2K Pangabit sa Panguri at paniyak
(Talaksan 2K/2)

{2K-421 }   Pariralang pangngalan bilang panaguri kina Aganan

Alinsunod kina { Aganan 1999 p. 74}, may apat na uri ng 'nominal' (pariralang pangngalan) na maaaring bumuo ng panaguri:

Sa aming palagay, karaniwang pangngalan ang dalawang panaguri. May di-karaniwang ang ang panaguri sa [1] {2-2.5}. Pangngalan na may pantukoy ang panaguri sa [2] {8-6.3}.


{2K-431}   Pariralang pandiwang may o walang kabisaang pang-ubod

Nagsasaad ng pariralang pandiwa bilang paniyak o panaguri ang paglalahad sa pangkat na {2-4.3}. Kung ganito may kawani at may kabisaang pang-ubod ang pandiwa.

Tinatawag naming pandiwari ang pandiwa kung hindi ito maaaring magkaroon ng kawani at samakatwid wala itong kabisaang pang-ubod {6-6.2}. Maaaring magamit na pang-uri, pang-abay o pangngalan ang pandiwari. Pampalaugnayang magkaiba ang mga ito at ang pandiwang may kabisaang pang-ubod. Walang pagkakaibang pampalaanyuan.

Napakaliwanag ang kaibahan ng pandiwang may at walang kabisaang pang-ubod kung may pandiwari sa loob ng pariralang pangkaroon [1|2] {4-4.3}.

 
[1]Pandiwang makataguring may kabisaang pang-ubod
  ... pinakiramdaman ko kung naririnig ko ang tinig niya. (Ang pandiwang makataguring naririnig ay may dalawang kawani: paniyak na tinig bilang tagatiis at pantuwid na ko bilang tagaganap.) {4-4.3 [10]}
[2]Pandiwaring walang kabisaang pang-ubod
  ... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. (May pariralang pangkaroon bilang panaguri ang pangungusap, ako ang paniyak nito. Ang pariralang pangngalan sa loob ng pariralang pangkaroon ang pandiwaring naririnig. Wala itong kawani at walang kabisaang pang-ubod. Sa halip nito may panuring na tinig at kalabog na may pang-angkop.) {4-4.3 [12]} {4K-432 Σ}

{2K-491 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Sugnay bilang paniyak

Pagsusuri ng ibang pangungusap na may pariralang pangngalan bilang paniyak [1].

[1]   Sinabi ko nga ang totoo.
Sinabi ko ngaang totoo   
{P-P=P-D} {P-T=P-N}
sinabikongaangtotoo
DB10/DTW.HTA/HTMTN

Pagsusuri ng pangungusap na may sugnay bilang paniyak [2].

[2] Sinabi kong pumunta sila sa palengke.
           
Sinabi ko -ng pumunta sila sa palengke 
{S-0/L/P0} {S-L/PTP}
Sinabi ko   pumunta sa palengkesila
{P-P=P-D} {P-P=P-D(D P-K} {P-T=P-N}
sinabikong  pumunta silasapalengke
DB10/DTW.HT.TLDT01/DHT/3D TKN

Sugnay na makaangkop na may pang-angkop sa kong ang paniyak.

Hindi umaalis ang panghalip sa sugnay nito; dahil dito walang panggitagang sinabi ko silang sa sugnay na pang-itaas (gayunman {13-5.5.2}).

Kung may pandiwang balintiyak ang sugnay, parehas pa ang yaring [2|3].

[3] Sinabi ni Mariang lutuin mo ang hapunan mamayang gabi.
Sinabi ni Maria-ng lutuin mo ang hapunan mamayang gabi
{S-0/L/P0}  {S-L/PT}
  
Hindi umaalis ang panghalip na mo sa sugnay nito; dahil dito walang panggitagang sinabi mo ni Mariang sa sugnay na pang-itaas.

{2K-492 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Sugnay na makaangkop (pariralang pangkaroon) bilang paniyak ng sugnay na pang-itaas

Natitiyak kong mapapatawad nila ako, alam kong walang magulang na nakakatiis sa anak, kahit nagkasala man iyon. {W Estranghera 3.9}
[1] Natitiyak ko- [3] alam ko-
[2] -ng mapapatawad nila ako [4] -ng walang magulang
[5] na nakakatiis sa anak
[6] kahit nagkasala man iyon.

{S-0/L/P0}  {S-0/L/P0}
{S-L/PT} {S-L/P0}
{S-L/P0}
{S-K/PT}

Binubuo ng dalawang sugnay na [1 3] ang pangungusap na tambalan.

Walang paniyak ang sugnay na [1], sugnay na makaangkop na [2] ang paniyak nito.

Walang paniyak ang sugnay na [3], sugnay na makaangkop na [4] ang paniyak nito.

Panuring sa magulang sa sugnay na [4] ang sugnay [5/6].
        

[1 2] Natitiyak kong mapapatawad nila ako
natitiyak ko-  -ng mapapatawad nila ako
{S-0/L/P0}  {S-L/PT}
natitiyak ko   mapapatawad nilaako
{P-P=P-D}  {P-P=P-D}{P-T=P-N}
natitiyakkongmapapatawad nilaako
DB10/KTW.HT.TLDB10/HTW.HT HT

[3 4] alam kong walang magulang
alam ko-  -ng walang magulang
{S-0/L/P0}  {S-L/P0}
alam ko  walang magulang
{P-P=P-N?U}  {P-P=P-KD}
alamkongwalangmagulang
N?UTW.HT.TLTK/D.TLN

Hindi sugnay payak ang dalawang sugnay na [3 4], hindi maaari ang pangungusap katulad ng alam ko ang walang magulang.

Pangngalan o pang-uri ang alam, ngunit hindi anyong pinaikli ng pandiwa {6K-634}.

Walang paniyak ang sugnay na [4], binubuo lamang ng isa pariralang pangkaroon (panaguri).

[5 6] na nakakatiis sa anak, kahit nagkasala man iyon
na nakakatiis sa anak  kahit nagkasala man iyon
{S-L/P0}  {S-K/PT}
nakakatiis sa anak   nagkasala maniyon
{P-P=P-D} {P-P=P-D}{P-T=P-N}
nanakakatiissaanakkahit nagkasalamaniyon
TLDT01/KTKNKDT00/D A/HTHP

Pinaikli ang sugnay na [5]; salitang kaugnay na nasa sugnay na pang-itaas [4] ang kinaltas nitong paniyak na magulang.

Nakaraan na pansanhi ang inihuhudyat ng pangnagdaan, hindi pananaw na panganap {6-6.2.6 Θ (3)}.

{2K-493}   Sugnay bilang paniyak: Iba pang mga halimbawa

Kalimitan [4a|b], ngunit hindi palagi [6a|b], minamabuti ang pawatas ng pandiwa {6-7.5}. Kung kasama sa salitang pananong, palaging ginagamit ang pangatnig na kung sa halip ng pang-angkop [5 7] {13-5.2.2}.

 
[5]Simula nang mamatay ang Inay. {W Damaso 3.1} {P-P=P-N P-T=S-K}
[6]... napagtanto kong ang pagkalinga ng magulang ang tunay kong hinahanap. {2K-252 Σ} {P-P=P-D P-T=S-L}
[8]... alam kong walang magulang na nakakatiis sa anak, kahit nagkasala man iyon. {2K-492 Σ} {P-P=P-N P-T=S-L}
[1]Sinabi ko nga ang totoo. (Pangungusap na payak upang maaaring ihambing.)
[2]Sinabi kong wala silang pera.
[3][a] Sinabi ni Ateng wala silang pera. [++] [b] Sinabi ni Ate na wala silang pera. [+]
[4][a] Sinabi kong pumunta sila sa palengke mamayang hapon. [++] [b] Sinabi kong pupunta sila sa palengke mamayang hapon. [+]
[5]Hindi ko alam kung kanino niya ito ibinibigay. {W Angela 3.1}
[6][a] Narinig kong paparito sila sa isang linggo. [++] [b] Narinig kong pumarito sila sa isang linggo. [+]
[7]"Bakit?" alam mo kung sino'ng nagtanong. {W Gubat 3.35}
[8]Nagsisimula na namang balutin ng katahimikan at kalungkutan ang paligid. {W Laruang Krus 3.1} (Hindi paniyak sa nagsimula ang ang paligid.)
[9]Mabuting bigyan ng pera ang mga mahihirap. {2-4.7 [11]}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-P_2K.htm
06 Pebrero 2011 / 15 Hunyo 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng Pangabit 2K Panguri at paniyak (Talaksan 2K/2)

Simula ng talaksan   2/1 2/2 2K/1   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag