6K Mga Pangabit sa Mga Pandiwa

{6K-101}   Magkakaibang katangian ng pandiwa

May halimbawa ng iba't-ibang katangian ng pandiwa sa sumusunod na talahanayan.

PalaanyuanPalaugnayanFokus Pagkakabago

[1]Binigyan niya ng pera ang kanyang anak. -an{DB20}fpGawa
[2]Tinamnan ko ng talong ang gulayan. -an{DB20}fnGawa
[3]Pinuntahan ko siya kahapon. -an{DB10}fnGawa
[4] Naipanggapos ng leon ang taling matibay. maipang-{DB10}fmKaya
[5]Labis kong ikinatuwa iyon. {W Angela 3.14} ika-{DB10}fsGawa
[6]Ano ang iniluluha niya? i-{DB10}fsGawa
[7]Saan mo itinapon ang basura? i-{DB10}ftGawa
[8]Buksan mo ang pinto.-an{DB10}ftGawa
[9]Basahin mo ang kuwento nang malakas. -in{DB10}ftGawa
[10]Napag-away ko ang dalawang gagamba.mapag-{DB10}fg Kaya Utos
[11]Nakabasa ako ng kuwentong kababalaghan. maka-{DT10}fgTaon
[12]Kumain na kami ng mangga.-um-{DT10}fg Gawa
[13]Siya ang nagluluto ng aming pagkain. mag-{DT10}fgGawa
[14]Magsaya ka, huwag kang malungkot. mag-{DT00}fyLagay
[15]Nagugutom na kami.ma- {DT00}fyLagay

{6K-102 Θ}   Anyong pamanahon at pandiwari

May katangian ang pandiwaring Filipino: Walang pagkakaibang pampalaanyuan ang mga ito at ang anyong pamanahon na may kabisaang pang-ubod. Dahil dito mukhang halata na pinagsasama ang dalawang pulutong sa isang uri. Itinataguyod ang pag-iisip na ito dahil maaaring ipalagay na sugnay na makaangkop na pinaikli ang yaring may pandiwari; doon nagiging pandiwari sa yaring pinaikli ang anyong pamanahon sa sugnay na di-pinaikli.

Maaaring piliin ang dalawang katawagan sa uring pinagsama. Maaaring sabihin na walang pandiwa ang wikang Filipino at sa halip nito palaging ginagamit ang pandiwari. Maaari namang sabihin na may anyong pamanahon na nagagamit ding pandiwari. Sa aming palagay, magkaiba lamang ang katawagan at hindi ito mahalaga. Sa akda namin, ginagamit ang pangalawang katawagan.

Kahit walang pagkakaibang pampalaanyuan ay ginagamit namin ang katawagang pandiwari upang ilarawan ang pampalaugnayang paggamit na tangi ng anyong pamanahon {6-6.4} kung saan nawalan ng kabisaang pang-ubod ang pandiwa {2-4.3}. May iba pang katwiran: Madalang lamang maaaring gamitin ang pawatas bilang pandiwari. Kung kaya may pagkakaibang tunay ang paggamit ng anyong pamanahon at pandiwari.


{6K-103}   Mga pandiwa ng angkang-salitang bili

May nagiibang gamit at kahulugan ang pandiwa ng angkang-salitang bilị. Maaaring gamitin ang pandiwang bilị bilang bumilị at magbilị.

 
[1]mamilị: Namimili sila. {DT00}Bumili
[2]mamilị: Namili ako ng regalo. {DT10}Bumili
[3]bumilị: Bumili ka ng mga aklat. {DT10}Bumili
[4]magbilị: Nagbibili ng karne ang tindahan.{DT10}Magbili
[5]makabilị: Nakabili ako ng lupa at lote. (Kaya ko.){DT10} Bumili
[6]makabilị: Nakabili ako ng murang ginto. (Suwerte ako.){DT10} Bumili
[7]mabilị: Nabili na ang tinda mo. {DB00}Magbili
[8]maipagbilị: Maipagbibili iyon.{DB00}Magbili
[9][mabilị]: Mabibili ang marka sa Manila.{DB01}Bumili
[10]bilhịn: Bilhin mo ang libro. {DB10}Bumili
[11]mabilị: Nabili ko ang maling sukat ng sapatos.{DB10}Bumili
[12]ipagbilị: Ipagbibili nila ang kabayo.{DB10}Magbili
[13]bilhịn: Bilhin mo sa akin ang libro. (Maaari kawani o pariralang malaya ang sa akin.) {DB11}Bumili
[14]ibilị: Ibili mo ako ng posporo.{DB20}Bumili
[15]bilhạn: Binilhan niya ako ng tinapay.{DB20}Bumili
[16]pagbilhạn: Pinagbilhan ko siya ng kotse.{DB20}Magbili
[17]pamilihịn: Pinamili natin ng malaking isda si Kuya.{DB20}Bumili

{6K-211 Θ}   Pandiwang panlagay at katinigang 'statif'

May kahirapan ang katawagang 'tagaganap' sa pandiwang panlagay {6-3.2.3}. Dahil sa katangiang pansarili ng pandiwang panlagay ay marahil na dapat ipasok ang iba pang katinigang 'statif'. Halos di-maaaring ibukod ang tahasan at 'statif' {6K-3231} at mayroon pang pangsanib sa tahasan at balintiyak {6-2.4}. Nasa dalasan lamang at hindi lubos ang pagkakaiba ng paglalapi ng pandiwang panlagay at ibang pandiwang tahasan. Sa tabi nito - kahit madalang - may yaring balintiyak na panlagay {6-3.2.3 [10]}. Kung kaya tinatalikdan namin ang pagpapasok ng 'statif' bilang ikatlong katinigan. Sa halip nito ipinapalagay naming tanging uring nasa loob ng paraang pansemantika ng fokus at katungkulan.


{6K-212}   Dalasan ng balintiyak at tahasan

(1) Nagsuri namin nonng 2005 ang dalasan ng balintiyak at tahasan sa ilang kasulatan { W Akt-Pass}. Kung may mapagpipilian, minamabuti ang balintiyak sa mahigit 80 % ng kalagayan.

(2) Sa Pagtitipong Panggawaan namin (maliban sa lahok galing sa aklat na pambalarila) nakita ang ugat na bigạy nang 31 beses:

24 pangungusap Balintiyak bigyan 11, ibigay 7, maibigay 3, ipagbigay 1, Ugat 2.
5 pangungusapTahasanmagbigay 5.
2 pangungusapPangngaldiwa

{6K-222 }   Pag-uugnay ng pantuwid at pandako sa pariralang pandiwa

(1) Sa pagsasaliksik na pang-aghamwika, mahalaga ang pag-uugnay ng parirala sa pariralang pandiwa. Doon ibinubukod ang mga 'pang-ubod na parirala ng sugnay' (kawani ng pandiwa sa amin) sa mga 'oblikong parirala' (malayang bahagi ng pangungusap sa amin). Sa sistema nila, alinsunod sa uri at bilang ng pang-ubod na parirala pag-uuring pampalaugnayan na ginagamit ang katawagang 'transitive', 'intransitive' at S-A-O. May suliranan dito ang wikang Filipino; malimit na hindi maliwanag ang pagbubukod nito. Sa aghamwika, malimit na napakakipot ang paggamit ng katawagang kawani sa pariralang pandako. Doon tinatawag na obliko ang maraming parirala na ipinapalagay naming kawani.

(2) Gusto naming ilarawan nang mabuti ang aming katuturang "pampalaanyuan" ng kawani {6-2.2 (3)}. Alinsunod doon kawani ang sa alạk sa [1a 1b] dahil maaari itong maging paniyak na may fokus sa pangungusap na [1c]. Halimbawang [1 2] ang tinatalakay ni { Nolasco 2006 p. 2} sa pangkat tungkol sa 'Tradisyunal na pagsusuri'. Sa pangungusap na [2], mahilig pang sabihing obliko ang pariralang sa palanggana. Kung ihahambing ang pangungusap na [2|3], mahilig nang sabihing (hindi sabi ni Nolasco) pang-ubod ang pariralang ito sa [2], dahil ito ay paniyak na may fokus (palaging pang-ubod) sa [3]. Kung sabihing hindi makabalarila ang pangungusap na [3] (may alinlangan kung may pandiwang pakainan ang wikang Filipino) ay talagang obliko ang pandako sa [2].

 
[1][a] Hinahalo niya ang tubig sa alak. [b] Inihahalo niya ang tubig sa alak. [c] Hinaluan niya ng tubig ang alak.
[2]Nagpakain si Juan ng darak sa kanilang baboy sa palanggana. Malaya ?? Kawani
{DT11/fg} ?? {DT12/fg|fn}
[3]Pinakainan ni Juan sa kanilang baboy ng darak ang palanggana. Kawani {DB21/fn}

Maraming pagkakamaaari ang wikang Filipino upang ilagay sa fokus ang iba't ibang parirala. Dahil sa katuturang naturan, malawak ang saklaw ng kawani. Hindi ito kahinaan ng katuturan namin. Kasalungat nito, ito'y tanda ng pagkakaiba-iba ng wikang Filipino ng pagbuo ng pandiwang balintiyak. Bukod dito, katangian ng wikang ito na malabo ang pag-uuri ng pandako. Magkapareho ang anyo ng pariralang ito kung kawani o pariralang malayo; walang kaibahang pampalaugnayan o pampalaanyuan.

(3) Nagpapagaang maaaring ihambing ang kaparaanan namin at ang sistemang S-A-O na may yaring 'transitive' at 'intransitive'.

Kaparaanan namin Sistemang S-A-O

Walang kawaniD00?'intransitive' ?
Isang kawaniDT00S'intransitive'
Dalawang kawaniDT01 DT10A O 'transitive', 'absolutive'
Dalawang kawaniDB10A O 'transitive', 'ergative'
Tatlong kawaniDB11 DB20??

Kung sumusunod kay Nolasco, dapat magbago ng sistemang S-A-O:

Kaparaanan namin { Nolasco 2006}

Walang kawaniD00?'Atransitibo (intransitibong konstruksyon na walang absolutibong argumento)'
Isang kawaniDT00S'Intransitibo'
Isang kawaniDB00?'Konstruksyong transitibo pero may iisang gramatikal na argumento lamang'
Dalawang kawaniDT01 DT10--Hindi umiiral ang pulutong ito. 'Intransitibo' daw ang pandiwang may panlaping -um- at m-; dahil dito obliko ang pangalawang kawani. 'Konstruksyong semantiko-transitibo pero gramatiko-intransitibo' ang pulutong ito.
Dalawang kawaniDB10A O'Transitibo, ergatibo' Dahil intransitibo daw ang panlaping ma- may 'konstruksyong transitibo na may panlaping transitibo at intransitibo'.
Tatlong kawaniDB11 DB20?Halatang obliko ang ikatlong kawani.

(4) Kina { Schachter 1972 p. 283} ipinapalagay na 'directional complement' ang pandako; kawani ito. Magkatulad ang pagtalakay kina { Aganan 1999}, {1K-612 (3)}.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_V_01K.htm
09 Setyembre 2006 / 24 Agosto 2013 *Ayos

Wikang Filipino - Wakas ng 6K Pangabit sa Mga Pandiwa (Talaksan 6K/01)

6/01 6/02 6/03 6/04 6/05 6/06 6/07 6/08 7/09 7/10 7/11 7/12 7/13 7/14
6K/02 6K/03 6K/04 6K/05 6K/06 6K/07 6K/08 7K/09 7K/10 7K/11 7K/12 7K/13 7K/14
Simula ng talaksan   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag