6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/05)

6-5 Pagkakabago ng pandiwa

Nangangahulugang pagkakabago ng pandiwa ('modality' sa Inggles) ang pagbago o pagdaragdag ng semantika ng pandiwa sa pamamagitan ng panlapi. Sa pamamagitan ng pagkakabago ay binobuo ang bagong pandiwa (hindi bagong mga anyo lamang) na may sariling paradigmang banghay. Sumusunod ang pagkakabagong mahahalaga sa wikang Filipino:

	Tahasan	Balintiyak

Kilos walang pagkakabago
	mang- mag- -um-	-an -in i- ipag- ipagpa- ipang- pang--an
Lagay, kusang pangyayari
	ma- mang- -um- ma--an
Kakayahan {6-5.1}
	maka- makapag- makapang-	ma- ma--an mai- mapạg- mapạg--an maipag- maipang-
Pagkakataon, hindi sinasadya {6K-501}
	maka-	ma- mapa- ma--an mapag- mapag--an
Pakikiusap	maki-	[paki- paki--an paki--in ipaki-]
Paghimok	magpa-	pa--an pa--in ipa- pag--in
Kakayahang paghimok
	makapagpa-	mapa- mapa--an maipa-
Pagsali	maki- makipag- makipag--an mag--an
Pagparoon	magsa-	isa-
Dahilan	.	ika- ka--an
Katangi-tangi	.	isa- pag--an
Pagbibigay diin	magkang-	.
Pagsisikap	mag-um- magpaka-	.
Pag-aari	magka-	.

Hindi maliwanag ang larawan ng pagkakabagong nasa talahanayang itaas. Nakakatulad ito ng kabatirang makadanas; hindi kaya naming ayusin nang mabuti ang ibat't ibang pagkakabago sa wikang Filipino. Walang kaayusan katulad ng paradigma ang lahat ng pagkakabago o kahit ilan lamang. Dahil dito, hindi bahagi ng palasusian namin ang pagkakabago.

Sa aghamwika, ginagamit ang tawag na 'potentive' para sa pandiwa ng kakayahan at pagkakataon dahil sa pagkakahawig ng dalawang uring ito { Rubino 1997} { Himmelmann 2004}.

6-5.1 Pandiwa ng kakayahan

(1) Ipinapahayag ng ilang uri ng pandiwa ang pagkakabago ng kakayahan. Para dito, ginagamit ang unlaping di-dinidiinang ma-. Dapat talakayin nang puspusan ang katawagang kakayahan sa wikang Filipino.

Karaniwang sa saklaw ng katunayan ang pag-isip ng mga Pilipino. Madalang ang pag-isip na papagdili-dili o pang-muni-muni hinggil sa kinabukasan (karaniwan may nais walang isip lamang). Alinsunod dito nasa isip ng katunayan ang wika. Palaging nasa harapan ng katunayan ang katawagang kakayahan. Sa kabilang dako, hindi na kakayahan, ngunit totoo ang kakayahang tinupad. Dahil dito, dapat suriin ang kalagayan kung may kakayahan, ngunit hindi ginagamit ang kakayahang ito. Karaniwang kulang ang paggamit ng pandiwa ng kakayahan upang ipahayag ang kalagayang ito.

Kung nasa pangnagdaan ang pangungusap, may tuntunin na ginamit na ang kakayahan, sa ganyan tinupad ang kilos [1 2]. Kung hindi, karaniwang hindi nababagay ang pandiwa ng kakayahan kung walang dagdag upang ipahayag ang kalagayang ito [3]. Sa mga pangungusap na pagtugong [4-6] sa tanong na [2] ay kailangan ng dagdag katulad ng pagkakataọn o maaari, upang ipaliwanag na may kakayahan, ngunit hindi ginagamit ang kakayahan. Kawangis ang pangungusap na [7|8]. Bukas pa sa pangungusap na kasalukuyan o panghinaharap kung gagamitin ang kakayahan [9 10]. Iba ang kalagayan kung tinatanggihan ang kakayahan [11 12]. Naging katotohanang pansemantika ang di-kakayahan at wala nang mapagpipilian.

[1]	Nakapagbayad na ako ng utang (bayad na). (Ginamit ang kakayahan.)
[2]	Nakapunta ka na ba sa palengkeng ito? (Hindi tinatanong kung may kakakayahan ngunit kung ginamit na ang kakayahan.)
[3]	Araw-araw ako nakakapunta doon ngunit hindi ko ginagawa dahil sa madumi doon. (Pampalaugnayang tama ang pangungusap, ngunit pansemantikang mali.)
[4]	Araw-araw ako may pagkakataong pumunta doon ngunit hindi ko ginagawa dahil sa madumi doon.
[5]	Araw-araw ako maaaring pumunta doon ngunit hindi ko ginagawa dahil sa madumi doon.
[6]	Araw-araw ako maaaring makapunta doon ngunit hindi ko ginagawa dahil sa madumi doon.
[7]	Nahuli ko ang daga, ngunit hindi ko siya hinuli dahil maganda ang kulay ng mata niya. (Pampalaugnayang tama ang pangungusap, ngunit pansemantikang mali.)
[8]	Kaya kong mahuli ang daga, ngunit hindi ko siya hinuli dahil maganda ang kulay ng mata niya.
[9]	Nakakabasa akong mabilis, pero ayoko bumasa ngayon. (Kasalukuyan: Walang paggamit ng kakayahan.)
[10]	Nakakapagbayad na ako ng utang, pero gusto kong bumili ng alahas. (Kasalukuyan: Ayaw gamitin ang kakayahan.)
[11]	Hindi siya makabayad ng utang niya. (Katotohanan ang di-kakayahan.)
[12]	Magdamag akong hindi nakatulog.

(2) Kung gustong ipahayag ang kakayahang pangkalahatan (ibig sabihin walang kaugnayan sa katuparang tangi) ay maaaring gumamit ng pang-uri [13] o pang-abay na pangmarahil [14 15] sa halip ng pandiwa ng kakayahan (o kasama dito [14]).

[13]	Marunong tumugtog ng piyano at mahusay umawit. {W Pag-ibig ni Rizal 3.6}	{U}
[14]	Wala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3}	{AH/DN}
[15]	Kaya kong umakyat sa punong ito.	{AH/N}

(3) Nagsasaad ng tagaganap ang pagkakabago ng kakayahan. Nasa fokus ito kung ginagamit ang mga pandiwang ng pulutong na maka- {8-3.4}. Dahil dito napakalakas ang katangian ng kakayahan. Sa kabilang dako mas mahina ang kakayahan kung ginagamit ang pandiwang balintiyak ng kakayahan, dahil doon hindi nasa fokus ang may-ari ng kakayahan.

6-6 Banghay, pandiwari at pangngaldiwa

(1) May nakalitaw na banghay ang pandiwang Filipino. Halos lahat ng pandiwang tahasan at balintiyak ay buong paradigmang banghay na may apat na anyo {6K-602}. Tatlong anyo ang tinatawagang anyong pamanahon ng pangnagdaan (susi {../A}), kasalukuyan (susi {../E}) at panghinaharap (susi {../F}). Hindi dito nagpapasiya kung pamanahon o pananaw (aspekto) ang tamang katawagan ng banghay, tingnan sa pangkat na {6-6.2.6 Θ} ang talakay tungkol sa katanungang ito. Ikaapat ng anyo ang maaaring ipalagay na anyong batayan at nakaugaliang tinatawag na pawatas (susi {../N}). Hindi magaling ang katawagang 'finite' at 'non-finite' sa wikang Filipino dahil sa kakulangan ng banghay sa panauhan at kailanan. Maaaring ipalagay na ikaapat na panahunan ng "kahit kailan, palagi" ang pawatas at dahil dito maaaring isama sa paradigmang banghay.

(2) Walang tanging anyong pampalaanyuan ng pautos ang wikang Filipino. Palaging ginagamit ang pawatas sa pangungusap na pang-utos. Hindi binubuo sa paraang pampalaanyuan ang tungkulin ng pasakali ngunit natutupad ng tungkuling ito (di-tunay) ang paggamit ng pang-abay na o pangatnig {6K-601}. Maaari ring gamitin ang panghinaharap (pananaw na mapagdili-dili) upang ipahayag ang tungkuling ito. Dahil dito hindi makatwiran na gumamit ng mga katawagan katulad ng panagano, paturol at pasakali sa wikang Filipino.

(3) Dapat dagdagan ng pangngalang makadiwa (pangngaldiwa) ang paradigmang banghay ng mga pandiwang tahasan. Hindi panahunan ang pangngaldiwa; ngunit lubhang panayan ang pagbuo nito; at dahil dito, ito'y bahagi ng paradigmang banghay. Isa pang anyo ang katatapos. Maaaring binuo ang isa lamang katatapos sa isang angkang-salita; dahil dito ito'y walang bahagi ng paradigma (may paradigma ang bawat isang pandiwa ng angkan at hindi ang angkan). Di-tuwirang bahagi rin ng mga paradigmang banghay ang mga pandiwari dahil pampalaanyuang magkapareho ang mga anyo nito ng anyong pamanahon. Maaaring ayusin ang mga anyo sa talahanayan:

Paradigma ng banghay {6-6.1}	Anyong pamanahon {6-6.2}	Pawatas
		Pangnagdaan
		Kasalukuyan
		Panghinaharap
	Pandiwari {6-6.4}
	Pangngaldiwa {6-6.5}
Katatapos {6-6.6}

6-6.1 Mga paradigmang banghay

Sa pangkat na ito, tinatalakay ang anyong pamanahon (pawatas pati); sumusunod ang pangngaldiwa sa pangkat na {6-6.5}. Tinutupad ang banghay ng pandiwa sa pamamagitan ng panlapi at ng pag-ulit ng pantig; magkapareho ang mga tuntunin para sa mga pandiwang tahasan at balintiyak. Kung galing sa salitang hangong may panlapi ang pandiwa, hindi panlaping makadiwa ang panlapi ng unang pagbabatay (halimbawa: Hindi panlaping makadiwa ang ma- sa loob ng pandiwang magmakaawa |mag-makaawa|, ngunit panlapi ng ugat ito at maaaring paulitin; magmamakaawa ang anyong panghinaharap.)

6-6.1.1 Pagbabago ng panlapi

Tungkol sa mga panlapi, mabibisa ang alituntuning sumusunod:

Pag may panlaping nagsimula sa tunog na m ang pandiwa, pinapalitan ng n ang m na ito sa pangnagdaan at kasalukayang anyo ng pandiwa.
Pag may hulaping -an o may unlaping i- ang pandiwa, dinaragdagan ng panlaping -in-/ni-/na- ang pandiwa sa pangnagdaan at kasalukuyang anyo (tingnan sa 4.).
Pag may hulaping -in ang pandiwa, nilalagyan ng panlaping -in-/ni-/na- sa halip na hulapi sa pangnagdaan at kasalukayang anyo (tingnan sa 4.).
Sumusunod ang mga tuntunin sa paggamit ng panlaping -in-/ni-/na- {6K-6111}:
- Karaniwang ginagamit ang gitlaping -in-.
- Pag patinig na l oder y ang unang tunog ng ugat ay inilalagay ang unglaping ni- sa harap ng ugat sa halip ng gitlaping -in-; katulad nito sa ilang pandiwang may h bilang unang tunog ng ugat. Hinahalinhan din ng ni- ang -in- sa salitang hiram at banyaga.
- Kung "mahirap" ang mga tunog ng ugat ay kalimitang binubuo ang pangnagdaan at kasalukuyan sa pamamagitan ng unlaping na- sa halip ng gitlaping -in- {6K-6112}. Malimit na ginagamit ito sa pananalitang pang-araw-araw.
Pag may gitlaping -um- ang pandiwa, nawawala ito sa panghinaharap na anyo.

May karapatang mauna ang mga alituntuning ito. Hindi maaaring pagsama-samahin ang higit sa isang tuntunin kung may kumpol-panlapi.

6-6.1.2 Pag-uulit ng pantig

Tungkol sa pag-uulit ng pantig, mabibisa ang alituntuning sumusunod, muli ay may karapatang mauna:

May pag-uulit ng pantig sa kasalukuyan at panghinaharap na anyo {6K-6121 Θ}. Kung katinig ang huling tunog ng pantig na uulitin, kinakaltas ito sa pantig na inulit.
Maaaring may pag-uulit ang unlaping kang, ka, ki, pa at sa kung sasamahan ng iba pang unlapi. May kataliwasan sa unlaping pa {6K-6122}. Maaari ding ulitin ang unang pantig ng ugat ng pandiwang may unlaping ka {6K-6123}.
May pandiwang may unlaping di-makadiwang paki-, dahil pangalawang pagbabatay ito mula sa ugat na may pagbabatay na paki- {9-9.2 (4)}. Sa kalagayang ito ay inuulit ang ki at hindi ang pa (pinakikiramdamạn).
Maaaring may pag-uulit ang unlaping pang. Kung ganito, karaniwang papang ang inuulit na pantig, madalang pangang. Ngunit kalimitan minamabuti ang pag-uulit ng unang pantig ng ugat.
Maaaring ulitin ang unlaping i- kung hindi ito ang unang unlapi (kataliwasang maipagkakaila).
Sa unlaping makapagpa-, ang ka ay maaaring gawing kaka at hindi pa ang uulitin.
Kung walang unlaping maaaring ulitin ang pandiwa, unang pantig ng ugat ang inuulit. May pagkakataon kung saan minamabuting ulitin ang unang pantig ng ugat kahit may unlaping maaaring ulitin.
Tungkol sa pag-ulit ng pantig, itinutulad ang mag-um na pandiwa sa mag- na salita at ang -um- ay ipinapalagay na bahagi sa ugat ng salita.
May mga pandiwang kang- na may pag-uulit ng unang pantig ng ugat sa lahat ng anyo (sa pawatas din). Karagdagan ay inuulit ang unlaping kang sa kakang sa kasalukuyan at panghinaharap na anyo. Kung gayon, may dalawang pantig na inuulit sa anyong makadiwa.

6-6.1.3 Diin sa banghay

Tungkol sa diin ng pandiwa, mabibisa ang alituntuning sumusunod:

Kung may diin sa ikalawang pantig mula sa huli (penultimang diin) ang ugat ng pandiwa, lumilipat ang diin sa kasunod na pantig sa mga anyong may hulapi. Sa ganito, nananatiling penultima ang diin sa ugat at pandiwang may hulapi.
Kaya, kung may diin ang huling pantig ng ugat, lumilipat rin ang diin sa mga anyong may hulapi. Sa ganito, nananatiling sa huling pantig ang diin sa ugat at pandiwang may hulapi.
Binibigyan ng diing karagdagan ang una sa pantig na inuulit, at hindi nababago ang dating pantig na may diin bago ulitin. Samakatwid may dalawang pantig na dinidiinan ang mga anyong may pag-uulit ng pantig.
May bukod tanging mga tuntunin ang pandiwang may dinidiinang unlaping ma- (o na- kung may pagbabago ng tunog ang anyo):
Parating hindi nababago ang diin ng ugat na salita. Kaya may dalawang diin din ang anyong walang pag-uulit ng pantig.
Walang diin ang pantig na inuulit. Kinalabasan na may dalawang diin lamang ang lahat ng anyong may pag-uulit ng pantig o wala.
Para sa pinagsamang unlaping mapạg- at papạg- ginagamit ang mga tuntuning nakatulad sa dinidiing unlaping ma-.
Ilang pandiwang mag- at maraming pandiwang mag--an ang hindi tumutupad ng tungkuling ito.

6-6.1.4 Talahanayan sa banghay ng pandiwa

Ipinapakita ng sumusunod na talahanayan ang mga halimbawa para sa mga paradigma ng panlaping napakahalaga. Nagpapahiwatig ang & kung inuulit ang unang pantig ng ugat na salita.

Pinapalitan ng n ang unang tunog na m sa pangnagdaan at kasalukayang anyo

Panlapi	Ugat	Pawatas	Pangnagdaan	Kasalukuyan	Panghinaharap

ma- {VA} ma- {VP}	tulog hiyạ bilị	matulog mahiyạ mabilị	natulog nahiyạ nabilị	natutulog & nahihiyạ & nabibilị &	matutulog & mahihiyạ & mabibilị &
ma-	awit bilị	maawit mabilị	naawit nabilị	naaawit & nabibilị &	maaawit & mabibilị &
ma--an	abọt	maabutạn	naabutạn	naaabutạn &	maaabutạn &
ma--an	putọk	maputukạn	naputukạn	napuputukạn &	mapuputukạn &
mag-	luto bilị basa	magluto magbilị magbasạ	nagluto nagbilị nagbasạ	nagluluto & nagbibilị & nagbabasạ &	magluluto & magbibilị & magbabasạ &
mag--an	alịs biro	mag-alisạn magbiruạn	nag-alisạn nagbiruạn	nag-aalisạn & nagbibiruạn &	mag-aalisạn & magbibiruạn &
mag-um-	sikap	magsumikap	nagsumikap	nagsusumikap	magsusumikap
magka-	doọn	magkaroọn	nagkaroon	nagkakaroọn	magkakaroọn
magkang-	galit	magkanggagalit	nagkanggagalit	nagkakanggagalit	magkakanggagalit
magpa-	dala	magpadalạ	nagpadalạ	nagpapadalạ	magpapadalạ
mai-	handạ	maihandạ	naihandạ	naiihandạ	maiihandạ
maipa-	bago	maipabago	naipabago	naipapabago	maipapabago
maipag-	bawal	maipagbawal	naipagbawal	naiipagbawal	maiipagbawal
maipang-	abay	maipang-abay	naipang-abay	naiipang-abay	maiipang-abay
maka-	basa	makabasa	nakabasa	nakakabasa	makakabasa
makapag-	bayad	makapagbayad	nakapagbayad	nakakapagbayad	makakapagbayad
makapagpa-	tubig	makapagpatubig	nakapagpatubig	nakakapagpatubig	makakapagpatubig
makapang-	tanghali	makapananghali	nakapananghali	nakakapananghali	makakapananghali
maki-	sama	makisama	nakisama	nakikisama	makikisama
mang-	inịs pulạ	mang-inịs mamulạ	nang-inịs namulạ	nang-iinịs & namumulạ &	mang-iinịs & mamumulạ &
mapạg-	basa	mapạgbasa	napạgbasa	napạgbabasa &	mapạgbabasa &
mapạg--an	aral	mapạg-aralan	napạg-aralan	napạg-aaralan &	mapạg-aaralan &

Karagdagang gitlaping -in- sa pangnagdaan at kasalukayang anyo ng pandiwang may hulaping -an o unlaping i-

Panlapi	Ugat	Pawatas	Pangnagdaan	Kasalukuyan	Panghinaharap

-an	akyạt basa	akyatạn basahan	inakyatạn binasahan	inaakyatạn & binabasahan &	aakyatạn & babasahan &
i-	ayos alịs basa gisạ	iayos ialịs ibasa igisạ	iniayos inialịs ibinasa iginisạ	iniaayos & iniaalịs & ibinabasa & iginigisạ &	iaayos & iaalịs & ibabasa & igigisạ &
ika-	galit	ikagalit	ikinagalit	ikinagagalit & ikinakagalit	ikagagalit & ikakagalit
ipa-	dalạ	ipadala	ipinadalạ	ipinapadalạ	ipapadalạ
ipag-	bawal	ipagbawal	ipinagbawal	ipinagbabawal &	ipagbabawal &
ipagkang-	galit	ipagkanggalit	ipinagkanggalit	ipinagkakanggalit	ipagkakanggalit
ipang-	bigạy	ipamigạy	ipinamigạy	ipinamimigạy & ipinapamigạy	ipamimigạy & ipapamigạy
isa-	bote	isabote	isinabote	isinasabote	isasabote
ka--an	bakạs	kabakasạn	kinabakasạn	kinababakasạn & kinakabakasạn	kababakasạn & kakabakasạn
pa--an	usok	pausukan	pinausukan	pinapausukan	papausukan
pag--an	kusa	pagkusaan	pinagkusaan	pinagkukusaan &	pagkukusaan &
pang--an	hina	panghinaan	pinanghinaan	pinapanghinaan	papanghinaan

Gitlaping -in- sa halip ng hulaping -in sa pangnagdaan at kasalukayang anyo

Panlapi	Ugat	Pawatas	Pangnagdaan	Kasalukuyan	Panghinaharap

-in	awit alịs sulat dalạ luto	awitin alisịn sulatin dalhịn lutuin	inawit inalịs sinulat dinalạ niluto	inaawit & inaalịs & sinusulat & dinadalạ & niluluto &	aawitin & aalisịn & susulatin & dadalhịn & lulutuin &
pa--in	basa	pabasahin	pinabasa	pinababasa &	pababasahin &
pag--in	hain	paghainin	pinaghain	pinaghahain &	paghahainin &
pang--in	sagọt	panagutịn	pinanagọt	pinananagọt	pananagutịn

Pagwala ng gitlaping -um- sa panghinaharap na anyo.

Panlapi	Ugat	Pawatas	Pangnagdaan	Kasalukuyan	Panghinaharap

-um-	awit alịs tawa puntạ	umawit umalịs tumawa pumuntạ	umawit umalịs tumawa pumuntạ	umaawit & umaalịs & tumatawa & pumupuntạ &	aawit & aalịs & tatawa & pupuntạ &

Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_05.htm 11 Oktubre 2010 / 05 Enero 2012 *Sinuri *Susi

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/05)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan Palaugnayan Fisyntag

6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa (Talaksan 6/05)