6K/04 Mga Pangabit sa Mga Pandiwa
(Talaksan 6K/04)
{6K-401} Palaugnayan ng pandiwang may hulaping -an
- {DB../fA} ang palaugnayan ng napakaraming pandiwang may nag-iisang hulaping -an. Maging paniyak ang pandako ng kaugnay na pangungusap na tahasan {7-2.3}. Halimbawa: bigyạn, dalhạn, lagyạn, puntahạn.
- Katulad ang gawi ng maraming pandiwang may kumpol na may hulaping -an. Halimbawa: maalisạn {7-2.3}, padalhạn {7-4.1}, pagtakalan {7-5.1}.
- Walang pandiwang -in ang ilang ugat, maaaring maging pandiwang -an
ang halili ng mga ito (palaugnayang {DB../ft}). Halimbawa
buksạn sa halip ng
buksin, hugasan sa halip nghugasin{7-2.3}. - Kaugnay sa pandiwang -in ang isang grupo ng pandiwang pag--an, dahil dito ay {DB../ft} ang mga ito. Halimbawa: pag-isipan na kaugnay sa isipin {7-5.1}.
- Maaaring ginagamit ang kumpol ma--an upang bumuo ng pandiwang tahasan. Halimbawa: mahirapan {7-3.6}.
- Maaaring gamitin ang kumpol na mag--an upang bumuo ng pandiwang tahasan (nangingibabaw na {DT00}) Halimbawa: mag-awitan {7-8.2}.
- Bumubuo ng pandiwang tahasan ang kumpol na makipag--an. Halimbawa: makipag-inuman {7-9.1}.
{6K-402} Pandiwang may unlaping maging-
Hindi tunay na unlapi ng pandiwa ang maging-, magin-, magim-, ngunit itinambal ang pandiwa sa pandiwang magịng (Halimbawa: magindapat).
{6K-403} Pandiwang may unlaping maka-
Halatang hindi panlaping makadiwa ang unlaping maka- kein Verbaffix; ma- ang panlaping makadiwa at hinango ang pandiwa sa pangngalan o pang-uring may unlaping ka- [1-6]. Bukod dito may pandiwang may panlaping maka-, ma--in na katulad nito [7 8].
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
{6K-421} Katuturan ng homomorfem at alomorfem
Homomorfem (tulanyo ?) {N} :: Kabigkas na morfem, ngunit iba ang tungkulin,
kahulugan, pamuhatan at kung minsa'y iba rin ang baybay
('homomorph' sa Ingles).
Panghomomorfem {U}.
Kahomomorfeman {N} :: Pag-iral ng mga homomorfem
Alomorfem (ibanyo ?) {N} :: Iba-ibang morfem na may magkatulad na tungkulin at
kahulugan
('alomorfem' sa Bahasa Indonesia,
'allomorph' sa Ingles).
Pang-alomorfem {U}.
Kaalomorfeman {N} :: Pag-iral ng mga alamorfem.
{6K-4221 
} Pangngaldiwa bilang kasapi ng
paradigma ng banghay
(1) Sa aming paglalahad, pagbabatay na Lb ng pandiwang tahasan. Malapit dito ang
katawagang 'abstract of action' ni
{
Bloomfield 1917}
§ 348ff. Ipinpaugnay sa iba't ibang uri ng pandiwang tahasan ang uri ng pangngaldiwa
(mula sa -um- - pag- sa §348 hanggang sa magka- -
pagkaka- sa § 410).
(2) Pangkaraniwan, inilalahad ang tungkulin ng unlaping pag- nang magkasama
para sa bagbuo ng pandiwa (paraang Lb) at sa pagbuo ng pangngaldiwa (paraang Lb); halatang
dahil alamorfem ng mag- ang pag- sa dalawang kalagayan. Inilaran ni
{ Lopez 1937 p. 31}:
'Word bases which form nomina agentis [pandiwang tahasan] and actionis [pandiwang balintiyak] ... give rise to expressions of nomina agendi [pangngaldiwa] by means of the prefix pag-, ...'
| Wikang Filipino ni
Armin Möller
http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_04K.htm
09 Nobyembre 2010 B-678-1 *Susi |