6K Mga Pangabit sa Mga Pandiwa
(Talaksan 6K/05)

{6K-501}   Kilos na nakataon, di-inaasahan o di-sinasadya

Kung tinatalakay ang kilos na nakataon, di-inaasahan o di-sinasadya ay ibig sabihin na may katangiang ito mula sa dako ng tagaganap. Hindi ito paniyak ng pangungusap na may pandiwang balintiyak; karaniwang paniyak ang "ikinikilos" o tagatiis. Maaaring mukhang nakataon, di-inaasahan o di-sinasadya ang kilos para sa tagatiis, samanatalang sinasadya ang gawa ng tagaganap o tagahimok. Kung ganito may alinlangan kung maaaring tawaging nakataon, di-inaasahan o di-sinasadya ang kilos.

Maliwanag ang mga pangungusap na [1-3]; di-sinasadya ang gawa ng tagaganap. Nakapag-aalinlangan ang mga halimawang [4-6].

 
[1]mabasa Nabasa ko ang sulat mo.
[2]mapatali Napatali ni Gina ang sintas.
[3]mabalitaan Nabalitaan ko ang pagkamatay.
[4]mahuli Baka ka mahuli ng pulis. (Baka sinasadya ang gawa ng pulis; di-sinasadya lamang sa iyo ang pagyayari.)
[5]Nahuli sa bitag ang ibon. (Halatang sinasadya ang pagtatayo ng bitag, nakataon ang paghuli ng ibon.)
[6]Nahuli ko sa bitag ang ibon. (Tiyak na sinasadya ang gawa ko. Di-sinasadya lamang ang pagyayari sa ibon.)

{6K-601}   Pahayag na hinahaka sa wikang Filipino

Walang anyong pasakali ang wikang Filipino. Karaniwang nasa katunayaan ang isip ng Pilipino at wala siyang pahayag na hinahaka. Bagay dito walang kasangkapang magaling ang wika niya upang gawain ang pahayag na hinahaka na ito. Hindi ipinapalagay na di-tunay o haka-haka lamang ang tanong na [1], at may antas ng katunayan ang sagot [2]. Dahil dito, dapat idagdag ang yaring tangi (sakaling sa [3], ipagpalagay natin sa [4]) upang markahan ang sabing di-tunay. Sa [6-11], ginagamit ang pang-abay na sana upang ipahayag ang sabing di-tunay o haka-haka.

 
[1][a] Kung bigyan kita ng isang libo ngayon, ano ang bibilhin mo? [++] [b] Kung bibigyan ... [+]
[2]Ano, talaga bang gusto mong ibigay sa akin ang sanlibong piso?
[3][a] Kung sakaling bigyan kita ng isang libo ngayon, ano ang bibilhin mo? [++] [b] Kung sakaling bibigyan ... [+]
[4]Ipagpalagay nating bigyan kita ng isang libo ngayon, ano ang bibilhin mo? Talagang halimbawa lang.
[5]Hindi ito ang totoo, di ba? Kung mayroon akong sanlibong piso ay bibili ako ng bisikleta.
Pangungusap na halimbawang may pang-abay na sana upang pansemantikang ipahayag ang pasakali.
Iba't iba ang panahunan sa pangungusap [7-11] (walang pandiwa ang [6]). Sa [8 9], ginagamit ang panghinaharap kahit sa nakaraan ang pangyayari (pananaw na mapagdili-dili). Naglalarawan ng panahunan ang pangungusap na [10 11] na nasa pangnagdaan. Dahil sa pangatnig na para, ginagamit ang pawatas sa [7] {13-5.2.3}.
[6]Kung sa Cebu namalagi si Legazpi, Sugbuanon sana ang batayan ng ating wikang pambansa. {W Almario 2007 3.4}
[7]Hindi man lang nil ako pinakinggan at para masabi ko sana kung ano ang totoo. {W Estranghera 3.5}
[8]Hindi ko na sana papansinin pero kinalabit ako. {W Piso 3.2}
[9]Bibigyan ko na lang sana ng pera pero naisip kong pakanin na lang nang mapansin ko ang isang karinderya. {W Piso 3.2}
[10]Kung di na sana nila pinakialam ang pag-iibigan ng kanilang ina at ng kartero, marahil buhay pa ito. {W Suyuan 5.8}
[11]Ako sana'y pumaroon kung pinakausapan mo ako.

{6K-602} Katawagang paradigma

Galing sa wikang Lumang Griyego ang katawagang paradigma. Tambalan ang Griyegong salitang 'paradeiknumi'; 'para' = piling, lampas at 'deiknumi' = kita, liwanag ang sangkap nito; 'paradigma' sa Lating Huli.
Katuturan: Kinakatawang modelo o padron, karaniwan ng teorya o pananaw. Kaganapan at kapuspusan ang katangian ng paradigma.

Mahalagang mga paradigma sa wikang Filipino:
Paradigma ng banghay ng mga pandiwa {6-6.1}
Paradigma ng mga panghalip {8-5}

Walang paradigma, mga pagbabatay ('derivations') lang:
Paglalapi ng pandiwa (hindi ganap) {6-4}.
Pagkakabago ng pandiwa (hindi ganap) {6-5}.

{6K-6111} Gitlaping -in, unlaping ni- o na-

Isinisingit ang gitlaping -in- kasunod sa unang katinig ng ugat [1-3] o ng ibang unlapi {*}. Una din ang nangyayari sa nag-iisang unlaping i- [4] {**}; nanghuli sa mga kumpol-unlaping ika-, ipa-, ipag-, ipang-, isa-, ka-, pa-, pag- at pang- ([5-9]; sa kumpol-panlaping may i- sumusunod ang -in- sa unang katinig ng pangalawang panlapi). Kung patinig ang unang tunog ng ugat (palaging iniuuna ang patinig na [ ʔ ] sa katinig na ito) ay ginagamit ang panlaping -in-, kagyat sa likod ng Po [ ʔ ] sa unahan ng ugat [10-12] o sa unahan ng patinig na i- kung nag-iisang unlaping i- [13].

{*}   Sa wastong pagsasalitang pampalatunugan, dito palaging gitlapi ang panlaping in. Wala itong patinig na Po [ ʔ ]; dahil dito bawal ito sa unahan ng salita. Palagi itong isinisingit pagkatapos ng unang tunog (Po [ ʔ ] man o ibang katinig; halimbawa: alis - inalis [ʔʌ'lɪs - ʔɪ.nʌ'lɪs] [10], ayos - iayos - iniayos ['ʔa.jɔs - ʔɪ'ʔa.jɔs - ʔɪ.nɪ'ʔa.jɔs] [13]) {14-2.4.1}
{**}   Sa wastong pagsasalitang pampalatunugan, may patinig Po ang unlaping i- sa harapan [ ʔɪ ]. Hindi naisasaalang-alang ang Po na ito kung iba ang unang katinig ng ugat (halimbawa: ibaon - ibinaon inibaon [ʔɪ.bʌ'ɔn - ʔɪ.bi:.nʌ'ɔn] [4]) {14-2.4.1}.

Kung dapat isama ang -in- sa ugat at kung isa sa katinig na l o y ang unang tunog ng ugat ay ginagamit ang unlaping ni- sa harap ng ugat [14-16]. Mabisa ito din sa dami ng pandiwang may unang katinig na h [17] (lalo na kung binibuo sa pamamagitan ng unlaping i-); sa ilan nito makaluma ang paggamit ng anyong -in- [18]. Hilahalinhan pati ang -in- sa ni- sa salitang hiram o banyaga [19] {7-2.4.1}. Tingnan sa {6K-6112} ang paghalili ng -in- sa na- [20-26].

Maaaring ipapalagay na alomorfem ang gitlaping -in-, mga unlaping ni- at na- (pag ginagamit sa banghay na ito). Marahil na may pagkakaugnay na pangpalatunugan ang ni- at na- na ito.
 
(1) Isinisingit kasunod sa unang katinig ng ugat ang gitlaping -in-.
[1]tulong - tulungan Tinulungan ko si Lolo.
[2]basa - basahin Binabasa ko ang kuwentong ito.
[3]hati - hatiin Hinati niya ang mangga.
[4]baon - ibaonIbinaon niya ang haligi sa simento. {**}

(2) Isinisingit sa kumpol-unlapi ang gitlaping -in-.
[5]lagay - ipalagay Ipinalalagay kong isa siyang taong may ganap na kakayahan. {**}
[6]bote - isabote Isinabote ko ang suka. {**}
[7]dala - padalhan Pinadalhan kita ng load.
[8]aral - pag-aralan Pinag-aralan ko ang mga sining.
[9]abay - ipang-abay Ipinang-abay ni Ate ang damit na hiniram sa kapitbahay. {**}
 

(3) Panlaping -in- kung Po [ ʔ ] ang unang tunog sa harap ng patinig.
[10]alis - alisin Inalis mo ang tuntong ng palayok. {*}
[11]inom - inumin Ininom mo na ba ang gamot?
[12]ulit - ulitin Inulit namin sa kanya ang iyong kahilingan.
[13]ayos - iayos Iniayos ko na ang mesa para sa hapunan. {*}

(4) Unlaping ni- kung l, h, y ang unang tunog ng ugat.
[14]luto - lutuin Niluto ko ang gulay.
[15]labas - ilabas Inilabas mo ang basurahan.
[16]yakap - yakapin Niyakap ng ina ang kanyang sanggol.
[17]hanap - ihanap Inihanap ko ng libro si Lola.
[18]handạ - ihandạ Inihanda (ihinanda ) ko ang mesa.
[19]save - ini-save, release ni-released.

(5) Paghalili ng -in- sa na- {6K-6112}
[20]sakịt - saktạn Nasaktan ako sa ginawa mo. {W Arrivederci 3.9} {7A-6112 [3]}
[21]tanggap - tanggapin
dala - ipadala		Natanggap mo ba ang card na naipadala ko? {W Rosas 4.8}
[22]tanggap - tanggapin [a] Tinanggap ko na ito. [b] Natanggap ko na ito.
[23]dala - ipadala [a] Ipinadala ko na ang sulat. [b] Naipadala ko na ang sulat.
[24]tigil - patigilin ... si Diana na napatigil sa pag-aayos ng mga nagdatingang korona. {W Suyuan 5.2}
[25]loọb - isaloọb Hindi siya hihinging tulong sa mga ito, naisaloob niya. {6-6.1.1} {W Unawa 3.8}
[26]Iba pang pandiwa: turan - naturan.

{6K-6112} Unlaping na- sa halip ng gitlaping -in- sa pangnagdaan at kasalukuyan

(1) Marahil, dahil sa sanhing pampalatunugan, maaaring halinhan ang gitlaping -in- ng unlaping na- {7A-6111 (5)}; malimit sa paggamit na pang-araw-araw ng pandiwang -in at i- (madalang sa pandiwang -an). Pati nihahalinhan ng ni- ang -in- sa salitang hiram o banyaga (lalo na kung may kumpol-katinig sa unahan ng ugat, halimbawa plantsahịn).

PanlapiPawatas PangnagdaanKasalukuyanPanghinaharap
-an saktạn sinaktạn
nasaktạn		 sinasaktạn &
nasasaktạn &		 sasaktạn &
-in tanggapịn tinanggạp
natanggạp		 tinatanggạp &
natatanggạp &		 tatanggapịn &
plantsahịn plinantsa
naplạntsa		 plinaplantsa
napaplạntsa &		 paplantsahịn &
i- iakyạt iniakyạt
naiakyạt		 iniaakyạt &
naiiakyạt &		 iaakyat &
ipa- ipadalạ ipinadalạ
naipadalạ		 ipinapadalạ &
naipadalạ &		 ipadadalạ &
pa--in patigilin pinatigil
napatigil		 pinapatigil
napapatigil		 papatigilin
isa- isaloọb isinaloob
naisaloọb		 isinasaloọb
naisasaloọb		 isasaloọb

(2) Pampalaanyuang kaparis ang unlaping na- na humahalili sa -in- at ang unpaling na- ng banghay ng pandiwang ma- {8-3}. Ipinapalagay naming homomorfem ang dalawa. Lalo na walang pagkakabnago ng kakayahan ang anyong na- na humahalili sa -in-. May mga pagkakataong alinlangan kung halili ng -in- ang anyong na- o kung ito'y "karaniwang" anyo ng pandiwang ma-. Maaari lamang paghalili ng -in- kung:

Mga halimbawa sa karaniwang anyo ng pandiwang ma- ang halimbawang [1-3] (at hindi tanging anyong na- ng pandiwang i-); hindi maliwanag ang [4].

 
[1]mai- Naigaya ako ni Inay ng damit sa artista. (May ibang kayarian ng kawani ang pandiwang i-: Igaya mo ang gupit ko sa buhok niya. {DB11/ft|fg|fn}.){DB20/fp|fg|ft}
[2]Naialis ko ang pako sa kahoy. (May pansemantikang pagkakabago ng kakayahan.) {DB11/ft|fg|fn}
[3]ma-Isang lobo ang nahulog sa balon na walang tubig. {W Aesop 1} (Walang pandiwang hulugin.){DT00/fg}
[4]?Nasaktan ako sa ginawa mo. {W Arrivederci 3.9} (Walang pagkakabago ng kakayahan. Ngunit mayroon ding ang pawatas na may ma-: Iniisip ko rin kasi na baka masaktan sa aking sasabihin. {W Estranghera 3.3}) {DB01/fp|fs}

{6K-6121 Θ} Pag-uulit ng pantig sa pandiwa

Bukod sa pag-uulit ng pantig sa anyong kasalukayan at panghinaharap (pananaw na di-panganap) ay may iba pang pag-uulit ng pantig sa pandiwa (may diin ang pantig na inuulit).

{7A-6122}   Pag-uulit ng unlaping pa-

Bukod sa karaniwang pag-uulit ng unlaping pa- [1a 2a] ay may anyong may pag-uulit ng unang pantig ng ugat [1b 2b]. Sa kasalukayang panlagay ay minamabuti ang mga anyong may pag-uulit ng unlapi. May pag-uulit ng unlaping pa- lang ang ilang pandiwa [3], at mayroon ding pandiwang may palaging pag-uulit ng unang pantig ng ugat [4].

 
[1]dalạ - ipadalạ [a] Ipapadala ko ang pera sa pamamagitan ng isang tanging mensahero. [b] Ipadadala ko ang pera sa pamamagitan ng isang tanging mensahero.
[2]hirap - pahirapan[a] Pinapahirapan siya ng sakit ng ulo. [b] Pinahihirapan siya ng sakit ng ulo.
[3]hirap - magpahirap Nagpapahirap ang bagyo.
[4]basa - pabasahin Pinababasa.

{7A-6123}   Pag-uulit ng unlaping ka-

Kung may pag-uulit ng pantig ang anyong makadiwang may unlaping ka- maaaring ulitin ang unang pantig ng ugat o ang unlaping ka-.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_05K.htm   23 Oktubre 2011 B-678-1 *Susi

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6K Pangabit sa Mga Pandiwa (Talaksan 6K/05)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag