2 Panaguri at paniyak
(Talaksan 2/2)

2-4 Mga bahagi ng pariralang panaguri at paniyak

2-4.1 Pariralang pangngalan bilang paniyak

(1) Karaniwang may panandang ang sa harap ng paniyak kung pariralang pangngalan ito [1-3].

 
[1]Dito nakalagay ang mga tirang pagkain na nahihingi niya. {W Angela 3.1}
[2]Kailangan ang wikang katutubo o ang wikang higit na mabilis maunawaan ng batang Filipino upang ... {W Almario 2007 3.7}
[3]Paanong nalaman nito ang pangalan niya? {W Samadhi 4.4}

(2) Ipinapahayag ng panandang ang ang katiyakan ng paniyak. Walang paggamit ng ang sa kalagayan kung hayag na ang katiyakan ng paniyak sa pamamagitan ng ibang paraan:

 
[4]Masipag siya sa gawain. {W Nanyang 7.2}
[5]Abala ito sa pagtutupi ng mga damit. {W Tiya Margie 3.3}
[6]Dadaan po do'n si Toryo pag dumating. {W Anak ng Lupa 3.6}
[7]Hindi mo na kailangang bilangin ang mga iyan. {W Samadhi 4.3}
[8]Ang iyaking si Roxanna at ang tomboy na si Gretchen. { LIW 10 Abril 2006 p. 9}
[9]Pakiabot mo ang librong ito.
[10][a] Pakiabot mo itong libro. [b] Kumakain na yung kambing.

(3) Maaaring mayroon o walang ang ang paniyak na binubuo ng ilang ngalang gaya ng:

 
[11][a] Tahimik ang lahat sa hapag. {W Pagbabalik 3.19} [b] ... hindi lahat ng mga magulang ay tama. {W Estranghera 3.7}
[12][a] Makakagawa niyan kahit sino. [++] [b] Makakagawa niyan ang kahit sino. [++]
[13][a] Maaari ang alinman sa mga aklat na ito. [++] [b] Maaari alinman sa mga aklat na ito. [+]
[14][a] Nakita ko ang sampung ibon. [++] [b] Nakita ko sampung ibon. [+]
[15][a] ... at ang bawat umuupa'y may kanya-kanyang lutuan. {W Anak ng Lupa 3.4} [b] Binibili bawat maibigan ko. {W Tiya Margie 3.6}

(4) Maaaring kaltasin ang salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan kung mayroon itong panuring {8-6.1 [4]}.


2-4.2 Pariralang pangngalan bilang panaguri

Kalimitang walang pandiwa ang pangungusap. Dahil dito hindi bihira ang pariralang pangngalan bilang panaguri [1-5]. Hindi nasa unahan ang panaguri sa mga pangungusap na [2-5]; dahil dito mayroon itong panandang ay. Lalo na nasa harap ng pantukoy ang panandang ay [4 5].

 
[1]Pilipino ako.
[2]Ako ay Pilipino. (Laganap na awitin ang Ako ay Pilipino ni George Canseco.)
[3]Ang Pilipino ay ako.
[4][a] Ang aking panganay ay si Pedro. [b] Ang aking panganay ay matangkad na si Pedro.
[5]Ang mga anak ko ay mga ito.

Pariralang pangngalan bilang panaguri kay Aganan: {2K-421 }.


2-4.3 Kabisaang pang-ubod ng pandiwa sa pangungusap

(1) Sa karamihan ng pangungusap ay panaguri o paniyak ang pandiwa. Sa gayon may kawani ang pandiwa {6-2.1}; ito'y paniyak, (mga) pantuwid at pandako. Bahagi ng pariralang pandiwa ang (mga) pantuwid at pandako ngunit hindi bahagi nito ang paniyak na may fokus {2-3 (4)}. Gayunman may bisa sa paniyak ang pandiwa. Tinatawag namin itong 'kabisaang pang-ubod' ng pandiwa sa pangungusap {2K-431}. May kabisaang pang-ubod rin ang pandiwa kung paniyak ang pariralang pandiwa; sa kalagayang ito, may bisa sa panaguri ang paniyak-pandiwa.

(2) Hindi maaaring nasa isang pangungusap na payak ang dalawang pandiwang may kabisaang pang-ubod. Sa tulong ng pandiwang nakakabit ay maaari ang pangalawang pandiwa [1 2] {6-7.2}. Maaari ring ikabit sa pangngalan ang sugnay na makaangkop bilang panuring [3] {8-7.7}. Mayroon pang ikatlong paraan: Maaaring gamitin ang pangngaldiwa sa halip ng pangalawang pandiwa [4] {6-6.5}.

Sa mga pangungusap na pangkaroon, pandiwari ang ginagamit upang iwasan ang kabisaang pang-ubod ng pandiwa [5] {4-4.3}.

 
[1] Sa paghahangad mong maging mabuti ka ay binayaan mo na maging masama ang Tiya Nena mo. {W Daluyong 15.21}
[2]... napagtanto kong ang pagkalinga ng magulang ang tunay kong hinahanap. {2K-252 Σ}
[3]Umiiyak na ang asong pinalo ng malikot na bata.
[4]Dito natin ipagpapatuloy ang paggawa ng mga krus para ... {W Laruang Krus 3.5}
[5]Hindi bale, may gagawin tayong tiyak na ikagagaan ng loob mo. {W Unawa 3.2}
Higit na maitim ang limbag = Pandiwang pang-ibaba (o halili). May salungguhit = Pandiwang pang-itaas.

(3) {Θ} Kasalungat ng pariralang pandiwa, walang kabisaang pang-ubod ang pariralang pangngalan. Kung panaguri, paniyak o anumang ibang parirala ang pangngalan, ito'y may bisa lamang sa loob ng parirala nito. Dito may kapansin-pansing pagkakaibang pampalaugnayan ng pandiwa at pangngalan ang wikang Filipino (gayunman tingnan ang {15 ... Θ}).

Kahit may kabisaang pang-ubod ang pandiwa sa pangungusap, hindi nagtatamo ito ng pangunahing papel sa pangungusap na Filipino. Kasalungat ito sa wikang pang-Europa. Maaaring sabihin tungkol sa pangungusap na Filipino: "Kung may pandiwa ang pangungusap, mayroon itong kabisaang pang-ubod.", ngunit hindi "Palaging may pangunahing papel ang pandiwa sa pangungusap."


2-4.4 Pariralang pandiwa bilang panaguri

Sa pangungusap na may pariralang pandiwa bilang panaguri ay bahagi ng pariralang pandiwa ang mga kawani maliban sa paniyak. Nasa fokus ng pandiwa ang paniyak {6-3.1 (1a)}. Sa karaniwang ayos ng panaguri at paniyak, sinusundan ng paniyak ang pariralang pandiwa [1]. Maaaring hatiin ang panaguri upang mailagay ang paniyak sa likod ng pandiwa [2 3]. Kung itinuturing ang pandiwa sa pang-abay, karaniwan itong nasa harap ng pandiwa [4]. Malimit na ginagamit ang mga pang-abay na hutagang na, pa at iba pa [5].

 
[1]Hindi ko binigyan ng halaga ang mga salitang iyon noong una. {W Dayuhan 3.3} {S-1/PT}
[2]Itinaas ni Tan Sua ang malaking kamay at binigyan si Lim Kui ng magkasunod na sampal. {W Nanyang 11.14} {S-1/PTP}
[3]... unang buwan ko pa lang ay binigyan na ako ng sampung piso. {W Nanyang 7.5} (Tingnan din ang yaring hutagang payak {11-3.1.1}.) {S-1/YPTP}
[4]... mabilis na gumaling ang sugat ni Tan Sua. {W Nanyang 13.1} (Pang-angkop ang na.) {S-1/PT}
[5]Tumahimik na si Ada. {W Bulaklak 8.4} (Pang-abay na hutaga ang na.) {S-1/PT}
Higit na maitim ang limbag = Panaguri. May salungguhit = Paniyak.

Salinwika ng pariralang pandiwa {2K-232 (2)}.


2-4.5 Pariralang pandiwa bilang paniyak

Maaaring bumuo ng paniyak ang pandiwa kasama ang kawani nito [1 2] {6-3.1 (1a)}. Napakalimit na binubuo ang pangungusap na pananong nang ganito [2]. Pang-uri ang panaguri sa [3]. Maaari ring bumuo ng paniyak ang iba pang pariralang pandiwa; pang-ibaba (at walang kabisaang pang-ubod) ito sa unang pandiwang bumubuo ng panaguri [4] {6-7.2}.

 
[1]Ako ang mag-aasikaso sa kanya.
[2]Sino ang mag-aasikaso sa kanya? {W Pang-unawa 3.8}
[3]Mapanganib ang lumapit sa ahas. (Dahil pangkalahatan ang pahayag ay walang paniyak-tagaganap (halimbawang may paniyak: Daga ang lumapit sa ahas.). Sa halip nito ay maaaring paniyak ang pang-uring mapanganib.)
[4]Sinikap ng lobo ang tumalon upang makaahong palabas. {6K-754 Σ}

2-4.6 Pariralang pandako bilang panaguri at paniyak

(1) Maaaring panaguri o paniyak ang pariralang pandako. Dapat ibukod ang panaguri at paniyak na binubuo ng pandakong may sa (2) sa itong binubuo ng pandakong may nasa o pariralang pangkaroon (3).

(2) Hindi malimit ang panaguri at paniyak na binubuo ng pandakong may sa. Halos palaging panghalip na panao o pamatlig ang salitang pang-ubod [1a 1b], minsan ang pananong kanino at saạn [2]. Iniiwasan ang panghalip na SA na pamatlig (dito ...) bilang panaguri at paniyak. Sa halip nito ay minamabuti ang anyong makadiwang pinapanggalingan sa panghalip na pamatlig gaya ng nandito [3] {7-1.1}.

 
[1][a] Sa akin ang lapis. [b] Akin ang lapis. [c] Kay Tomas ang lapis. {P-P=P-K}
[2]Kanino ang lapis?{P-P=P-K}
[3]Hay, bakit nga ba ako nandito sa tabi mo? {W Madaling Araw 3.7} {DT00}
Higit na maitim ang limbag = Panaguri. May salungguhit = Paniyak.

(3) Maaaring panaguri at paniyak ang pandakong may nasa o may pangkaroon; [4] ang pangungusap na may nasa {4-2.3 (2)}, [5-8] ang may pangkaroon {4-3 (2)}.

 
[4]Nasa kanya na ang kayamanan ngunit ... {W Tiya Margie 3.11} {P-P=P-K}
[5]Wala kaming magawa kundi panoorin ang pagwasak ng aming bahay. {W Pagbabalik 3.3}{P-P=P-KD}
[6]Ilan sa mga bituing gamit ng mga Sama sa paglalakbay-dagat ang may pangalan. {W Ambrosio 2006 2.3.5}{P-T=P-KD}
[7]Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit ... {2K-252 Σ} {P-P=P-KD}
[8]... sino ang may gustong mawalan ng isang suki? {4K-433 Σ} {P-T=P-KD}
Higit na maitim ang limbag = Panaguri. May salungguhit = Paniyak.

2-4.7 Pang-uri at pang-ukol bilang panaguri at paniyak

(1) Maaaring bumuo ng panaguri ang pang-uri (o pariralang pang-uri) sa mga pangungusap na walang pandiwa [1-3]. Dahil sa pagkakapareho ng panaguri at paniyak maaari ring maging paniyak ang pang-uri [4 5]. Nasa ayos na di-karaniwan ang pangungusap na [3]. Sa pangungusap na [6] ay pang-uri ang panaguri at sugnay ang paniyak {2-4.9}.

 
[1]... maaliwalas ang langit at maganda ang panahon. {W Ambrosio 2.3.2} {P-P=P-U}
[2]Kung wala ang amo kong si Nanay Carmen ... {W Angela 3.2} (Pang-uri ang wala, hindi pangkaroon {4-3 (4)}.) {P-P=P-U}
[3]... hindi lahat ng mga magulang ay tama. {W Estranghera 3.7} {P-P=P-U}
[4]Ikaw na ang bahala sa mga iyan. {W Samadhi 4.4} {P-T=P-U(UK)}
[5]Matagal ko na ring pinagiisipan kung ano ba talaga ang kulang sa buhay ko. {W Damaso 4.1} {P-T=P-U}
[6]Mabuting bigyan ng pera ang mga mahihirap. (Panaguri ang mabuti, hindi panuring sa bigyan.) {P-P=P-U P-T=S-L}

(2) May pang-uring hindi maaaring magamit na panaguri o paniyak. Mga halimbawa ang pang-uring palaging iniuuna kung nagagamit na panuring sa pangngalan {8-7.1 (2)}.

(3) Maaaring bumuo ng panaguri [7] o paniyak [8] ang pariralang pang-ukol {9-7.2}.

 
[7]Tungkol sa panahon ang sulat. {P-P=P-O}
[8]Ayaw ko munang isipin ang tungkol sa pag-aasawa. { Perdon 2003 p. 84} {P-T=P-O}

2-4.8 Pang-abay bilang panaguri

Madalang lamang ang pangungusap kung saan nagagamit na panaguri ang pariralang pang-abay [1-2], karaniwang pang-abay ng pulutong na kanina {10-3.3 (1)}. Halos walang pang-abay bilang paniyak.

 
[1]Bukas kasi ang iyong kaarawan. {W Rosas 4.8} {P-P=P-A}
[2]Kailan ang pulong?{P-P=P-A(AN)}

2-4.9 Sugnay bilang paniyak o panaguri

(1) Maaaring sugnay ang nasa halip ng paniyak. Karaniwang ito'y sugnay na makaangkop; ginagamit ang pang-angkop sa halip ng panandang ang kung nasa ayos na karaniwan ang sugnay na makaangkop [1]. Kung di-karaniwan ay ginagamit ang pang-angkop at ang panandang ang sa harapan ng sugnay na makaangkop [2]. Pag may salitang pananong ang sugnay na bumubuo ng paniyak, ginagamit ang sugnay na pangatnig na may kung o ibang pangatnig [3 4].

 
[1]Sinabi niyang may itsura raw ako kaya't ... {W Damaso 4.5} {P-P=P-U P-T=S-L}
[2]Nakita kong ang kanyang mga mata ay maalab. {W Lunsod 3.16} {P-P=P-U P-T=S-L}
[3]Lalong hindi ko alam kung saan siya nakatira. {W Angela 3.1} {P-P=P-D P-T=S-K}
[4]Hindi niya maintindihan kung natutuwa o nalulungkot siya ... {8K-4211 Σ}.{P-P=P-D P-T=S-K}
Iba pang halimbawa{2K-493}.

(2) Maaaring sugnay sa tambalang pangungusap ang panaguri. Tinatalakay sa {13-5.3.2 (4)} ang pangungusap na ito [5-8].

 
[5]Ang tanging alam ko lamang ay malayo na ang loob niya sa akin. {13K-5321 Σ} {.. P-P=S-L}
[6]Ang tangi mo na lang nagawa upang alisin ang tensiyon ay paglaruan ang tungki ng aking ilong. {13K-5322 Σ [1]}{.. P-P=S-L}
[7]Paglaruan ang tungki ng aking ilong ang tangi mo na lang nagawa upang ... .{13K-5322 Σ [2]} {P-P=S-0 ..}
[8]Kung pasko ang handaan. {P-P=S-K ..}

2-5 Θ Pariralang panaguri at paniyak

Kagyat sa pangungusap ang pariralang pangkayariang panaguri at paniyak, inilalarawan ang tungkulin nito sa kabanatang {13-2}. Hindi maaaring pariralang pang-ibaba ang panaguri at paniyak.

Sa Patakaran itinatampok ang panaguri nang ganito.

 Tungkulin ng panaguri Pagbuo ng panaguri 

[1]Kagyat sa pangungusapPariralang pandiwa {2-4.4}
[2]Kagyat sa pangungusapPariralang pangngalan {2-4.2}
[3]Kagyat sa pangungusapPariralang pandako {2-4.6}
[4]Kagyat sa pangungusapPariralang pang-uri {2-4.7}
[5]Kagyat sa pangungusapPariralang pang-ukol {2-4.7 (3)}
[6]Kagyat sa pangungusapPariralang pang-abay {2-4.8}
Sugnay ang maaaring bumubuo ng panaguri. {2-4.9}

Halos pareho ang paglalahad ng paniyak sa Patakaran dahil sa pagkakapareho ng panaguri at paniyak.

 Tungkulin ng paniyakPagbuo ng paniyak  

[1]Kagyat sa pangungusapPariralang pangngalan {2-4.1}
[2]Kagyat sa pangungusapPariralang pandiwa {2-4.5}
[3]Kagyat sa pangungusapPariralang pandako {2-4.6}
[4]Kagyat sa pangungusapPariralang pang-uri {2-4.7}
[5]Kagyat sa pangungusapPariralang pang-ukol {2-4.7 (3)}
[6]Kagyat sa pangungusap Pariralang pang-abay {2-4.8}
Sugnay ang maaaring bumubuo ng paniyak. {2-4.9}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-P_2.htm
28 Enero 2011 / 01 Setyembre 2016 F

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 2 Panaguri at paniyak (Talaksan 2/2)

Simula ng talaksan   2/1 2K/1 2K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag