6 Mga Pandiwa at mga Pariralang Pandiwa
(Talaksan 6/02)

6-3 Fokus ng pandiwa at katungkulan ng kawani

6-3.1 Pangkalahatan

(1) Sa pangungusap na may pandiwa bilang panaguri, alinsunod sa pagpili ng pandiwa ang pansemantikang tungkulin ng paniyak. Sapagkat may tanging fokus sa pangungusap ang paniyak, tinatawag na fokus ng pandiwa {*} ang magkakaibang tungkuling ito [1]. May pagkakaugnay sa pampalaugnayang kayarian ng kawani ang pansemantikang katawagan ng fokus. Pag paniyak ng pangungusap ang pariralang pandiwa {2-2.3}, maaari namang gamitin ang tawag na fokus ng pandiwa para sa pariralang pangngalan (ito ang panaguri), kahit hindi na ito ang paniyak na may fokus [2].

{*}   May tunog at titik na [ f ] <f> ang makabagong wikang Filipino. Dahil dito, ginagamit namin ito sa fokus (salitang hiram na galing sa wikang Latino).

 
[1]Hinahanap niya ang pera. {P-P=P-D(DB10/ft)} {P-T}
[2]Pera ang hinahanap niya. {P-P} {P-T=P-D(DB10/ft)}

Ito ang iba't ibang uri ng fokus {6K-311 }:

Fokus (paniyak)Palaugnayan

{../f0}Walang fokus{D} {DB} Pandiwang walang fokus{6-3.2.1}
{../fg}Tagaganap{DT} Pandiwang tahasan{6-3.2.2}
Tagagawa{DB}Pandiwang balintiyak {6-3.2.2}
{../fh}Tagahimok{DT} Pandiwang tahasan{6-3.2.2}
{../fa}Tagaakala{DT} Pandiwang tahasan{6-3.2.2}
{../fr}Resiprokal{DT} Pandiwang tahasan{6-3.2.2}
{../fy}Panlagay{DT} Pandiwang tahasan (panlagay){6-3.2.3}
{../ft}Tagatiis{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.4}
{../fp}Tagatanggap{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.5}
{../fn}Lunan{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.6}
{../fs}Sanhi{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.7}
{../fl}Pagpalit{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.8}
{../fm}Pagamitan{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.9}

(2) Ayon sa katuturan ng fokus, nagsasaad ang fokus ng paniyak ng pangungusap (o sa panaguri [2]). Maaari namang gamitin ang katulad na paraan upang ipaliwanag ang katungkulang pansemantika ng mga pariralang pantuwid at pandako na kaugnay sa pandiwa {6K-312}. Tinatawag namin itong pansemantikang 'katungkulan ng kawani' at ginagamit ang katulad na mga susi. Pero dito ang titik na f ay daglat sa katungkulan ('function') sa halip ng fokus:

 
[3]Bigyanmoako ng bulaklak.
{DB20/fp}{P-W/fg} {P-W/ft}

Sa palasusian namin naiilarawan ang fokus at ang katungkulan para sa pandiwa. Mga ito ang inihuhudyat ng higit sa isang susing inihiwalay sa tuwid na guhit |. Una ang fokus, sumusunod ang katungkulan ng (mga) pantuwid, at sa hulihan ang katungkulan ng pandako (halimbawa {../ft|fg|fp}, palaging paniyak | (mga) pantuwid | pandako ang pagkakasunud-sunod).

Ito ang iba't ibang uri ng katungkulan:

(2a) Katungkulan ng pantuwid Palaugnayan

{P-W/ft}Tagatiis{DT10} {DT11} Pandiwang tahasan{6-3.2.4}
{P-W/fg}Tagaganap{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.2 (3)}
{DP} Katatapos{6-3.2.2 (3)}
Tagagawa{DB}Pandiwang balintiyak {6-3.2.2 (3)}
{P-W/fh}Tagahimok{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.2 (5)}
{P-W/fa}Tagaakala{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.2 (6)}
{P-W/fy}Lagay {DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.3}
{P-W/fn}Lunan {DT10}Pandiwang tahasan {6-3.2.6}
{P-W/fm}Kagamitan{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.9}


(2b) Katungkulan ng pandako Palaugnayan

{P-K/fg}Tagagawa{DB} Pandiwang balintiyak{6-3.2.2 (3)}
{P-K/fp}Tagatanggap{DT01} {DT11} Pandiwang tahasan{6-3.2.5}
{DB11}Pandiwang balintiyak {6-3.2.5}
{P-K/fn}Lunan{DT01} {DT11} Pandiwang tahasan{6-3.2.6}
" "{DB11} Pandiwang balintiyak{6-3.2.6}
{P-K/fs}Sanhi{DT01} Pandiwang tahasan{6-3.2.7}
{P-K/fl}Pagpalit{DT01} Pandiwang tahasan{6-3.2.8}

Upang magpagaan, tinatawag naming 'katungkulang A' (susi {..|fA} bilang daglat) ang kalahatan ng katungkulang palaging inilalarawan sa pamamagitan ng pandako (tagatanggap, lunan, sanhi at pagpalit); ginagamit naman ang katawagang 'fokus na A' (nandito rin ang fokus sa kagamitan {6-3.2.9}).

(3) Kabatirang karagdagang pansemantika ang katungkulan ng kawani na pinapalawak ang kayarian ng kawani. Sa palasusian namin, iniugnay ang semantika at palaugnayan ngunit makikita ang dalawa nang inihihiwalay.

(4) Pansemantika ang katuturan ng fokus at katungkulan. Dahil dito may kahirapan sa pagkakaayos ng iba't ibang uri. Karaniwang walang kahirapan sa paghihiwalay ng tagaganap at tagahimok {6K-3221}. Malimit, mahirap na maihiwalay ang fokus na panlagay o sa tagaganap ({6-2.4 [1 3]}. Maaaring maging kahirapan sa tagatiis, tagatanggap at lunan, pag isang pantuwid o pandako lamang ang kawani ng pandiwa (mga halimbawa umakyạt, tumulong). Karaniwang maliwanag na iugnay ang higit sa isang parirala (halimbawa magbigạy). Gayunman may di-maliwanag na kalagayan, tulad ng "lunan na tumatanggap" (halimbawa isalin) ang pagkakahiwalay sa tagatiis ng tagatanggap (halimbawa mainịs). Sa kalagayang ganito ay ginagamit namin ang tuntunin na tawagin itong tagatanggap pag tao at tawagin itong lunan o tagatiis pag hindi.

Ilang yaring may fokus na A at katungkulang A ang mahirap ayusin sa talaang nasa itaas. Dahil dito, pinalawak namin ang katawagang fokus at katungkulang lunan at ipinapasok ang katawagang lunan sa matalinghagang paglalarawan {6-3.2.6 (3)}.

(5) Karaniwang, sa loob ng angkang-salita ay maaaring bumuo ng pandiwa na may pantuwid o pandako sa halip ng dating paniyak. May pandiwang walang kakayahang ito. May pandiwang may pariralang pang-ukol [4|5] o pang-umpog [6a|7 8a|9] lamang bilang katumbas. Marahil hindi kawani ang katumbas na ito. Mayroon ding pandiwang walang ganitong katumbas sa angkang-salita [10]. Marahil na walang kabisaang pang-ubod ang pandiwa sa pangungusap katulad ng [6a 8a]; sa halip nito pandiwaring makangalan ang pandiwa (katulad ng [11]) {6-6.4 (2)}. Kung ganito, maliwanag kung bakit hindi maaaring maging panaguri ang yaring ito [6b 8b].

 
[4][a] Pinag-awayan nila ang tungkol sa pera. [++] [b] Pinag-awayan nila ang pera. [0]
[5]Nag-away sila tungkol sa pera.
[6][a] Dalawang oras ang itatagal ng pulong. [b] Itatagal ng pulong ang dalawang oras. (Sa [6a], panaguri at hindi pang-umpog ang dalawang oras. Di-makabalarila ang paggamit ng itatagal bilang panaguri, pati ng iniunlad sa [8b].)
[7]Tatagal nang dalawang oras ang pulong.
[8][a] Malaki ang iniunlad ng lungsod. [b] Iniunlad ng lungsod ang malaki.
[9]Umunlad nang malaki ang lungsod.
[10]Bagalan mo ang lakad mo.
[11]Malaki ang ating iniunlad.

(6) Maaaring buuin ng pangngalan, panghalip na panao o pamatlig ang pariralang pangngalang nasa fokus. Mula sa dahilang pansemantika may ilang kabawalan. Isang halimbawa lamang ang pagbabawal ng mga tao at panghalip na panao nasa fokus sa kagamitan.

Anyong makadiwa ang katatapos; dito maaari ring gamitin ang katawagang fokus at katungkulan {6-6.6}. Pampalaugnayang pangngalan ang mga pangngaldiwa; wala itong fokus o katungkulan {6-6.5}. Gayon din ang panuring sa pandiwari dahil wala itong kabisaang pang-ubod sa pangungusap {6-6.4}.


6-3.2 Isa-isang mga fokus at mga katungkulan

6-3.2.1 Pandiwang walang fokus

Sa mga pangungusap na walang paniyak at may pandiwa bilang panaguri, walang fokus ang pandiwa ([1-3], susi {../f0}, {13-2.3.2}). Walang paniyak ang pangungusap [3] at walang fokus ang pandiwang bilisạn, kahit mayroon itong fokus nasa mga iba pang pangungusap. Dahil sa pang-abay na pangmarahil na dapat maging pangkalatang pahayag ang pangungusap na walang paniyak at fokus [4].

 
[1]Umuulan na. {D00/f0}
[2]Pakiabot ng bote. {7-9.2} {D10/f0|ft//DB10}
[3]Bilisan mo. {D10/f0|fg//DB10}
[4]Dapat maligo araw-araw. {D00/f0//DT00}

6-3.2.2 Tagaganap, tagahimok, tagaakala at tagagawa

(1) Dapat talakayin nang mabuti ang katawagang tagaganap.

(2) Karaniwang may fokus sa tagaganap ang pandiwang tahasan. Pangunahing panlapi ng pandiwang may fokus sa tagaganap ang panlaping mang-, -um- at mag- [1-3]; at saka mga kumpol-panlapi [4-7]. May mga pandiwang balintiyak na nasa fokus ang tagagawa ng kilos [8-11] samantala nagiging pantuwid walang fokus ang tagahimok. Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil ay maaaring ilarawang paniyak na may fokus ang tagagawang pangmarahil [12].

 
Fokus sa tagaganap o tagagawa
[1]mang-Nanggagamot siya. {7-1.1} {DT00/fg}
[2]-um-Sino ang tutulong sa akin kundi ikaw? {7-1.2} {DT01/fg|fp)}
[3]mag-Siya ang nagluluto ng aming pagkain. {7-1.3}{DT10/fg|ft}
[4]makapag-Di man kami nakapag-uusap alam kong masaya din siya. {7-3.4} {DT00/fg}
[5]mapa-Napatitig din siya kay Joe. {7-3.5.1} {DT01/fg|fn}
[6]maka-Nakakita ako ng duwende. {7-3.5.2} {DT10/fg|ft}
[7]magka-Nagkaanak siya ng kambal. {7-8.1} {DT10/fg|ft}
[8]pa--inPatukain mo ang mga manok. {7K-414 [15]} {DB10/fg|fh}
[9]mapa-Napatakas ng bata ang manok bago katayin. {7-4.2} {DB10/fg|fh}
[10]pag--inPaghainin mo ng pagkain si Nanay. {7-5.3} {DB20/fg|fh|ft}
[11]mapag-Napag-away ko ang dalawang gagamba. {7-5.4} {DB10/fg|fh}
[12]{AH/N}Gusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10-4.1.2 (2)} {DT10/fg|fa//DT00}

(3) Sa pangungusap na may pandiwang balintiyak, may katungkulan ng tagaganap [13] ang pantuwid. Sa pandiwa ng paghimok, pandako [14 15] o pantuwid [16] ang maaaring tumupad ng katungkulan ng gumagawa. Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil ay maaaring ilarawang pantuwid ang tagagawang pangmarahil [17]. Sa katatapos palaging pantuwid ang tagaganap [18].

 
Katungkulan ng tagaganap o tagagawa
[13]...Kinagat ng aso ang bata. {7-2} {DB10/ft|fg}
[14]magpa-Nagpagamot si Lola ng kanyang sakit sa doktor. {7-4.1 (3)} {DT10+01/fh|ft|fg}
[15]ipa-Ipababa mo sa kuya ang maduming damit. {7-4.1 (3)} {DB10+01/ft|fh|fg}
[16]magpa-Magpatuka ka ng manok. {7-4.1 (3)} {DT00+10/fh|fg}
[17]{AH/N}Gusto ko ang aklat na itong basahin ni Juan. {10-4.1.2 (3)} {DB20/ft|fa|fg//DB10}
[18]ka-&-Kaaalis niya lang. {6-6.6} {DP/f0|fg//DT00}

(4) Tanging anyo ng fokus sa tagaganap ang fokus na resiprokal, (susi {../fr}); mayroon itong tanging pagkakabago [19 20]. Isinasagawa ng dalawang tao o pangkat ang kilos. Nangingibabaw na bumubuo ng fokus na resiprokal ang mga panlaping mag--an [19] at maki- [20].

 
Fokus na resiprokal
[19]mag--anNagsulatan ang magkasintahan habang magkalayo. {7-8.2}{DT00/fr}
[20]makipag--anNakipag-inuman ako sa kanto. {7-9.1} {DT00/fr}

(5) Nasa fokus ng pandiwang tahasan ng paghimok ang tagahimok ng kilos. Karaniwang panlapi ang magpa- [21 22], mas madalang ang iba pang panlapi [23]. Maaari ring magkaroon ang pandiwang ito ng tagagawa sa tabi ng tagahimok (nasa [22], doktor ang tagagawa). Sa pangungusap na balintiyak, karaniwang pantuwid ang may katungkulan ng tagahimok [24-26].

 
Fokus sa tagahimok
[21]magpa-Nagpadala kami ng mga sulat sa Maynila. {7-4.1} {DT11/fh|ft|fn}
[22]magpa-Nagpagamot si Lola ng kanyang sakit sa doktor. {7-4.1}{DT10+01/fh|ft|fg}
[23]makapagpa-Nakapagpatubig ako sa bukid. {7-4.2} {DT01/fh|fn}
Katungkulan ng tagahimok
[24]pa--inHuwag mo naman akong paiyakin. {7-4.1} {DB10/fg|fh}
[25]mapag-Napag-away ko ang dalawang gagamba. {7-5.4}{DB10/fg|fh}
[26]pag--inPaghainin mo ng pagkain si Nanay. {7-5.3} {DB20/fg|fh|ft}

(6) Sa pamamagitan ng pang-abay na pangmarahil ay binabagong malakas ang mga kilos; hindi pa ginaganap ang mga ito, ngunit inaakala lamang. Nagiging tagaakala ang tagaganap [27-29]. Karagdagang maaaring ilarawan ang tagagawa na pangmarahil (si Jessica sa [29]. Pag may gawing di-makangalan ang pang-abay na pangmarahil, madalas na nasa fokus ang tagaakala [27]; pag balintiyak ang pandiwa [28] o makangalan ang gawi [29], palagi itong pantuwid.

 
Fokus sa at katungkulan ng tagaakala
[27]AH/DNDapat nang matulog ang bata. {10-4.1.3 [2]} {DT00/fa}
[28]AH/DNPuwede ng gurong basahin ang Intsik. {10-4.1.3 [7]}{DB10/ft|fa}
[29]AH/NGusto ni Linda si Jessica na mag-aral nang mabuti. {10-4.1.2 [16]} {DT10/fg|fa//DT00}

6-3.2.3 Pandiwang panlagay

Tinatawag na 'pandiwang panlagay' ang isang uri ng pandiwa. Lagay ang isinasaad ng pandiwa [1-3] o pagbabago ng lagay ang inilalarawan [4-6]; nasa fokus na panlagay (susi {../fy}, 'stative' sa Inggles) ang may-ari o nagtitiis ng lagay. Kung gayon ibinibilang namin sa pandiwang paglagay pati ang mga pagpapatuloy na di-sinasadya at mga katumbas na kilos (hindi lubos na 'static' = walang kilos) [4-6]. May pandiwang na halos di-maaaring ibukod nang ganito [7 8] {6K-3231}. Binubuo sa pamamagitan ng unlaping ma- [1 2 9], pati ng iba pang panlapi [3-8] ang pandiwang panlagay. Katangiang mapapansin ng pandiwang panlagay ang sakop ng pagsanib sa tahasan at balintiyak; dahil dito may kalagayang walang maliwanag na pagbubukod ng fokus na panlagay at tagatiis [9] {6-2.4}. Gayunman nabibilang namin sa pandiwang tahasan ang pandiwang paglagay kung saan paniyak ang may-ari o tumitiis ng lagay. May lagay na inihahayag sa pangungusap na balintiyak; dahil dito may pandiwang panlagay na balintiyak na may katungkulan ng may-ari ng lagay [10].

 
[1]ma-Nagugutom na kami. {7-1.1} {DT00/fy}
[2]ma-Naawa ang mamamaril kay Busilak at pinakawalan niya iyon. {7-1.1} {DT01/fy|fp}
[3]mang-Nang-akit ng mga ibon ang mga nakasabit na hinog na saging. {7-1.1} {DT10/fy|ft}
[4]mang-Bakit ka namumula? {7-1.1}{DT00/fy}
[5]-um-Bakit pumula nang sobra ang damit na ito? {7-1.2} {DT00/fy}
[6]-um-Bumilis ang aking tibok. {7-1.2} {DT00/fy}
[7]mag-Magsaya ka, huwag kang malungkot. {7-1.3} {DT00/fy}
[8]ma--anNahirapan ako sa binigay na tanong. {7-3.6}{DT01/fy|ft}
[9]ma-Nalunod ang bata sa ilog. {7-1.1} {DT00/fy}
[10]ma-Matitiyak ba natin ang tagumpay? {7-3.1} {DB10/ft|fy}

Katinigan ng pandiwang panlagay {6K-211 Θ}.


6-3.2.4 Tagatiis

(1) Malaki ang uri ng pandiwang balintiyak na may fokus sa tagatiis ng kilos (susi {../ft}, 'patient, undergoer' sa Inggles). Karaniwang kasapi nito ang pandiwang balintiyak na -in [1], i- [2], ma- [3] at ma- [4]; mas madalang ang pandiwang -an [5 6]. Katumbas ang mga kumpol-panlapi [6-10]. Hindi palaging malinaw kung tagatiis o lunan ang fokus [6] {6-3.2.6}. May ilang yari ng katatapos kung nasa fokus ang tagatiis {6-6.6 [6a]}.

 
Fokus sa tagatiis
[1]-inKinakain namin ang kanin. {7-2.2} {DB10/ft|fg}
[2]i-Ibigay mo sa akin ang pahayagan. {7-2.4} {DB11/ft|fg}
[3]ma-Naawit ko ang mataas na kanta. {7-3.1} {DB10/ft|fg}
[4]ma-Nabasa ko ang sulat mo. {7-3.5.1} {DB10/ft|fg}
[5]-anBuksan mo ang pinto. {7-2.3} {DB10/ft|fg}
[6]-anTakpan mo ang kaldero. {7-2.3} {DB10/ft?fn|fg}
[7]Pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping -in at fokus sa tagatiis: pag--in {7-5.3 [3]} (bihira), pang--in {7K-631 [1]}.
[8]Pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping i- at fokus sa tagatiis: mai- {7-3.3 [2]}, ipa- {7-4.1 [4]}, maipa- {7-4.2 [4]}, ipag- {7K-521 [1]}, maipag- {7K-521 [2 3]}, ipang- {7-6.1 [3]} (bihira), isa- {7-7.1.2}.
[9]Pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping ma- o ma- at fokus sa tagatiis: ma--an {7-3.2 [3]}, mapa- {7-3.5.1 [2]}, ma--an {7-3.5.1 [3]}, mapa- {7K-422 [8]} (bihira), mapạg- {7-5.4 [2]}.
[10]Pandiwang balintiyak na may kumpol-panlaping -an at fokus sa tagatiis: pa--an {7K-413 [6]} (bihira), pag--an {7-5.1 [2]}, pang--an {7-6.2 [1]}, ka--an {7K-721 [1 3]}.

(2) Ginagamit ang pantuwid upang ipahayag ang katungkulan ng tagatiis [11-13]. Hindi sa lahat ng pandiwang balintiyak nasa fokus ang tagatiis. Pag nagkakaroon ng tagatiis (at kung hindi ito ang paniyak [5 6]) ang pandiwang balintiyak na may unlaping -an ay palagi itong pantuwid [14 16]. Ibang pandiwang balintiyak (pag hindi nasa fokus ang tagatiis) ang maaari ding magkaroon ng pantuwid bilang katungkulan ng tagatiis [17]. Pag may tagatiis ang katatapos ay karaniwan din itong pantuwid [15].

 
Katungkulan ng tagatiis
[11]mag- ...Nagtayo siya ng kanyang sariling bahay. {7-1} {DT10/fg|ft}
[12]makapag-Nakapagsama ako ng kaibigan sa bahay. {7-3.4} {DT10/fg|ft}
[13]magpa-Nagpagamot si Lola ng kanyang sakit sa doktor. {7-4.1 [1 6]} {DT10+01/fh|fg|ft}
[14]-anBinilhan niya ang panadero ng tinapay. {7-2.3 [2]} {DB20/fp|fg|ft}
[15]ka-&-Kasusulat ko lang ng kuwento. {6-6.6} {DP20/f0|fg|ft//DT10}
[16]Iba pang mga pandiwang na may kumpol-panlaping -an at katungkulan ng tagatiis: ma--an {7K-321 [1 2]}, pa--an {7K-413 [4]}, mapa--an {7K-422 [17]} (bihira), pag--an {7K-511 [10-14]}.
[17]Iba pang mga pandiwang may katungkulan ng tagatiis: -in {7-2.2 [3]} (bihira), i- {7-2.4 [4]}, mai- {7K-331 [10]}, pa--in {7K-414 [16]} (bihira), ipag- {7K-521 [11]}, pag--in {7K-534 [4]}, ipang- {7K-611 [13]}.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_02.htm
09 Oktubre 2010 / 21 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 6 Mga Pandiwa (Talaksan 6/02)

6/01 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/01 6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Fisyntag