2K Pangabit sa Panguri at paniyak
(Talaksan 2K/2)

{2K-421 } Pariralang pangngalan bilang panaguri kina Aganan

Alinsunod sa { Aganan 1999 p. 74}, may apat na uri ng nominal (pariralang pangngalan) na maaaring bumuo ng panaguri:

Pangngalan
Panghalip Panao
Panghalip Pamatlig
Pariralang normal. May dalawang halimbawa doon:
[1] Ang batang iyan ang kapatid ko.
[2] Si Bernie ang aking partner.

Sa aming palagay, karaniwang pangngalan ang dalawang panaguri. May di-karaniwang ang ang panaguri ng [1] {2-2.5}. Pangngalan na may pantukoy ang panaguri ng [2] {8-6.3}.

{2K-461} Pariralang pandako bilang panaguri at paniyak: Iba pang halimbawa

[1]	[a] Nasa bahay ang nanay. [b] Sino ang nasa bahay? [c] Nanay ang nasa bahay. [d] Ang nanay ay nasa bahay.
[2]	Ako ang nasa isip mo.
[3]	[a] Kanino ang lapis? [b] Sa ama ang lapis. [c] Sa akin ang lapis. [d] Akin ang lapis.
[4]	[a] Ano ang sa ama? [b] Lapis ang sa ama.
[5]	[a] Ano ang sa akin? [b] Ano ang akin? [c] Lapis ang sa akin. [d] Lapis ang akin.
[6]	Pakisabi mo sa kanya ang tungkol sa bagay na iyon.

[7]	May pera ang lolo.
[8]	[a] Sino ang walang pera? [b] Walang pera ang lola. [c] Ang lola ay walang pera.
[9]	Sino ang maraming pera?
[10]	Sino ang may gustong kumain ng mangga?
[11]	[a] Sino ang wala nang gustong maglaro? [b] Si Ana ang wala nang gustong maglaro.
[12]	Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit ... {2K-252 Σ}
Higit na maitim ang limbag = Panaguri. May salungguhit = Paniyak.

{2K-491 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Sugnay bilang paniyak

Pagsusuri ng ibang pangungusap na may pariralang pangngalan bilang paniyak [1].

[1] Sinabi ko nga ang totoo.
Sinabi ko nga			ang totoo
{P-P=P-V}			{P-S=P-N}
sinabi	ko	nga	ang	totoo
VP10	MC.PP.L	D	MS	N

Pagsusuri ng pangungusap na may sugnay bilang paniyak [2].

[2] Sinabi kong pumunta sila sa palengke.

Sinabi ko		-ng pumunta sila sa palengke
{C-0/I/P0}		{C-L/PSP}
Sinabi ko			pumunta sa palengke			sila
{P-P=P-V}			{P-P=P-V(V P-A}			{P-S=P-N}
sinabi	kong		pumunta	sila	sa	palengke
VP10/A	MC.PP.L		VA01/A	PP/3P	MA	N
		Sugnay na makaangkop na may pang-angkop sa kong ang paniyak.
				Hindi umaalis ang panghalip sa sugnay nito; dahil dito walang panggitagang ~~sinabi ko silang~~ sa sugnay na pang-itaas (gayunman {13-5.5.2}).

Kung may pandiwang balintiyak ang sugnay, parehas pa ang kayarian [2|3].

[3] Sinabi ni Mariang lutuin mo ang hapunan mamayang gabi.
Sinabi ni Maria		-ng lutuin mo ang hapunan mamayang gabi
{C-0/I/P0}		{C-L/PS}
		Hindi umaalis ang panghalip na mo sa sugnay nito; dahil dito walang panggitagang ~~sinabi mo ni Mariang~~ sa sugnay na pang-itaas.

{2A-492 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Sugnay na makaangkop (pariralang pangkaroon) bilang paniyak ng sugnay na pang-itaas

Natitiyak kong mapapatawad nila ako, alam kong walang magulang na nakakatiis sa anak, kahit nagkasala man iyon. {W Estranghera 3.9}
[1] Natitiyak ko-		[3] alam ko-
	[2] -ng mapapatawad nila ako		[4] -ng walang magulang
				[5] na nakakatiis sa anak
					[6] kahit nagkasala man iyon.

{C-0/I/P0}		{C-0/I/P0}
	{C-L/PS}		{C-L/P0}
				{C-L/P0}
					{C-C/PS}
Binubuo ng dalawang sugnay na [1 3] ang pangungusap na tambalan.
Walang paksa ang sugnay na [1], sugnay na pang-angkop na [2] ang paksa nito.
		Walang paksa ang sugnay na [3], sugnay na pang-angkop na [4] ang paksa nito.
				Panuring sa magulang sa sugnay na [4] ang sugnay [5/6].

[1 2] Natitiyak kong mapapatawad nila ako
natitiyak ko-		-ng mapapatawad nila ako
{C-0/I/P0}		{C-L/PS}
natitiyak ko			mapapatawad nila		ako
{P-P=P-V}			{P-P=P-V}		{P-S=P-N}
natitiyak	kong		mapapatawad	nila	ako
VP10/E	MC.PP.L		VP10/F	MC.PP	PP

[3 4] alam kong walang magulang
alam ko-		-ng walang magulang
{C-0/I/P0}		{C-L/P0}
alam ko			walang magulang
{P-P=P-N?J}			{P-P=P-A/E}
alam	kong		walang	magulang
N?J	MC.PP.L		O.MA/E.L	N
Hindi sugnay payak ang dalawang sugnay na [3 4], hindi maaari ang pangungusap katulad ng ~~alam ko ang walang magulang~~.
Pangngalan o pang-uri ang alam, ngunit hindi anyong pinaikli ng pandiwa {6K-634}.
			Walang paniyak ang sugnay na [4], binubuo lamang ng isa pariralang pangkaroon (panaguri).

[5 6] na nakakatiis sa anak, kahit nagkasala man iyon
na nakakatiis sa anak				kahit nagkasala man iyon
{C-L/P0}				{C-C/PS}
	nakakatiis sa anak				nagkasala man		iyon
	{P-P=P-V}				{P-P=P-V}		{P-S=P-N}
na	nakakatiis	sa	anak	kahit	nagkasala	man	iyon
L	VA01/E	MA	N	C	VA00/A	D/EC	PD
Pinaikli ang sugnay na [5]; salitang kaugnay na nasa sugnay na pang-itaas [4] ang kinaltas nitong paniyak na magulang.
					Nakaraan na pangsanhi ang inihuhudyat ng pangnagdaan, hindi tananaw na panganap {6-6.2.6 Θ (3)}.

{2K-493} Sugnay bilang paniyak: Iba pang mga halimbawa

Kalimitan [4a|b], ngunit hindi palagi [6a|b], minamabuti ang pawatas ng pandiwa {6-7.5}. Kung kasama sa salitang pananong, palaging ginagamit ang pangatnig na kung sa halip ng pang-angkop [5 7] {13-5.2.2}.

[1]	Sinabi ko nga ang totoo. (Pangungusap na payak upang maaaring ihambing.)
[2]	Sinabi kong wala silang pera.
[3]	[a] Sinabi ni Ateng wala silang pera. [++] [b] Sinabi ni Ate na wala silang pera. [+]
[4]	[a] Sinabi kong pumunta sila sa palengke mamayang hapon. [++] [b] Sinabi kong pupunta sila sa palengke mamayang hapon. [+]
[5]	Sinabi ko kung saan sila pumunta.
[6]	[a] Narinig kong paparito sila sa isang linggo. [++] [b] Narinig kong pumarito sila sa isang linggo. [+]
[7]	Narinig ko kung sino ang ikakasal sa kanya.
[8]	Nagsisimula na namang balutin ng katahimikan at kalungkutan ang paligid. {W Laruang Krus 3.1} (Hindi paniyak ng nagsimula ang ang paligid.)
[9]	Mabuting bigyan ng pera ang mga mahihirap. {2-4.7 [11]}

{2K-494 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Sugnay bilang panaguri

Ang tanging alam ko lamang ay malayo na ang loob niya sa akin.

ang tanging alam ko lamang ay malayo na ang loob niya sa akin

{C-Cd/SYP(P-S P-P)}

ang tanging alam ko lamang

ay malayo na ang loob niya sa akin

{P-S=P-N}

{P-P=C-L}

malayo na ang loob niya sa akin

{C-L/PSP}

malayo na sa akin

ang loob niya

{P-P=P-J}

{P-S=P-N}

ang

tanging

alam

lamang

malayo

ang

loob

niya

akin

J.L

D/EC

MA.PP

Mga pagpuna tingnan sa {2K-495 Σ}.

{2K-495 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Sugnay bilang panaguri

[1] Ang tangi mo na lang nagawa upang alisin ang tensiyon ay paglaruan ang tungki ng aking ilong.

Ang tangi mo na lang nagawa

ay paglaruan ang tungki ng aking ilong.

{C-Cd/SYP(P-S P-P=C-L}

upang ...

{C-C/S}

Ang tangi mo na lang nagawa

ay paglaruan ang tungki ng aking ilong.

{P-S=P-V}

{P-P=C-L}

tangi mo na lang nagawa

paglaruan ang tungki ng aking ilong.

{P-V(ICC/D|PP|V)}

{C-L/PS}

paglaruan

ang tungki ng aking ilong.

{P-P}

{P-S}

ang

tangi

lang

nagawa

paglaruan

ang

tungki

aking

ilong

MC.PP

VP10/A

VP10/N

MA.PP.L

Tatlong sugnay ang bumubuo ng pangungusap na tambalang ito. Halatang pang-ibaba ang sugnay na upang alisin ang tensiyon; hindi na banggitin ito sa sumusunod. Maaaring ilarawang buod ng dalawang ibang sugnay ang pangungusap na payak na Ang nagawa mo ay paglaruan; pandiwang paglaruan ang panaguri nito. Sa puspos na pangungusap naman ang panaguri ay isa pang sugnay na may paglaruan bilang panaguri; ang pandiwang ito ay may kabisaang pang-ubod at nagkakaroon ng paniyak na ang tungki ... bilang kawani. Upang ipaliwanag ang pagsailalim ay nasa pangnagdaan ang pandiwang-paniyak ng pang-itaas na sugnay na nagawa; nasa pawatas naman ang pandiwang-panaguri ng pang-ibabang sugnay {6-7.5}.

Nasa likod ng paniyak ng sugnay na pang-itaas ang sugnay na pang-ibaba (ito'y panaguri ng sugnay na pang-itaas). Kaya nga, nasa di-karaniwang ayos ang pangungusap na tambalan; nasa harap ng sugnay-panaguri ang panandang ay (sa wastong pagsasalita: bahagi ng sugnay na pang-itaas ang ay). Dahil dito, hindi kailangan ng pang-angkop; natatakdaan lamang maaari itong ipalagay na sugnay na makaangkop. {13-5.3.2 (4)}

Panggitagang pantuwid ang pariralang pandiwang tangi mo na lang nagawa; mo ang katagang panggitaga at tangi ang salitang makatukoy ng panggitaga. Halimbawa sa magkatulad na pariralang walang panggitaga ang tanging nagawa ng kapiling ko. Kasama sa katagang mo ang ibang mga pang-abay na hutagang na at lang.

Ang lang ay isa sa mga hutagang walang patinig o n bilang huling tunog. Ipinagbabawal ang paggamit ng pang-angkop na na sa yaring hutaga {11-6.3}. Itong parirala kung walang lang: Ang tangi mo nang nagawa.

Iba pang kayarian:
[2]	[+]	Paglaruan ang tungki ng aking ilong ang tangi mo na lang nagawa.
[3]	[+]	Naglalaro ng tungki ng aking ilong ang tangi mo na lang nagawa.

[2] Paglaruan ang tungki ng aking ilong ang tangi mo na lang nagawa.
Paglaruan ang tungki ng aking ilong						ang tangi mo na lang nagawa
{P-P=C-L/PS}						{P-S=P-V}
Paglaruan ang tungki ng aking ilong
{C-L}
Paglaruan ang nagawa ko ang ubod ng pangungusap na tambalan. Inibubukod ito sa pangungusap na [1] dahil itong nasa karaniwang ayos. Kung kaya, nasa harap ng pang-itaas na pandiwa ang pang-ibaba; kataliwasan ito {6-7.5}. Walang pagkakakabit ang sugnay-panaguring nasa unahan (walang pang-angkop sa hulihan nito); ito'y sugnay na makaangkop sa matalinghagang paglalarawan lamang {13-5.3.2 [11]}

Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-P_2K.htm 06 Pebrero 2011 B-678-1

2K Pangabit sa Panguri at paniyak
(Talaksan 2K/2)

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng Pangabit 2K Panguri at paniyak (Talaksan 2K/2)

Simula ng talaksan 2/1 2/2 2K/1 Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

2K Pangabit sa Panguri at paniyak (Talaksan 2K/2)

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng Pangabit 2K Panguri at paniyak (Talaksan 2K/2)

Simula ng talaksan 2/1 2/2 2K/1 Palaugnayan Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

2K Pangabit sa Panguri at paniyak
(Talaksan 2K/2)

Simula ng talaksan 2/1 2/2 2K/1 Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag