6K Mga Pangabit sa Mga Pandiwa
(Talaksan 6K/02)

{6K-311 }   Pag-uuri sa fokus kina Schachter at Otanes

Sa akdang {Schachter 1972 pp. 283-330} inilalarawan nang puspusan ang iba't ibang fokus. Gusto itong ihambing sa pag-uuri namin at ipaliwanag ang kaibahan.

Schachter at Otanes  Paglalahad namin

{../f0}Walang fokus
Actor focusAF Katawagang pangkalahatan sa pandiwang tahasan
Actor focusAF {../fg}Tagaganap
Secondary actor focusA2F {../fg}Tagagawa
Actor permitting or causing the achtionAF {../fh}Tagahimok
Walang katawagang tangi {../fa}Tagaakala
Social verbs AF {../fr}Resiprokal
Intransitive verbs that are essentially non-actional in character AF {../fy}Panlagay
Goal focusGF Katawagang pangkalahatan sa pandiwang balintiyak
Object focusOF {../ft}Tagatiis
Referential focusRfF Uri ng fokus sa tagatiis ang 'Referential focus' kung saan pariralang pang-ukol (karaniwang may tungkol) ang tagatiis sa katumbas na pangungusap na tahasan.
Benefactive focusBF {../fp}Tagatanggap
Directional focusDF {../fn}Lunan
Locative focusLF {../fn}Lunan
Wala kaming pagbubukod sa dako at lugar.
Causative focusCF {../fs}Sanhi
Walang katawagang tangi {../fl} Pagpalit
Instrumental focusIF {../fm}Kagamitan
Reservational focusRF Tanging yari ang 'reservational focus' kung hinango ang pandiwa sa pang-uring 'reservational' sa halip ng pang-uring 'instrumental'.
Measurement focusMF Walang pagbanggit na tangi.

{6K-3221}   Tagagawa at tagahimok

(1) Sa mga pandiwa ng paghimok, inihihiwalay namin ang tagagawa (taong gumagawa ng kilos) at tagahimok (taong humihimok ng kilos, ngunit wala siyang gawa). Pagkakabago ng pandiwa sa pamamagitan ng paglalapi ang paghimok sa wikang Filipino. Sa tabi ng tagahimok ay maaaring may isa pang kawani ang pandiwang ito para sa tagagawa. Sa gayon, may bisa ito sa pagbubuo ng pangungusap, sapagkat maaaring ikabit sa pandiwa ang isa pang parirala (karaniwang pandako). Palagi naming iniuugnay ang katawagang tagahimok at tagagawa sa saligang kahulugan ng ugat ng pandiwa. Ibig ilarawan ang halimbawang [1-3]. Sa pangungusap na [4], walang pagkakabago ng paghimok ang pandiwa; sa halip nito, pag-uutos ang pansemantikang kahulugan ng ugat utos ng pandiwang utusan. Dahil dito, sa pananaw na pampalaugnayan mayroon itong tagaganap lamang (ginaganap niya ang pag-uutos) at walang tagahimok. Magkatulad ang gawi ng mga pandiwa ng pagtanggap; tinatalakay na tagaganap ang taong tumatanggap [5], pagkat siya ang gumaganap ng kilos na inilalarawan sa ugat ng pandiwa.

 
[1]Nagpaluto ako ng pansit kay Ate. Sino ang tagaluto? Ate.
[2]Pakainin mo ang aso. Sino ang tagakain (tagagawa)? Aso.
[3]Napatakas ng bata ang manok bago katayin. (Sa pang-itaas na sugnay, manok ang paniyak at pati tagagawa sa pandiwang balintiyak na mapatakas (Sino ang tagatakas? Manok.); tagahimok ng sugnay na ito ang pantuwid na ng bata. Sa sumusunod na sugnay na pangatnig, manok ang kinaltas na paniyak at doon pati ang tagatiis dahil sa pandiwang balintiyak na katayin {13-5.4.1 [8]}.)
[4]Nautusan ko si Ate na magluto ng pansit. Sino ang tagautos (tagaganap)? Ako.
[5]Kumuha ako ng pera. Sino ang tagakuha (tagaganap)? Ako.
Higit na maitim ang limbag = Tagahimok. May salungguhit = Tagagawa o tagaganap.

(2) Pinapangalanang 'indirect-action verbs' ni { Schachter 1972 p. 321 ff.} ang pandiwa ng paghimok, katawagang 'actor' ang ginagamit para sa tagahimok at 'secondary actor' para sa tagagawa.

(3) Kay { Ramos 1985 p. 267}, katawagang 'causative actor (initiator, causer)' ang ginagamit para sa tagahimok at 'non-causative actor (agent)' para sa tagagawa.


{6K-3231}   Panlagay, pagbabago ng panlagay at kilos katulad ng panlagay

May pagsanib ang mga pandiwang naglalarawan ng panlagay na tumpak, pagbabago ng panlagay at kilos "katulad ng paglagay":

 
Panlagay na tumpak
[1]magutom Nagugutom na kami. {DT00/fy}
Pagsanib mula sa panlagay hanggang sa pagbabago ng panlagay
[2]mabihasa Nabihasa na siya sa kahirapan.{DT01/fy|ft}
[3]magtakạSaglit siyang nagtaka. {W Samadhi 3.3} {DT00/fy}
Pagbabago ng panlagay
[4]mabingị Nabingi siya nang bata pa.{DT00/fy}
Pagsanib mula sa panlagay hanggang sa kilos "katulad ng panlagay"
[5]mangamọy Nangangamoy ang sirang isda.{DT00/fy}
[6]manatili Nananatili si Pepe sa kanyang mga kaibigang nasa kagipitan. {DT01/fy|ft}
[7]mahiy Nahihiya ang bata dahil sa kanyang gula-gulanit na damit.{DT00/fy}
[8]gumandạ Gumanda siya pagkatapos ikasaal.{DT00/fy}
Kilos "katulad ng panlagay"
[9]matuy Natutuyo ang tubig at naiiwan ang asin. {DT00/fg}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_02K.htm
10 Oktubre 2010 / 24 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6K Pangabit sa Mga Pandiwa (Talaksan 6K/02)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag