, nakatakda ito sa mga balintiyak na pandiwang -in [1 2]. Kalimitan sa pananalitang pang-araw-araw ay ginagamit ang mga pagpapaikli; pinapaiklian din ang pandiwang tahasang -um- at ma- [3 4]; lalo na sa pangungusap na pang-utos na may tayo [5b 6b 10b 12b]. Sa pangungusap na [7b] (maukol sa mababang pang-araw-araw na pananalita) ay hinahalinhan ang paniyak ng pantuwid. Minsan pinipigil ang gamit ng ugat [5c]. Kalimitan ginagamit ang ugat sa sugnay na pagpapahayag ng pagsasalita [8] {13-2.2.3}. Karaniwang hindi ginagamit ang ugat kung ito ay pangngalan [9b], lalo na sa pandiwang mag- (kataliwasan [10b]). Sa pangabit may talaan ng pandiwang maaaring halinhan ng ugat {6K-632}.

 
[1]mahalịn [a] Minamahal kita. [b] Mahal kita. {X/DB10}
[2]sabihinSino ang may sabi sa iyo? {X/DB10}
[3]matulog [a] Natutulog pa ako. [b] Tulog pa ako. {X/DT00}
[4]bumalịk [a] Babalik na naman ako ngayon. [b] Balik na naman ako ngayon. {X/DT00}
[5]umuw [a] Umuwi na tayo. [b] Uwi na tayo. [c] Uwi siya sa bahay. {X/DT00}
[6]maligo [a] Maligo na tayo. [b] Ligo na tayo. {X/DT00}
[7]pumuntạ[a] Saan ka pupunta? [b] Saan ang punta mo? {6K-633}{X/DT01}
[8]sabihin "Uuwi na ako", sabi ni Paola.{N?X/DB10}
[9]magsayạw [a] Magsayaw ka na. [b] Sayaw ka na.
[10]maghati [a] Maghati tayo ng mangga. [b] Hati tayo ng mangga. {X/DT10}
[11]kainin [a] Malakas ang kinakain ng air-con ng kuryente. [b] Malakas ang kain ng air-con ng kuryente. {N?X/N/DP10}
[12]pumutol [a] Pumutol [pʊ'mu:.tɔl] tayo ng suman. [b] Putol ['pu:.tɔl] tayo ng suman. {X/DT10}
[13]putọlPutol [pʊ'tɔl] na ang linya ng telepono. {U}

(2) Hindi ginagamit ang pinaikling anyo kung mahalaga ang pagpapatuloy na pampanahon. May ilang katangian ang panghalip na panaong ka at ikạw kung ginagamit ito kasama sa ugat-salitang walang panlapi {8K-411 (2)}. Malimit, hindi malinaw ang pagbubukod kung pangngalan o anyo ng pandiwa ang salitang-ugat na ito {6K-634}. Pampalaanyuang anyong makadiwa ang pandiwari; dahil dito maaari itong halinhan ng ugat-salita. Madalang ang ganitong pangungusap [11a|b]; maaari lamang kung pansemantikang maliwanag ang pangungusap. Karaniwang malinaw ang pagkakaiba ng pinaikling anyo ng pandiwa at sa pang-uri [12|13].


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_06.htm
11 Oktubre 2010 / 12 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/06)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag