6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/03)
6-3 Fokus ng pandiwa at katungkulan ng kawani (pagpapatuloy)
6-3.2 Isa-isang mga fokus at mga katungkulan (pagpapatuloy)
6-3.2.5 Tagatanggap
(1) Inilalagay ng isang uri ng pandiwang balintiyak sa fokus ang
tagatanggap (susi
{../fp}, 'beneficiary
focus' sa Inggles). Ito ang tao o bagay na nakikinabang sa bunga ng kilos na
isinasaad ng pandiwa. Pandiwang {DB20} ang pagkamarami ng mga pandiwang may fokus
sa tagatanggap. Panlaping -an [1 2] ang pangunahing panlaping nito, pati
i- [3] at kumpol-panlapi [4-6]; ngunit panay na panlaping ito ang ginagamit rin sa
iba pang mga fokus. Sa halimbawang [2], hindi maliwanag na
sabihin kung may fokus sa tagatanggap o sa tagatiis (tagatanggap
ng tulong o tagatiis ng pagtulong).
(2) Palaging pandako ang kawaning may katungkulan
ng tagatanggap.
May pandiwang tahasang may fokus sa tagaganap ang mga pangungusap na [7 8 11]; sa [9]
may pandiwang panlagay. Maaari ding bumuo ng pangungusap na balintiyak (pandiwang may
mga panlaping i-) na may pandako sa katungkulan ng tagatanggap [10 12].
| |
| Katungkulan ng tagatanggap |
| [7] | -um- | Sino ang
tutulong
sa akin kundi ikaw? {7-1.2} | {DT01/fg|fp} |
| [8] | mag- | Nagbigay ako ng mga
aklat sa kanya. {7-1.3} | {DT11/fg|ft|fp} |
| [9] | ma- | Yan marahil ang salitang
nababagay sa akin. {7-1.1} | {DT01/fy|fp} |
| [10] | i- | Ipinukol ni Maria sa bata ang bola.
{7-2.3} |
{DB11/ft|fg|fp} |
| [11] | Iba pang mga pandiwang tahasang may pandako
ng katungkulan ng tagatanggap: maka- {7K-341 [1]}, magpa- {7-4.1 [5]}. |
| [12] | Iba pang mga pandiwang balintiyak na may
pandako ng katungkulan ng tagatanggap: mai-
{7K-331 [1]} (bihira),
ipa- {7K-415 [5]},
ipag- {7K-521 [6]}. |
|
6-3.2.6 Fokus sa lunan at katungkulang panlunan
(1) May fokus sa lunan ang isang uri
ng pandiwa (susi {../fn},
'locative' sa Inggles). Maaaring ito ang ganapan ng paggawa
[1], ang pinangalingan o tinutungo nito [2] {4K-211}. Halos palaging binubuo ang pandiwang
ito sa pamamagitan ng hulaping -an [1 2], minsan kasama sa unlapi [3].
(2) Halos palaging ginagamit ang pandako upang
ilarawan ang
katungkulang panlunan [5 9]; sa ilan lamang pandiwang -um- ang pantuwid
[6] {6K-3261}. Nangingibabaw pandiwang
may panlaping i- at kumpol-panlaping nito ang pandiwang balintiyak na may
kawani ng katungkulang panlunan [7 10]. Maaaring ilarawan ng katungkulang panlunan
ang simula o wakas ng kilos, pati ang lugar ng pangyayari {4K-211}. Kataliwasan lamang ang pantuwid na may katungkulang panlunan
sa pangungusap na balintiyak [8].
(3) Itinuturing namin
ang ilang pandiwa na may kawaning may katungkulan sa lunan, pag maaari itong ipalagay na
"lunan" sa matalinghagang paglalarawan, at pag hindi ito bagay sa isa sa ibang uri ng
fokus [12-15].
6-3.2.7 Sanhi
May mga panlaping makabuo ng pandiwang may fokus sa
sanhi [1-3] (susi {../fs},
'causative' sa Inggles). Di-kalimitan ang gamit ng pandiwang
ito. Karaniwang mayroon itong panlaping ka--an o ika- [1 2]. Mas
madalang ang mga pangungusap na
may pangngaldiwang pang-ulit bilang paniyak na may fokus sa sanhi [3]. Ipinapahayag ng
pandako ang katungkulan ng sanhi [4 7 8] (kataliwasan {7K-721 [1]}). May katungkulan ng sanhi ang mga pariralang pandako
ng pangngaldiwang pang-ulit [5].
6-3.2.8 Pagpalit
Sa fokus sa pagpalit (susi
{../fl},
'exchange' sa Inggles), isang banda ng pagpalit o
paghahambing ang paniyak na may fokus, at ibang banda ang isang pantuwid [1] o pandako
[2 3]. Karaniwang walang lubos na pagkakapareho ang dalawang banda. Tinatawag
na {../fl1} ang pinagmulang banda at
{../fl2} ang bagong banda.
6-3.2.9 Kagamitan
May mga panlaping makabuo ng pandiwang may fokus sa
kagamitan [1 2] (susi {../fm}, 'instrumental' sa Inggles).
Madalang ang gamit ng pandiwang ito. May unlaping ipang- ang karamihan nito
[1], mas madalang ang unlaping i- [2]. Karaniwang inilalarawan ang katungkulan
ng kagamitan sa tulong ng pang-ukol na huwad na sa pamamagitan ng [3]; ilang
pandiwa ay may pangalawang pantuwid para sa katungkulan ng kagamitan ([4] at
{6K-3291}). Pampalaugnayang katulad ng
fokus na A ang fokus sa kagamitan, isinasama namin ito doon. Dahil sa
pantuwid ang katungkulan ng kagamitan ay hindi ito katungkulang A.
6-3.3 Kayarian ng katungkulan
(1) Sa nauunang mga pangkat inilalalad ang iba't ibang katungkulan nang magkakahiwalay.
Sa pangkat na ito tinatalakay ang lahat ng kawani nang magkakasama. Pinapasimula namin
ito mula sa bilang at uri ng kawaning kailangan o ginagamit ng pandiwa. Saka
ipinapakita ang iba't ibang mapagpipiliang pampalaugnayan at pampaanyuan (kayarian ng
kawani at paglalapi) upang tuparin ito. Unang kailangan na may iisang paniyak ang
pangungusap. Maaaring magkaroon ng hanggang tatlong pantuwid
{6-7.2} at hanggang dalawang pandako
(karaniwan isa lamang). Halatang maaaring magkaroon ng hanggang apat na kawani ang pandiwa.
Halos lahat ng mapagpipilian ang ginagamit, kahit na madalang ang yaring may apat
na kawani.
Pinapasaklaw ang pandiwang may pagkakabago ng paghimok {7-4}. Doon inilalarawan ang tagahimok. Maaari ding maging
kawaning karagdanan ang tagagawa [46 49 50]. Madalang lamang ang paggamit ng dalawang
pandako [50]; maaaring palitan sa pariralang malaya ang iba pang pandako (para
sa bisita sa [46]). Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil
{10-4.1.2} ay maaaring baguhin ang mga
parirala (pantuwid sa halip ng paniyak [11 36 38]). Bukod dito maaaring isama
ang tagagawang pangmarahil [22 43]; ganito, pangungusap na may apat na kawani ang
maaaring bumukal [51 52 54] {10K-441 Θ
[25 27]}).
(2) Sa sumusunod na talahanayan inilalarawan kung paano
maaaring tuparin ang iba't ibang katungkulan nang pampalaugnayan. Maaaring maging
paniyak ang lahat ng katungkulan {*}. Maliban sa
kataliwasan {6K-3261}, hindi maaaring
tuparin ang mga katungkulang A sa pamamagitan ng pantuwid. Para sa katungkulang
A at sa tagagawa lamang ay ginagamit ang pandako.
| Katungkulan | | Katuparang pampalaugnayan |
|
| Tagaganap | fa | {P-W} |
{P-T} |
| Tagagawa | fa | |
{P-T} {P-K} {P-W} |
| Tagahimok | fi | {P-W} |
{P-T} |
| Tagaakala | ft | {P-W} |
{P-T} |
| May-ari ng lagay | fs | {P-T} |
{P-W} |
| Tagatiis | fp | {P-T} |
{P-W} |
| Kagamitan | fm | {P-T} |
{P-W} |
| Katungkulang A | fA | {P-K} |
{P-T} | {P-W}
(Kataliwasan) |
May kahirapan ang sumusunod na mga halimbawa. Kung pansemantikang nasa loob ng ugat
ng pandiwa na ang paghuhudyat ng isa sa mga kawani, pampalaugnayang kulang ang
kawaning ito [4 31 33]. Karaniwang kinakaltas ang tagaganap kung pangkalahatan ang
pahayag [2 8 12 13 29]. May iba pang mga katwiran upang kaltasin ang tagaganap
{6-3.4}).
{*} Dahil sa
pagpapalitan ng panaguri at paniyak maaaring maging kawani ng pandiwa ang panaguri
sa halip ng paniyak {6-3.1 [2]}.
(3) Walang kawani
| |
| Kawani | Pandiwa |
Panlapi {**} |
|
| [1] | - | D00/f0 | Umuulan na.
(Pangungusap na walang paniyak {13-2.3.2}.) | -um- |
| [2] | - | D00/f0 | Dapat maligo
araw-araw. (Pahayag na pangkalahatang walang paniyak
{D00/f0//DT00}.) | AH/DN DT |
|
{**} DT
= Marami o lahat ng panlaping tahasan. DB = Marami o lahat ng panlaping
balintiyak.
(4) Isang kawani
| |
| Kawani | Pandiwa |
Panlapi |
|
| [3] | {P-T} | DT00/fg |
Lumalakad ako. | DT |
| [4] | {P-T} | DT00/fg |
Nangingitlog ang inahin natin araw-araw. (Tagatiis sa loob ng ugat
ng salita.) | mang- um- mag- |
| [5] | {P-T} | DT00/fa | Puwade kang
lumangoy. | DT |
| [6] | {P-T} | DT00/fy |
Nagugutom na ako. | ma- ... |
| [7] | {P-T} | DB00/ft | Kinain na ang
mangga. | DB |
| [8] | {P-T} | DB00/fA | Dapat
puntahan si Lola araw-araw. | -an ... |
| |
|
| [9] | {P-W} | D10/f0|fg | Bilisan
mo. | DB |
| [10] | {P-W} | DP10/f0|fg |
Kaaalis lang niya. | -um- VT |
| [11] | {P-W} | D10/f0|fa | Gusto kong
lumangoy. | AH/N DT |
| [12] | {P-W} | D10/f0|ft | Dapat
kumain ng tinapay. (Pahayag na pangkalahatang walang paniyak
{D10/f0|ft//DT10}.) | AH/DN DT |
| |
|
| [13] | {P-K} | D01/f0|fA | Dapat
pumasok sa paaralan araw-araw. (Pahayag na pangkalahatang walang paniyak
{V01/f0|fn//DT01}.) | AH/DN -um- |
|
(5) Dalawang kawani
| Kawani | Pandiwa |
Panlapi |
|
| [21] | {P-T} {P-W} | DB10/fg|fh |
Pinakain ko ang aso. | pa--in |
| [22] | {P-T} {P-W} | DT10/fg|fa |
Gusto kong matulog si Ana. | DP/N DT |
| [23] | {P-T} {P-W} |
DT10/fg|ft | Nakasulat ako ng nobela. | DT |
| [24] | {P-T} {P-W} | DT10/fg|fn |
Umalis ako ng Kinaway.
{6K-3261 [1]} |
| [25] | {P-T} {P-W} | DT10/fh|fg |
Magpakain ka ng aso. | magpa- |
| [26] | {P-T} {P-W} | DB10/ft|fg |
Nakita ko si Ana | -in ... |
| [27] | {P-T} {P-W} | DB10/ft|fy |
Matitiyak ba natin ang tagumpay? | ma- |
| [28] | {P-T} {P-W} | DB10/fA|fg |
Tingnan mo ang larawan. | -an ... |
| [29] | {P-T} {P-W} | DB10/fA|ft |
Maaari bang maigupit ng tela ang gunting na ito?
(Pahayag na pangkalahatang walang tagaganap
{DB10/fA|ft//DB20}.) | AH/DN DB |
| [30] | {P-T} {P-W} | DB10/fA|fA |
Pinapalitan ng mga piso ang mga euro. (Hindi binabanggit ang
tagaganap.) | -an |
| |
|
| [31] | {P-T} {P-K} | DT01/fg|ft |
Magkukulong sila sa magnanakaw. (Nasa loob ng ugat ng salita ang
katungkulang panlunan.) {7K-131 (4)} | mag- |
| [32] | {P-T} {P-K} | DT01/fg|fA |
Ako ang tutulong sa iyo. (Pagpapalitan ng panaguri at paniyak:
{C-1/PS(P-P P-T=P-V(V P-K))}.) | -um- ... |
| [33] | {P-T} {P-K} | DT01/fh|fA |
Nakapagpatubig ako sa bukid. (Nasa loob ng ugat ng salita
ang tagagawa ng pandiwang {DT01/fi|fl} na ito; pansemantikang maaaring ipalagay na
{DT01+10/fi|fp|fl}.) | makapagpa- |
| [34] | {P-T} {P-K} | DT01/fy|ft |
Nahirapan ako sa binigay na tanong. | ma--an |
| [35] | {P-T} {P-K} | DB01/ft|fp |
Ibinigay sa pusa ang tira. (Hindi inilalarawan ang
tagaganap.) | -i ... |
| |
|
| [36] | {P-W} {P-W} | D20/f0|fa|ft |
Gusto kong uminom ng kape. | DP/N DT |
| [37] | {P-W} {P-W} | DP20/f0|fg|ft |
Kasusulat ko lang ng isang kuwento. | -um- {VT} |
| |
|
| [38] | {P-W} {P-K} | D11/f0|fa|fA |
Gusto kong pumunta sa Maynila. | AH/N DT |
(6) Tatlo at higt sa tatlong kawani
| Kawani | Pandiwa |
Panlapi |
|
| [41] | {P-T} {P-W} {P-W} | DB20/fg|ft|fh |
Paghugasin mo ng plato ang bisita | pag--in |
| [42] | {P-T} {P-W} {P-W} | DB20/ft|fg|fm |
Hinugasan ko ang paa ng mainit na tubig. |
| [43] | {P-T} {P-W} {P-W} | DB20/ft|fa|fg |
Gusto ni Nanay na kainin ng bata ang lugaw. |
AH/N DB |
| [44] | {P-T} {P-W} {P-W} | DB20/fA|fg|ft |
Binigyan ko ng bola ang bata. | -an i- |
| |
|
| [45] | {P-T} {P-W} {P-K}
{P-P} {P-W} {P-K} |
DT11/fg|ft|fA | Sino ang nagbintang sa
kanya ng krimen? (Sa halimbawa, paniyak ang pariralang pandiwa
at panaguri ang kawani ng tagaganap.) | mag- |
| [46] | {P-T} {P-W} {P-K} | DT11/fh|ft|fg |
Nagpaluto ako ng pansit sa nanay ko para sa bisita. {DT10+01}
{7-4.1 [8]} |
magpa- |
| [47] | {P-T} {P-W} {P-K} | DT11/fh|ft|fA |
Nagpadala kami ng mga sulat sa Maynila. | magpa- |
| [48] | {P-T} {P-W} {P-K} | DB11/ft|fg|fA |
Ipinukol ni Maria sa bata ang bola. | i- |
| [49] | {P-T} {P-W} {P-K} | DB11/ft|fh|fg |
Ipababa mo kay Kuya ang maduming damit. {DB10+01} {8-4.1 [8]} | i- |
| |
|
| [50] | {P-T} {P-K} {P-K} | DT02/fh|fn|fg |
Nagpaahit siya sa binti niya sa manikyurista. {DT01+01} {7-4.1 [9]} | magpa- |
|
|
| [51] | {P-T} {P-W} {P-W} {P-W} |
DB30/fp|ft|fa|fg | Gusto ko si Ate na bigyan
ng pera ni Nanay. | AH/N DB |
| |
|
| [52] | {P-T} {P-W} {P-W} {P-K} |
DT21/fg|ft|fa|fp | Gusto ko si Nanay na
magbigay ng pera kay Ate. | AH/N DT |
| [53] | {P-T} {P-W} {P-W} {P-K} |
DB21/ft|fg|fm|fn | Hinahalo niya ng kutsara ang asukal sa kanyang
tsa. {6K-3291 [4]} | -in |
| [54] | {P-T} {P-W} {P-W} {P-K} |
DB21/ft|fa|fg|fp | Gusto ko ang pera na
ibigay ni Nanay kay Ate. | AH/N DB |
6-3.4 Tagaganap sa Filipinong pangungusap
(1) Di-lubhang mahalaga ang papel ng tagaganap sa wikang Filipino kaysa sa wikang
pang-Europa. Mapapansin ang kakulangan ng matibay na pagkakaugnay ng paniyak at tagaganap.
Ito'y katwiran sa malawakang mga pagtalakay sa akdang pang-aghamwika (halimbawa
{
Kroeger 1991 p.25 ff}). Nagagamit ang fokus at
katungkulan ng pandiwa kasama sa fokus at katiyakan ng paniyak upang bigyang-diin ang
tagaganap o paliitin ito.
(2) May pinakamalakas na pagdidiin ang tagaganap kung
pinipili ang pandiwang may fokus sa tagaganap at kung ito'y nagiging
paniyak na may fokus. Kung gayon binibigyan ito ng mataas na katiyakan. Mayroon
itong tandang pampalaugnayan sa pamamagitan ng panandang ang [1],
pantukoy tulad ng si, ng paggamit ng panghalip [2]. Maaaring nababawasan
nang kaunti ang katiyakan ng tagaganap kung pinapalitan sa paniyak ang panaguri [1|3].
Sa mga pangungusap na ito ay hindi paniyak na may fokus ang tagaganap, ngunit nananatili
itong fokus ng pandiwa. Walang tanda ng paniyak (ang o iba pa), at madalang ang
pagtatanda ng panaguring ay. Hindi nawawala ang pantukoy
(si o iba pa). Karaniwan ito ang hugis ng pangungusap upang tanungin ang
tagaganap [4] {12-4.2}. Sa pangungusap
na [5], nagagamit na tanda ng katiyakan ang pantukoy na si; dahil dito hindi
na kailangang ilagay ang tao sa fokus ng paniyak. Kung panghalip ang tagaganap ay
maaari itong "itago" sa loob ng panaguri sa pamamagitan ng panggitaga [6].
| |
| [1] | Sumisibol na ang bulaklak natin. |
{P-T=P-N} |
| [2] | Nakapunta na ako sa Borakay. |
{P-T=P-N(HT)} |
| [3] | Damo lang ang sumisibol dito. |
{P-P=P-N} |
| [4] | Sino ang tutulong sa akin kundi ikaw? |
{P-P=P-N(HN)} |
| [5] | Si Ana ang nagluluto ng aming pagkain. |
{P-P=P-N(Y/Ta ..)} |
| [6] | P'wede kang matulog sa 'min.  {W Pang-unawa
3.2} | {GTT} | |
(3) Nagiging mahina ang pagdidiin ng tagaganap kung hindi
paniyak na may fokus ito at hindi
nasa fokus ng pandiwa ito. Karaniwang nagiging pantuwid ito [7]. May pagkakagusto ang
ganitong pagbuo ng pangungusap sa wikang Filipino.
Mas madalang, pandako ang tagaganap [8]. Maaaring kaltasin [9b 10] ang tagaganap; ginagamit
ito kung pangkalahatan ang pahayag [10]. Walang tagaganap sa pangungusap na [11].
Pangkaraniwang hindi kailangang ulitin ang tagaganap kung hindi ito paniyak ng
pangungusap o sugnay [12].
| |
| [7] | Kinakain namin ang kanin. |
{P-W=P-N(HT)} |
| [8] | Nagpaluto ako kay Ana ng aming pagkain. |
{P-K=P-N} |
| [9] | [a] Nasaan ang mangga? [b] Kinain na ito. |
| [10] | Dapat maligo araw-araw. |
| [11] | Umuulan na. |
| [12] | Tuwang-tuwa siya at dali-daling hinawakan ang buto
sa pamamagitan ng kanyang bibig. {W Aesop 3.1} | |
Tingnan din ang "Tabu sa pandiwang -um-" {7-1.2 (5)}.
Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/03)