6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/03)

6-3 Fokus ng pandiwa at katungkulan ng kawani (pagpapatuloy)

6-3.4 Isa-isang mga fokus at mga katungkulan (pagpapatuloy)

6-3.4.5 Tagatanggap

(1) Inilalagay ng isang uri ng pandiwang balintiyak sa fokus ang tagatanggap (susi {../fp}. Ito ang tao o bagay na nakikinabang sa bunga ng kilos na isinasaad ng pandiwa. Pandiwang {DB20} ang pagkamarami ng pandiwang may fokus sa tagatanggap. Panlaping -an [1 2] ang pangunahing panlapi nito, pati i- [3] at kumpol-panlapi [4-6]; ngunit lahat ng panlaping ito ang ginagamit din sa iba pang mga fokus. Sa halimbawang [2], hindi maliwanag na sabihin kung may fokus sa tagatanggap o sa tagatiis (tagatanggap ng tulong o tagatiis ng pagtulong).

 
Fokus sa tagatanggap
[1]-anBinigyan niya ng pera ang kanyang anak. {7-2.3}{DB20/fp|fg|ft}
[2]-anTulungan mo ako. {7-2.3} {DB10/fp?ft|fg}
[3]i-Ibili mo ako ng posporo. {7-2.4} {DB20/fg|fg|ft}
[4]Pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping may -an at fokus sa tagatanggap: ma--an {7-3.2}, pa--an {7-4.1}, mapa--an {7-4.2}, pag--an {7-5.2}, mapag--an {7-5.4}.
[5]Pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping may i- at fokus sa tagatanggap: mai- {7-3.3}, ipag- {7-5.2}, ipang- {7-6.1} (bihira).
[6]Iba pang mga pandiwang balintiyak na may fokus na tagatanggap: pang--in {7-6.3} (bihira).

(2) Palaging pandako ang kawaning may katungkulan ng tagatanggap. May pandiwang tahasang may fokus sa tagaganap ang mga pangungusap na [7 8 11]; sa [9] may pandiwang panlagay. Maaari ding bumuo ng pangungusap na balintiyak (pandiwang may mga panlaping i-) na may pandako sa katungkulan ng tagatanggap [10 12].

 
Katungkulan ng tagatanggap
[7]-um-Sino ang tutulong sa akin kundi ikaw? {7-1.3}{DT01/fg|fp}
[8]mag-Nagbigay ako ng mga aklat sa kanya. {7-1.4}{DT11/fg|ft|fp}
[9]ma-Yan marahil ang salitang nababagay sa akin. {7-1.1}{DT01/fy|fp}
[10]i-Ipinukol ni Maria sa bata ang bola. {7-2.3} {DB11/ft|fg|fp}
[11]Iba pang mga pandiwang tahasang may pandako ng katungkulan ng tagatanggap: maka- {7-3.4}, magpa- {7-4.1 (6)}.
[12]Iba pang mga pandiwang balintiyak na may pandako ng katungkulan ng tagatanggap: mai- {7-3.3} (bihira), ipa- {7-4.1 (9)}, ipag- {7-5.3}.

6-3.4.6 Fokus sa lunan at katungkulang panlunan

(1) May fokus sa lunan ang isang uri ng pandiwa (susi {../fn}). Maaaring ito ang ganapan ng kilos [1], ang pinangalingan o tinutungo nito [2] {4K-211}. Halos palaging binubuo ang pandiwang ito sa pamamagitan ng hulaping -an [1 2], minsan kasama sa ibang unlapi [3].

 
Fokus sa lunan
[1]-anTinamnan ko ng talong ang gulayan. {7-2.3} {DB20/fn|fg|ft}
[2]-anPinuntahan ko siya kahapon. {7-2.3} {DB10/fn|fg}
[3]Iba pang mga pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping -an at fokus sa lunan: pa--an {7-4.1 (7)}, mapa--an {7-4.2} (bihira), pag--an {7-5.2}.
[4]Iba pang mga pandiwang balintiyak na may fokus sa lunan: -in {7-2.2 talunin} (bihira).

(2) Halos palaging ginagamit ang pandako upang ilarawan ang katungkulang panlunan [5 8]; sa ilan lamang pandiwang -um- ang pantuwid [6] {6K-3261}. May panlaping i- at kumpol-panlapi nito ang pandiwang balintiyak na may kawani ng katungkulang panlunan [7 9].

 
Katungkulang panlunan
[5]-um-Pupunta ako sa palengke. {7-1.3 (4)} {DT01/fg|fn}
[6]-um-Umalis ako ng Kinaway ... {7-1.3 (4)} {DT10/fg|fn}
[7]i-Ibilad mo sa araw ang mga damit. {7K-241 (2)} {DB11/ft|fg|fn}
[8]Iba pang mga pandiwang tahasang may katungkulang panlunan: maka- {7-3.4}, mapa- {7-3.5.1} (bihira), magpa- {7-4.1 (6)}, maki- {7-9.1}.
[9]Pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping i- at katungkulang panlunan: mai- {7-3.3}, ipa- {7-4.1 (9)}.
[10]Iba pang mga pandiwang balintiyak na may katungkulang panlunan: -in {7-2.2} (bihira).

(3) Ilang pandiwa ang may kawaning may katungkulan sa lunan, pag maaari itong ipalagay na "lunan" sa matalinghagang paglalarawan, at pag hindi ito bagay sa isa sa ibang uri ng fokus [11-14].

 
Fokus at katungkulang panlunan sa matalinghagang paglalarawan
[11]ipag-Ipaglaban mo ang iyong karapatan. {7-5.2} {DB10/fn|fg}
[12]ma-Naaagahan ako sa meryenda. |ma+agahan| {7-1.1}{DT01/fg|fn}
[13]i-Iadya mo kami sa dilang masasama. (Maaaring mag-alinlangan kung tagatiis o tagatanggap ang paniyak na kami. Alinsunod sa tuntunin namin, tagatanggap ito {6-3.1 (3)}.) {7K-241 (3)}{DB11/fp|fg|fn}
[14]Iba pang mga pandiwa: ialọk iangkọp {DB11/ft|fg|fn} iayon maibagay {DB11/ft|fg|fn} bihasahin {DB11/fp|fg|fn} hiratihin {DB11/ft|fg|fn} maipangalan {DB11/ft|fg|fn} maisalbạ {DB11/ft|fg|fn} simulạn {DB11/ft|fg|fn}.

6-3.4.7 Sanhi

May panlaping nakakabuo ng pandiwang may fokus sa sanhi [1-3] (susi {../fs}. Madalang lamang ang gamit ng pandiwang ito. Karaniwang mayroon itong panlaping ka--an o ika- [1 2]. Mas madalang ang mga pangungusap na may pangngaldiwang pang-ulit bilang paniyak na may fokus sa sanhi [3]. Ipinapahayag ng pandako ang katungkulan ng sanhi [4 7 8] (kataliwasan {7K-721}). May katungkulan ng sanhi ang mga pariralang pandako ng pangngaldiwang pang-ulit [5].

 
Fokus sa sanhi at katungkulan ng sanhi
[1]ka--anKinaiinisan ni Kuya ang kapitbahay na maingay. {7-7.2}{DB10/fs|fg}
[2]ika-Labis kong ikinatuwa iyon. {W Angela 3.14} {7-7.2}{DB10/fs|fg}
[3]ma--anNatandaan ko ang kasasalita niya. {6-6.5.2} (Maaari rin fokus sa tagatiis.) {DB10/fs?ft|fg}
[4]mag- Nagsasawa na siya sa kanyang trabaho. {7-1.4}{DT01/fg|fs}
[5]magka-Nagkasakit siya sa kaiinom ng alak. {6-6.5.2} {DT01/fg|fs}
[6]Iba pang mga pandiwang balintiyak na may fokus sa sanhi: -an {7K-231 (5)} (bihira), i- {7K-241}, pag--an {7-5.1} (bihira), ipag- {7K-521}, pang-an {7K-621}.
[7]Iba pang mga pandiwang tahasang may katungkulan ng sanhi: ma- {7-1.1 (3)}, ma--an {7K-362}, magpa- {7K-412} (bihira).
[8]Iba pang mga pandiwang balintiyak na may katungkulan ng sanhi: i- {7K-241 (4)} (bihira), ma- {7K-3513} (bihira), ka--an {7K-721} (kataliwasan: May katungkulan ng sanhi ang pantuwid.).

6-3.4.8 Pagpalit

Sa fokus sa pagpalit (susi {../fl}) ay isang banda ng pagpalit o paghahambing ang paniyak na may fokus, at ibang banda ang pantuwid [1] o pandako [2 3]. Tinatawag na {../fl1} ang pinagmulang banda at {../fl2} ang bagong banda.

 
Pagpalit o paghahambing
[1]-anPinapalitan ko ng mga piso ang mga euro. {7-2.3}{DB20/fl1|fg|fl2}
[2]i-Dapat ihambing ang wika natin sa mga ibang wika. {7K-241 (8)}{DB01/fl1|fl2}
[3]Iba pang mga pandiwa: ibagay sa, ibukod sa; ipagkamali sa {7-5.2}.

6-3.4.9 Kagamitan

May mga panlaping makabuo ng pandiwang may fokus sa kagamitan [1 2] (susi {../fm}. Madalang ang gamit ng pandiwang ito. May unlaping ipang- ang karamihan nito [1], mas madalang ang unlaping i- [2]. Karaniwang inilalarawan ang katungkulan ng kagamitan sa tulong ng pang-ukol na huwad na sa pamamagitan ng [3]; ilang pandiwa ay may pangalawang pantuwid para sa katungkulan ng kagamitan ([4] at {6K-3291}). Pampalaugnayang gaya ng fokus na A ang fokus sa kagamitan, isinasama namin ito doon. Dahil sa pantuwid ang katungkulan ng kagamitan ay hindi ito katungkulang A.

 
Fokus sa kagamitan at katungkulan ng kagamitan
[1]ipang-Ipangguhit ninyo ang lapis. {7-6.1} {DB10/fm|fg}
[2]i-Ibuwis mo ngayong taon ang pera ko. {7-2.4} {DB10/fm|fg}
[3]Dali-dali niyang hinawakan ang buto sa pamamagitan ng kanyang bibig. {W Aesop 3.3.1}{P-K/L}
[4]-in -anHugasan mo ang paa ng mainit na tubig. {7-2.3}{DB20/ft|fg|fm}
[5]Iba pang pandiwang balintiyak na may fokus sa kagamitan: mai- {7-3.3}, pag--an {7-5.2} (bihira), maipang- {7-6.1}, pang--an {7-6.2} (bihira).

6-3.5 Kayarian ng katungkulan

(1) Sa nauunang mga pangkat inilalalad ang iba't ibang katungkulan nang magkakahiwalay. Sa pangkat na ito tinatalakay ang lahat ng kawani nang magkakasama. Kailangang may iisang paniyak ang pangungusap. Maaaring may hanggang tatlong pantuwid {6-7.2} at hanggang dalawang pandako (karaniwan isa lamang) ang pangungusap. Halatang maaaring may hanggang apat na kawani ang pandiwa. Halos lahat ng mapagpipilian ang ginagamit, kahit na madalang ang yaring may apat na kawani.

Pinapasaklaw ang pandiwang may pagkakabago ng paghimok {7-4}. Doon inilalarawan ang tagahimok. Maaari ding maging kawaning karagdanan ang tagagawa [46 49 50]. Madalang lamang ang paggamit ng dalawang pandako [50]; maaaring palitan sa pariralang malaya ang iba pang pandako (para sa bisita sa [46]). Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil {10-4.1.2} ay maaaring baguhin ang mga parirala (pantuwid sa halip ng paniyak [11 36 38]). Bukod dito maaaring idagdag ang tagagawang pangmarahil [22 43]; ganito, pangungusap na may apat na kawani ang maaaring bumukal [51 52 54] {10K-441 (5)}).

(2) Sa sumusunod na talahanayan inilalarawan kung paano maaaring tuparin ang iba't ibang katungkulan nang pampalaugnayan. Maaaring maging paniyak ang lahat ng katungkulan {*}. Maliban sa kataliwasan {6K-3261}, hindi maaaring tuparin ang mga katungkulang A sa pamamagitan ng pantuwid. Para sa katungkulang A at sa tagagawa lamang ay ginagamit ang pandako.

KatungkulanKatuparang pampalaugnayan

Tagaganapfa{P-W} {P-T}
Tagagawafa  {P-T} {P-K} {P-W}
Tagahimokfi{P-W} {P-T}
Tagaakalaft{P-W} {P-T}
May-ari ng lagayfs{P-T} {P-W}
Tagatiisfp{P-T} {P-W}
Kagamitanfm{P-T} {P-W}
Katungkulang AfA{P-K} {P-T}{P-W} (Kataliwasan)

May kahirapan ang sumusunod na mga halimbawa. Kung pansemantikang nasa loob ng ugat ng pandiwa ang paghuhudyat ng isa sa mga kawani, pampalaugnayang kulang ang kawaning ito [4 31 33]. Karaniwang kinakaltas ang tagaganap kung pangkalahatan ang pahayag [2 8 12 13 29]. May iba pang mga katwiran upang kaltasin ang tagaganap {6-3.6}).

{*}   Dahil sa pagpapalitan ng panaguri at paniyak maaaring maging kawani ng pandiwa ang panaguri sa halip ng paniyak {6-3.1 [2]}.

(3) Walang kawani

 
KawaniPandiwa Panlapi {**}

[1]-D00/f0Umuulan na. (Pangungusap na walang paniyak {13-2.2.2}.)-um-
[2]-D00/f0Dapat maligo araw-araw. (Pahayag na pangkalahatang walang paniyak {D00/f0//DT00}.)AH/DN DT
{**}   DT = Marami o lahat ng panlaping tahasan. DB = Marami o lahat ng panlaping balintiyak.

(4) Isang kawani

 
KawaniPandiwa Panlapi

[3]{P-T}DT00/fg Lumalakad ako.DT
[4]{P-T}DT00/fg Nangingitlog ang inahin natin araw-araw. (Tagatiis sa loob ng ugat-salita.)mang- -um- mag-
[5]{P-T}DT00/faPuwede kang lumangoy.DT
[6]{P-T}DT00/fy Nagugutom na ako.ma- ...
[7]{P-T}DB00/ftKinain na ang mangga.DB
[8]{P-T}DB00/fADapat puntahan si Lola araw-araw.-an ...
 
[9]{P-W}D10/f0|fgBilisan mo.DB
[10]{P-W}DP10/f0|fg Kaaalis lang niya.-um- VT
[11]{P-W}D10/f0|faGusto kong lumangoy.AH/N DT
[12]{P-W}D10/f0|ftDapat kumain ng tinapay. (Pahayag na pangkalahatang walang paniyak {D10/f0|ft//DT10}.)AH/DN DT
 
[13]{P-K}D01/f0|fADapat pumasok sa paaralan araw-araw. (Pahayag na pangkalahatang walang paniyak {D01/f0|fn//DT01}.)AH/DN -um-

(5) Dalawang kawani

KawaniPandiwa Panlapi

[21]{P-T} {P-W}DB10/fg|fh Pinakain ko ang aso.pa--in
[22]{P-T} {P-W}DT10/fg|fa Gusto kong matulog si Ana.DP/N DT
[23]{P-T} {P-W} DT10/fg|ftNakasulat ako ng nobela.DT
[24]{P-T} {P-W}DT10/fg|fn Umalis ako ng Kinaway. {6K-3261 [1]}
[25]{P-T} {P-W}DT10/fh|fg Magpakain ka ng aso.magpa-
[26]{P-T} {P-W}DB10/ft|fg Nakita ko si Ana.-in ...
[27]{P-T} {P-W}DB10/ft|fy Matitiyak ba natin ang tagumpay?ma-
[28]{P-T} {P-W}DB10/fA|fg Tingnan mo ang larawan.-an ...
[29]{P-T} {P-W}DB10/fA|ft Maaari bang maigupit ng tela ang gunting na ito? (Pahayag na pangkalahatang walang tagaganap {DB10/fA|ft//DB20}.)AH/DN DB
[30]{P-T} {P-W}DB10/fA|fA Pinapalitan ng mga piso ang mga euro. (Hindi binabanggit ang tagaganap.)-an
 
[31]{P-T} {P-K}DT01/fg|ft Magkukulong sila sa magnanakaw. (Nasa loob ng ugat-salita ang katungkulang panlunan.) {7K-141 (4)}mag-
[32]{P-T} {P-K}DT01/fg|fA Ako ang tutulong sa iyo. (Pagpapalitan ng panaguri at paniyak: {C-1/PT(P-P P-T=P-D(D P-K))}.)-um- ...
[33]{P-T} {P-K}DT01/fh|fA Nakapagpatubig ako sa bukid. (Nasa loob ng ugat-salita ang tagagawa ng pandiwang {DT01/fh|fn}; pansemantikang maaaring ipalagay na {DT01+10/fh|ft|fn}.)makapagpa-
[34]{P-T} {P-K}DT01/fy|ft Nahirapan ako sa binigay na tanong.ma--an
[35]{P-T} {P-K}DB01/ft|fp Ibinigay sa pusa ang tira. (Hindi inilalarawan ang tagaganap.)i- ...
 
[36]{P-W} {P-W}D20/f0|fa|ft Gusto kong uminom ng kape.DP/N DT
[37]{P-W} {P-W}DP20/f0|fg|ft Kasusulat ko lang ng isang kuwento.-um- {VT}
 
[38]{P-W} {P-K}D11/f0|fa|fA Gusto kong pumunta sa Maynila.AH/N DT

(6) Tatlo at higt sa tatlong kawani

KawaniPandiwa Panlapi

[41]{P-T} {P-W} {P-W}DB20/fg|ft|fh Paghugasin mo ng plato ang bisitapag--in
[42]{P-T} {P-W} {P-W}DB20/ft|fg|fm Hinugasan ko ang paa ng mainit na tubig.
[43]{P-T} {P-W} {P-W}DB20/ft|fa|fg Gusto ni Nanay na kainin ng bata ang lugaw. AH/N DB
[44]{P-T} {P-W} {P-W}DB20/fA|fg|ft Binigyan ko ng bola ang bata.-an i-
 
[45]{P-T} {P-W} {P-K}
{P-P} {P-W} {P-K}
DT11/fg|ft|fASino ang nagbintang sa kanya ng krimen? (Paniyak ang pariralang pandiwa at panaguri ang kawani ng tagaganap.)mag-
[46]{P-T} {P-W} {P-K}DT11/fh|ft|fg Nagpaluto ako ng pansit sa nanay ko para sa bisita. {DT10+01} {7-4.1 [7]} magpa-
[47]{P-T} {P-W} {P-K}DT11/fh|ft|fA Nagpadala kami ng mga sulat sa Maynila.magpa-
[48]{P-T} {P-W} {P-K}DB11/ft|fg|fA Ipinukol ni Maria sa bata ang bola.i-
[49]{P-T} {P-W} {P-K}DB11/ft|fh|fg Ipababa mo kay Kuya ang maduming damit. {DB10+01} {7-4.1 [8]} i-
 
[50]{P-T} {P-K} {P-K}DT02/fh|fn|fg Nagpaahit siya sa binti niya sa manikyurista. {DT01+01} {7-4.1 [9]}magpa-

[51]{P-T} {P-W} {P-W} {P-W} DB30/fp|ft|fa|fgGusto ko si Ate na bigyan ng pera ni Nanay.AH/N DB
 
[52]{P-T} {P-W} {P-W} {P-K} DT21/fg|ft|fa|fpGusto ko si Nanay na magbigay ng pera kay Ate.AH/N DT
[53]{P-T} {P-W} {P-W} {P-K} DB21/ft|fg|fm|fnHinahalo niya ng kutsara ang asukal sa kanyang tsa. {6K-3291 [4]}-in
[54]{P-T} {P-W} {P-W} {P-K} DB21/ft|fa|fg|fpGusto ko ang pera na ibigay ni Nanay kay Ate.AH/N DB

6-3.6 Tagaganap sa Filipinong pangungusap

(1) Di-lubhang mahalaga ang papel ng tagaganap sa wikang Filipino kaysa sa wikang pang-Europa. Mapapansin ang kakulangan ng pagkakaugnay na matibay ng paniyak at tagaganap. Ito'y katwiran sa malawakang mga pagtalakay sa akdang pang-aghamwika (halimbawa { Kroeger 1991 p. 25 ff}). Ginagamit ang fokus at katungkulan ng pandiwa kasama ang fokus at katiyakan ng paniyak upang bigyang-diin ang tagaganap o paliitin ito.

(2) May diing pinakamalakas ang tagaganap kung pinipili ang pandiwang may fokus sa tagaganap at kung ito'y nagiging paniyak. Kung gayon binibigyan ito ng mataas na katiyakan. Mayroon itong tandang pampalaugnayan sa pamamagitan ng panandang ang [1], pantukoy gaya ng si o panghalip [2]. Maaaring nababawasan nang kaunti ang katiyakan ng tagaganap kung pinapalitan ng panaguri ang paniyak [1|3]. Sa mga pangungusap na ito ay hindi paniyak ang tagaganap, ngunit nananatili itong fokus ng pandiwa. Karaniwan ito ang pagbuo ng pangungusap upang itanong ang tagaganap [4] {12-4.2}. Sa pangungusap na [5], nagagamit na tanda ng katiyakan ang pantukoy na si; dahil dito hindi kailangang maging paniyak ang tao. Kung panghalip ang tagaganap ay maaari itong "itago" sa loob ng panaguri sa pamamagitan ng panggitaga [6].

 
[1]Sumisibol na ang bulaklak natin. {P-T=P-N}
[2]Nakapunta na ako sa Borakay. {P-T=P-N(HT)}
[3]Damo lang ang sumisibol dito. {P-P=P-N}
[4]Sino ang tutulong sa akin kundi ikaw? {P-P=P-N(HN)}
[5]Si Ana ang nagluluto ng aming pagkain. {P-P=P-N(Y/Ta ..)}
[6]P'wede kang matulog sa 'min. {W Pang-unawa 3.2}{GTT}

(3) Nagiging mahina ang diin sa tagaganap kung hindi ito paniyak at hindi ito nasa fokus ng pandiwa. Karaniwan itong nagiging pantuwid [7]. May pagkakagusto ang ganitong pagbuo ng pangungusap sa wikang Filipino. Mas madalang, pandako ang tagagawa sa halip ng tagaganap [8]. Maaaring kaltasin [9b 10] ang tagaganap; ginagawa ito kung pangkalahatan ang pahayag [10]. Walang tagaganap sa pangungusap na [11]. Hindi kailangang ulitin ang tagaganap sa [12a].

 
[7]Kinakain namin ang kanin. {P-W=P-N(HT)}
[8]Nagpaluto ako kay Ana ng aming pagkain. {P-K=P-N}
[9][a] Nasaan ang mangga? [b] Kinain na ito.
[10]Dapat maligo araw-araw.
[11]Umuulan na.
[12][a] Tuwang-tuwa siya at dali-daling hinawakan ang buto sa pamamagitan ng kanyang bibig. {W Aesop 3.1} [b] ... hinahawakan niya ang buto ...

Tingnan din ang "Tabu sa pandiwang -um-" {7-1.3 (5)}.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_03.htm
09 Oktubre 2010 /10 Hulyo 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/03)

6/01 6/02 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag