2K Mga Pangabit sa Panguri at Pamaksa
(Talaksan 2K/1)
{2K-101 T} Paggamit ng katawagang paksa sa palaugnayan
Sa nakaugaliang balarilang Filipino ang tawag na simuno ay ginamit na patangi bilang katawagan pampalaugnayan para sa kasalukayang pamaksa. Hindi lubhang nakabagay ang salitang ito kung ipinapalagay itong pasimuno ng kilos; masyadong malapit ito sa pamaksang nasa isang pangungusap na tahasan.
Pinag-uusapan
ang karaniwang kahulugan ng salitang paksa. Sa gayon ginawa ang kaguluhan katulad
nito ng Inggles na salitang 'subject' na pati may dalawang
kahulugan ('subject of a clause' bilang pampalaugnayang
katawagan at pinag-uusapan 'subject of a story' bilang
katawagang pansemantika). Tingnan ang halimbawa sa maling pagkaunawa ng pansemantika at
pampalaugnayang paggamit ng paksa kay {
Nolasco 2006 p.4},
kung saan sampung sugnay ang may magkakatulad na paksa (pinag-uusapan) ngunit
wala sa mga ito ang gumagamit ng paksa (pinag-uusapan) bilang pamaksa
(paksang pampalaugnayan). Hindi ito bihira sa wikang Filipino, ngunit mali
lamang ang pagpili ng katawagan.
Dahil dito, ipinasok namin ang katawagang pamaksa para sa paksang pampalaugnayan. Ginagamit din ang katawagang nakafokus (o sa sinaunang palabaybayang Tagalog <nakapokus>). Ngunit hindi palaging nasa fokus ng pandiwa ang pamaksang pampalaugnayan {2-2.3}; dahil dito hindi rin ito lubhang nakabagay. Maaaring gamitin ang ANG parirala, ngunit may ANG pariralang walang ang at may pariralang di-pampaksa na may ang {2-2.5}. Marahil ay katawagang paniyak ang nakabagay na tawag para sa pariralang ito dahil may katiayakan ang pariralang ito; at katiyakan ang pinakamahalagang katangian nito.
{2K-102} Kawalan ng pandiwang pantulong sa wikang Filipino
(1) Walang pandiwang pantulong ang wikang Filipino. Tumutupad ng ilan ibang tungkulin ang pandiwang pantulong sa mga wikang pang-Europa. Pampalaugnayang lumilikha ito ng 'verbum finitum' sa bawat pangungusap, naghihintulod ang isang pagkakatugma sa pangungusap {13-4 Θ}. Mayroon din itong tungkuling pansemantika dalil mayroon panahunan ang mga ito ('I was sick, but I'm well again.').
Mayroon panaguring walang pandiwa ang wikang Filipino. Upang kamtin ang isang kaugnayang pamanahon may ilang pagkamaaari na ginagamit sa sumusunod na pagkauna:
- Hinahalinhan ng panaguring may pandiwa ang panaguring walang pandiwa. Para dito maaaring gamitin ang pandiwang panlagay o pandiwang ng pag-aari (bumait sa [1], ilan pang halimbawa: magutom at magkasakit).
- Paggamit ng pang-abay na pamanahon [2] {10-1}.
- Paggamit ng pandiwang maging [3]; pansemantika itong katulad ng pandiwang pantulong.
|
(2) {Θ} Dahil sa kawalan ng pandiwang pantulong, dahil sa banghay na nakatakda ng pandiwa {7-1.2 Θ} at dahil sa bunga nito, paghihigpit sa pagkakatugma ay may alinlangan kung bagay sa wikang Filipino ang katawagang 'Inflectional phrase (IP)'.
{2K-103 Θ} Panaguring di-makadiwa sa wikang Filipino
Kawalan ng pandiwang pantulong ang isang katangian ng wikang Filipino. Kailangan ito ng tanging pansin lamang kung ipinalalagay na karaniwan ang mga wikang may pandiwang pantulong at walang pangungusap na walang pandiwa. Hinihinuha sa katangiang ito na walang pagkakaibang saligan ng pangungusap na walang pandiwa at itong may pandiwa (na may kabisaang pang-ubod). Tinitiyak nito ang pagtalakay naming tungkol sa magkakaibang panaguri at pamaksa. Bawal dito hinuhaing may magkakatulad na katangian ang magkakaibang klase ng panaguri/pamaksa. Halimbawa ang banghay ng pandiwa sa panahunan; katangian ng pandiwa lamang ito at hindi nagiging katangian ng lahat ng panaguri/pamaksa. Hindi "kulang" sa pangngalan ang banghay na ito; simpleng mayroon itong iba-ibang katangian (katulad ng ibon na hindi "kulang" sa palikpik). Dahil dito, walang tanong kung baka di-pambalarila ang mga panaguring walang banghay. Sa pananaw na ito, hindi dapat na magkaroon ng tanging katangiang makadiwa ang panaguri; hindi kailangan ang paghahanap sa nawawala o nilakdawang pandiwang pantulong (halimbawa: pagsipi sa sanaysay na babanggitin sa ibaba: 'Tagalog may possibly have a phonetically null copula').
Maliban sa katangiang hindi ito pandiwa, walang pangkalahatang katangian ang panaguring walang pandiwa; dahil dito, bawal mapagbukod ang dalawang klase ng panaguring may at walang pandiwa. Dapat namang mapagbukod ang mg klase ng panaguring may pandiwa, ngalan, pang-uri at pandako. Kung ganito, hindi tinatanggihan namin na lalong makahulugan ang pangungusap na may pandiwa, lalong masagana ito sa tanawang pampalaanyuan at pampalaugnayan, at dahil dito, lalong mahalaga ito para sa saliksik pang-aghamwika.
Nakita namin ang { Manueli 2006} bilang isang mahalagang
sanaysay tungkol sa pamaksang ito.
{2A-104 
} Katiyakan ng pamaksa
Ipag-ugnay ni { Lopez 1940} ang batid sa pamaksa at ang
di-batid sa panaguri:
'Arrangement of a simple thought into a known (subject) and an unknown (predicate).' (p.111)
'The participation of emotion, of suspense, is particularily clear in questions in which the unknown must always form the predicate.' (p.113)
{2K-105 } Pamaksa at pariralang pangngalan
"Maaaring maging panaguri at pamaksa ang halos anumang pararilang pangnilalaman sa Filipinong pangungusap."
(1) Sa makabagong pagsasaliksik, hindi na pinag-aalinlanganan ito tungkol sa panaguri.
Sa tabi ng pandiwa bilang panaguri, may mga pangungusap na walang pandiwa; Mayroon itong
mga pangngalan, pang-uri at pandako bilang panaguri
{ Manueli 2006}.
(2) Kalimitang sinasabing ngalan ang pamaksa sa wika Filipino.
Noon pa sinulat ni { Bloomfield 1917} sa § 88: 'The subject of a sentence
is always an object expression' (object expression halos
katulad ng ngalan)). Nababasa sa § 55 '... full words act not
only as attributes, but also as subject and predicate, and any full word may, in
principle, be used in any of these three functions.'. Dahil dito ang
paghihinulang makatwiran ay ngalan ang lahat ng full words
(ngunit hindi ganito ang prankong sinulat ni Bloomfield).
Kung hindi daw ngalan mismo ang pamaksa, 'pinapa-ngalan' ito. Pagsipi ng § 104: 'The transient part of the sentence (halos katulad ng pandiwa) being put into object construction (halos katulad ng pariralang pangngalan) and used as subject.' Sumusunod: '... and the rest of the sentence, objectivized, as subject.'
(3) Kawangis ang sinulat nina
{ Aganan 1999}.
'Ayon naman sa makabagong gramatika na batay sa estruktural na pagkakabuo, tumutukoy ang pangngalan sa anumang salitang isinusunod sa mga panandang ang/ang mga, ng/ng mga, sa/sa mga, si/sina, ni/nina, kay/kina.' (p. 22)
'Laging pariralang nominal ang pamaksa ng pangungusap sa Filipino. Nanganagahulugan ito na laging may nauunang pananda o marker (ang, si/sina) ang pamaksa, kung hindi ito panghalip. Ginagamit ang ang sa anumang bahagi ng panalita na ginawang nominal, maging ito ay pangngalan, pang-uri, pang-abay, o maging pariralang modal, eksistensiyal, o preposisyonal.' (p. 75)
(4) Hindi pa namin nakita ang isang pangangatwiran kung bakit
dapat palaging maging pariralang pangngalan ang mga pariralang may ang.
Hinahakain namin na katwiran nito ang akala (sa amin di-tamang akala) na pantukoy ng
pangngalan ang ang. Hinahakain din namin na bumukal ang akalang ito dahil sa
(di-tumpak na) pagkakahawig ng ang at mga pantukoy ng wikang pang-Europa
(halimbawa: Inggles na 'the') {2K-221 (3)}. Mula sa
dalawang (maling) akalang ito, ay matwirang ipinalagay ang maling paghihinuha na ngalan
daw ang lahat na pamaksa kasi nagkakaroon ng pantukoy ang mga ngalan laman. Kaparehas ang
bunga kung iniuugnay sa isang kaukulang palagyo, nominatibo ang pariralang may
ang; kung ganito matwirang magiging pariralang pangngalan ang lahat ng pariralang
ito kasi ang palagyo ay bahagi ng isang pagbabagong kaukulan (tangi sa mga ngalan).
Bukod dito, sa aming palagay, sa wikang Filipino ay mapanganib ang paghahalo ng malinawag na katawagang pamaksa at malabong katawagang ng isang bahagi ng panalita (ngalan) na may pagkamalabo nito.
Iginigiit namin na ibinukod nang mahigpit ang pamaksa (parirala) at pangngalan (bahagi ng panalita) sa wikang Filipino. Bunga nito, magkaiba ang ang at si; pananda ng pamaksa ang ang, at pantukoy na isinasama sa pangngalan ang si {2-2.2} {6-6.3}.
{2K-211 } ay bilang pananda
(1) May alinglangan (sa maraming dating mga akda) ang pag-uuri ng ay bilang
pananda ng panaguri. Tingnan sa {
W Präd-Subj
2.2}.
(2) Nababasa kay { Bloomfield 1917 § 53}:
'The particle y expresses the predicative
relation' (Sa halimbawang pangungusap sinulat ang 'y
sa halip ng ay.).
(3) Ipinapalagay naming labis na malaya ang pagkakasunod-sunod ng
parirala sa Filipinong pangungusap. Dahil dito, sa aking palagay, walang batayang
pagkakasunod-sunod, at kaya hindi maaari ito baguhin sa pamamagitan ng isang
pagsaliwa ('inversion'). Sa aming paglalahad, hindi
maaaring ay ang isang 'linguistic copula'
{ Lopez 1941 p.264}, 'particle
(equalizing sentence)' { Lopez 1940 p.117}
o 'inversion marker'
{ Kroeger 1991 p.153}. Marahil
may maling unawain ang katawagan naming karaniwan at di-karaniwang ayos
ng panaguri at pamaksa {13-2.1}.
(4) Nababasa sa diksiyonaryo ni L.J. English
{ LJE ay} ang sumusunod kung sa likod ng
isang malayang parirala o sugnay ang ay sa unahan ng panaguri:
'ay2 ligature used instead of a comma, as Bukas ay magpasyál tayo, which could also be: Bukas, magpasyál tayo: Tomorrow let's take a walk (go for a short trip).'
{2K-212 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: ay sa likod ng sugnay.
| Kung tungkol saan ang pagsusulit ay madali akong makakasagot. | |||||
| Kung tungkol saan ang pagsusulit | ay madali | akong | makakasagot | ||
| {C-CS} | {P-P} | {P-S/IC} | {P-P} | ||
| ay | madali | akong | makakasagot | ||
| MP | D/J | PP/1S.L | VA00/F | ||
{2K-213} Panaguring pangkawikaang may siya
Sa akdang pang-aghamwika ay tanging kayariang pampanaguring may
siya ang nakita namin. Alinsunod sa
tagawikang-ina, kasalukuyan pang pambalarila ang mga ito. Ngunit halos walang (o wala
pang?) paggamit nito, hindi kahit ano sa Pagtitipong Panggawaan namin. Halatang gustong
ipalagay na panghalip na panao ang siya. Maaaring tutulan ito, dahil
sa kayariang ito ay ginagamit ang siya pati para sa karamihan at sa
bagay. Sipi galing kay { Bloomfield 1917 § 106 f.} ('circumlocutary definite
object predicate') ang halimbawa.
|
{2K-214} Iba pang paggamit ng ay
Nakatuklas kami ng mga pangungusap kung saan ang ay ay halatang hindi pananda ng panaguri. Pangkawikaan at hindi alinsunod sa tuntunin ang paggamit ng ay sa pangungusap na [1]. Sa isang teksto sa wikaing Boak Tagalog [2], kapansin-pansin ang di-karaniwang gamit ng ay. Ayon sa pagsaling Inggles ni C. Lopez ay maaaring mangahulugang 'but' ang iba pang ay. Hindi maliwang kung may dalawang panaguri ang pangungusap na [3] o kung may ibang tungkulin ang ay. Hindi naming kayang suriin ang pangungusap na [4]. Medio bihira ang pangungusap na tulad ng [5 6], gayunman pambalarila ang mga ito.
Dapat ibukod sa panandang ay ang padamdam na Ay! [7].
|
{2K-215 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pangkawikaang paggamit ng ay
| Paano nga ay di maalis-alis ang umano'y alitan nila ni Rica. {W Rica 5.1} | |||||||||||
| paano nga | ay di maalis-alis | ang umano'y alitan nila ni Rica | |||||||||
| {P-P} | {P-S} | ||||||||||
| umano'y alitan nila ni Rica | |||||||||||
| {P-N} | |||||||||||
| paano | nga | ay | di maalis-alis | ang | umano | 'y | alitan | nila | ni | Rica | |
| PN | D | MP | D J/&& | MS | D | MP | N | MC.PP/3P | MC.A/Na | N/Na | |
Pang-abay na umano ang ginagamit bilang panuring sa alitan. Karaniwang ang paggamit ng pang-abay na umano sa simula ng pangungusap kasama ang ay. Ganitong idinidikit ang mga ito (sa halip ng pang-angkop | |||||||||||
{2K-221 } ang bilang pananda
(1) Ipinasok ni { Bloomfield 1917} sa § 61 ang katawagang
'object' (halos katulad ng aming ngalan; 'object
construction' o 'object expression', halos katulad ng aming
pariralang pangngalan): '... an object ..., with certain exceptions,
preceded by the atonic particle ang.' Alinsunod dito, iniuugnay sa ngalan ang
ang at hindi sa pamaksa. Inilarawan ang dalawang kataliwasan. Una sa § 69 para sa
'expressions of indefinite quantity' (halos
katulad ng pariralang pangkaroon): 'omission of
ang before the object expression'. Pangalawa sa § 109: 'The
indefinite object predicate' (halos pararilang pangngalan
bilang panaguri, walang di-karaniwang ang) 'has the
structure of an object construction, but lacks
ang.'
Sa pinadadaling salita, maaaring hinuhain na hindi ginagamit ang ang kung hindi pamaksa ang pariralang pangngalan. Tingnan din sa {2K-105 (2)}.
(2) Hindi maaari mauring di-alinlangan ang ang bilang
pananda. Tinalakay ang mga katwiran at katwirang kasalungat sa sanaysay na
'Prädikat und Subjekt in der filipinischen Sprache' (Panaguri at
pamaksa sa wikang Filipino) {W Präd-Subj 2.4}. Sumusunod ang pangunahing katwiran parang ang
ang ay ipalagay na pananda ng pamaksa (at hindi kasama ng pangngalan):
- Palaging inilalagay ang ang sa harap ng pamaksang-ngalan kung wala ibang tanda ng katiyakan ng pamaksa {2-4.1}.
- Kung bumubuo ang isang di-ngalan ng pamaksa (hindi namin sabi na pariralang pangngalan ang lahat ng pamaksa), palaging nauuna dito ang ang.
- Hindi maaaring ialis ang ang sa pamaksa. Kung bawal ang ang dahil sa di-katiyakan ay hindi maging pamaksa ang pariralang ito {2-3}.
- Napakahalagang magkaiba ang panandang ang at pantukoy na si {6K-631 Θ}.
(3) May kaibahang napakahalaga ang pamaksa sa wikang Filipino at ito sa wikang pang-Europa; may katiyakan mismo ang pamaksang Filipino {2-3.1}; sa kabilang dako, maging naman tiyak ang pamaksang pang-Europa sa pamamagitan ng tanging paraan (halos katulad ng mga paraan upang bigyan ng katiyakan ang Filipinong panaguri {2-3.2}). Kung kaya, sa wikang Filipino ay maaaring talikuran ang tanda ng katiyakan kung maliwanag na ang katiyakan ng pamaksa {2-4.1}. Kung kaya rin, sa wikang pang-Europa ay kailangan ng tanging pantukoy upang ihudyat ang katiyakan ng pariralang pangngalan. May isang karamihan ng binuong magkatulad ang Filipinong ang at ang pantukoy na tiyak sa wikang pang-Europa. Lampas sa karamihang ito ay ipinapahayag ng mga pantukoy na tiyak ng wikang pang-Europa ang katiyakan pati sa pariralang pangngalan na hindi pamaksa. Hindi kailanman ay maaaring ipagawang tiyak ang magkakatulad na Filipinong pariralang (halimbawang pantuwid o pandako) sa pamamagitan ng panandang ang. Gayon din - sa kabilang tabi ng karamihang ito - sa Filipino ay ginagamit din ang ang para sa pagtatanda ng pamaksa kung hindi ngalan ang pamaksa. Hindi kailanman ay maaaring magkaroon ng pantukoy na tiyak ang magkakatulad na binuong pang-Europa.
Ito ang pagkaunawa namin sa pamaksang Filipino; dahil dito wala kaming katwirang
sabihin na palaging pariralang pangngalan ang pamaksa sa wikang Filipino
{2K-105 }.
{2K-231 } Pagpapalitan ng tungkulin ng panaguri
at pamaksa
(1) Sa aming paglalahad ay napakahalaga ang pagpapalitan ng tungkulin ng panaguri at pamaksa sa Filipinong palaugnayan. Palagiang ginagamit namin ang patakarang ito upang suriin ang Filipinong pangungusap. Sa pamamagitan ng patakarang ito ay kaya naming unawain kung bakit tinupat ang pagpapalitan. Kasalungat nito, halos walang pagpansin sa pagpapalitang ito sa mga akdang pang-aghamwika.
(2) Ang isa sa kakaunting pahiwatig na ganito ang sinulat ni
{ Lopez 1941 p.267f.}:
'§156.
[6a] Ako'y guro. Guro ako. I am (a) teacher. (Teacher I.) I am a teacher. [6b] Ang guro'y ako. Ako ang guro. (The teacher is I.) I am the teacher. (I the teacher.) I am the teacher. [7a] Ito'y paaralan. Paaralan ito. This is (a) schoolhouse. (Schoolhouse this.) This is a schoolhouse. [7b] Ang paaralan ay ito. Ito ang paaralan. (The schoolhouse is this.) This is the schoolhouse. (This the schoolhouse.) This is the schoolhouse. Various types of words may be used either as subject or as predicate. In [6a], a personal pronoun is subject to a predicative common noun which in [6b] has changed places as well as in use; a demonstrative pronoun can also be a subject [7a] or a predicate [7b].'
(3) Sinuri ni { Kroeger 1991 p.180 f.}
na 'Clefting' ang pangungusap na ito; tambalan
daw ang mga ito:
'Clefting involves an Equative sentence of the form NP-NP, in which the second NP is a headless relative clause. Some examples ... are shown:
[Itong tasa] [ang binili ko sa pamilihan]. This cup is what I bought at the market.
[Si Charlie] [ang binigyan ko ng pera]. Charlie is the one I gave (the) money to.The first NP is the subject of the clause, with the headless relative functioning as a "predicate" phrase. Since Tagalog clauses are normally predicate-initial, this suggests that clefting involves an inversion construction ...'
Walang pagkakaayon ng pag-unawa namin ng pagpapalitan at ng pagsusuri niya. Sa aming
palagay, hindi naaayon sa Filipinong pagbuo ng pangungusap ang Inggles niyang salinwika
na may 'relative clauses' (tingnan din sa {2K-233 [10 12]}).
{2K-232 Σ} Pagpapalitan ng tungkulin ng panaguri at pamaksa
"Pag bago magpalitan ay isang pariralang pandiwa ang panaguri, magpapalitan ng tungkulin ang panaguri at pamaksa. Walang pagbago ang ibang mga kawani ng pandiwa; magiging sangkap ng pamaksa ang mga ito at hindi na sangkap ng panaguri [1|2]."
|
Pagsusuri ng dalawang pangungusap:
| [1] Ibinigay ko nang mabilis kay Lola ang pera. | |||||||
| ibinigay ko nang mabilis kay Lola | ang pera | ||||||
| {P-P} | {P-S} | ||||||
| ko | nang mabilis | kay Lola | |||||
| {P-C} | {P-0=P-D} | {P-A} | |||||
| ibinigay | ko | nang | mabilis | kay | Lola | ang | pera |
| VP11/A | MC.PP/1S | MD | D/J | MC.A/Na | N | MS | N/Es |
Sangkap ng panaguri ang pantuwid, pandako at pariralang pang-umpog. | |||||||
| [2] Pera ang ibinigay ko nang mabilis kay Lola. | |||||||
| pera | ang ibinigay ko nang mabilis kay Lola | ||||||
| {P-P} | {P-S} | ||||||
| ko | nang mabilis | kay Lola | |||||
| {P-C} | {P-0=P-D} | {P-A} | |||||
| pera | ang | ibinigay | ko | nang | mabilis | kay | Lola |
| N/Es | MS | VP11/A | MC.PP/1S | MD | D/J | MC.A/Na | N |
Sangkap ng pamaksa ang pantuwid, pandako at pariralang pang-umpog. | |||||||
{2K-233 } Pagpapalitan ng panaguri at pamaksa at
wikang pang-Europa
(1) Ang pagpapalitan ng tungkulin ng panaguri at pamaksa ay isang katangian ng wikang Filipino na walang katulad sa wikang pang-Europa. Bunga nito, maaaring maging mahirap ang pag-unawa at salinwika kung ginagamit ang isang pananaw na pang-Europa. Dahil dito, ibig naming ipaliwanag nang puspusan sa tulong ng isang halimbawang madali.
Sa wikang Filipino ay maaaring pag-ugnayin ang salitang pagong at matalino sa apat na ibang pangungusap na pasalaysay [1-4]. Dalawa lamang pagkaaaari sa wikang pang-Europa: 'The turtle is clever.' ([++], Inggles), 'Die Schildkröte ist klug.' ([++], Aleman) at 'Clever is the turtle.' ([0], Inggles), 'Klug ist die Schidkröte.' ([++], Aleman). Sa mga pangungusap na pang-Europa ay palaging pamaksa ang pangngalang 'turtle, Schildkröte' at bahagi ng panaguri ang pang-uring 'clever, klug'.
Dapat ibang pananaw ang pag-unawa ng Filipinong pangungusap. pagong at
pati matalino ang maaaring maging panaguri at pati pamaksa. Maaari ring palitan ang
pagkakasunud-sunod nito; bunga nito ang sumusunod na apat na pagkamaaari (tingnan din sa
{2K-231
[6a-7b]}):
| ||||||||||||||||
Sa pangungusap na [1|2] nagpapalitan ng tungkulin ang panaguri at pamaksa. May di-karaniwang ayos ang pangungusap na [3] na naggaling sa [1], at pangungusap na [4] sa [2]. Sa mga wikang pang-Europa maaaring pangungusap katulad ng [1] at [3], walang pagtutulad sa [2] at [4]. Sa [1-4] pang-uri ang isa sa dalawang parirala. Maaaring bumuo ng katumbas na pangungusap na may pandiwa (Lumalangoy ang pagong.), pangngalan (Hayop na pantubig ang pagong.) oder pandako (Nasa tubig ang pagong.).
Upang magsalin ng Filipinong pangungusap na katulad ng [2] at [4] ay malimit na hanapin ang pagtutulad sa wikang pang-Europa. Nililikha ang kayarian tulad ng 'The turtle is the one who is clever. Die Schildkröte ist diejenige, die klug ist.' (yata kahawig sa Pransas na pagtatanong na katululad ng 'Est-ce que vous allez chez Legros?'). Ganito hindi linilutas ang suliraning ito. Nananatiling pamaksa ang 'turtle, Schildkröte', ngayon sa isang bagong sugnay na pang-itaas at nananatiling panaguri naman ang 'clever, klug' sa isang bagong sugnay na pang-ibaba. Isang pagpapalitan ng panaguri at pamaksa ang hindi iniisagawa ng dagdag na 'the one, diejenige'. Mas magaling (ngunit hindi pa tama) ang salinwikang 'The clever being is a turtle. Das klug Seiende ist Schildkröte.' {*}; ito ang puwede dahil palaging pariralang pangngalan ang mga pamaksa sa wikang pang-Europa. Dapat hinuhain na walang pangungusap katulad ng [2] at [4] sa mga wikang ito.
{*} Sa aking palagay, bawal hinuhain na pati sa wikang Filipino ay pariralalang pangngalan ang mga pamaksa dahil sa mga salingwikang ganito.
(2) Malimit na ginagamit ang mga 'participle' kung isalin ang mga pandiwa sa wikang Inggles [5 6]. Sa Filipinong pangungusap na [6], kaugnay sa sumusunod na kumakain ang untagang panandang ang at hindi sa ako na nasa harap nito, maaaring isang paghinto sa pagsalita (||) sa pagitan ng mga ito [6|7]. Dahil dito, hindi maaaring palakasin ng ang ang ako, ihambing ito sa pangungusap na [8]:
|
Hinahaka naming alinsunod sa dalawang akala (mali sa aming palagay) ang pagsalin: Pandiwang pantulong ang ay at pantukoy ang ang. Kung kaya dapat gamitin sa isang pagsalin na pangsalita-salita ang 'progressive' ng wikang Inggles [5]. Sa ibang pagkakataon, tama ang paggamit ng 'progressive' [6 9].
|
(3) Sa wikang Filipino, hindi tinatandaan ang lahat ng pamaksa sa
pamamagitan ng ang; lalo na walang ang sa harap ng panghalip na pamatlig
kahit kung ginagamit bilang panuring {6-7.3}
(pati sa pamaksang may pantukoy na si). May-bisa dito rin ang tularan ng [1-4];
ngunit dahil sa kawalan ng ang hindi na kapansin-pansin kung anong parirala ang
pamaksa at kung ano ang panaguri. Sa aking palagay, hindi magaling ang paggamit ng
pangungusap katulad nito upang suriin ang panaguri at pamaksa. Ipinalagay kay
{ Kroeger 1991} ang pangungusap na ito [10-12].
|
Ipinalagay na 'Clefting' ni Kroeger ang pangungusap na [10 12]
{2K-231
(3)}. Magkabagay na pagsalin ang ginawa: maging 'this cup'
ang pamaksa ng isang unang sugnay sa [10b], sumusunod ang ikalawang sugnay na
'what I bought at the market'. Dinadagdagan namin ito ng ibang
pangungusap na may ang sa pamaksa [10|13 11|14 12|15]. Bago na [16-18] ang pansin
sa pangungusap na katulad ng [10-12]. Tunay na tambalang pangungusap ang pangungusap na
[19] na may sugnay na makaangkop. May maling pagkaunawa ang pagsalin ng pangungungusap
katulad ng [12a] kung may pangkalahatang ngalan bilang panaguri at kung isinasalin sa
tulong ng 'relative clause' [20c]. Ayon sa pagsusuri namin ay
pangungusap na payak ang lahat ng pangungusap na [10-18 20].
|
(4) Palaging minabuti ni {
Lopez 1941 p.38ff.} sa halimbawa niya ang di-karaniwang ayos na tinatawag naming
malagurong pananalita {13-6.1};
katulad ng [3 4] ang pangungusap niyang [21 22].
|
(5) Pinapalitaw ng Filipinong pangungusap na pananong ang kaugnayan ng panaguri at pamaksa. Dapat sa unahan ng pangungusap ang pariralang itinatanong at halata itong di-tiyak. Kung pinapansin ang pangungusap na [1-4], bagay lamang ang pangungusap na [2]; hinahahali ang panaguring pansalaysay na pagong sa panaguring pananong. Kaya [23] ang tamang katanungan; panaguri ang panghalip na pananong at pamaksa ang matalino. Palaging pangungusap na payak ang mga katanungang ito; dapat ding isalin sa pangungusap na payak.
|
{2K-241 Θ} Pagkakapareho ng panaguri at pamaksa
Dahil sa pagkakapareho ng panaguri at pamaksa ay maaaring ipalagay na pangungusap na
pampareho ('Äquationalsatz, equalized sentence'). Sumisispi kami
kay { Himmelmann 1987 p. 76}:
'Die Beziehung zwischen Prädikat und Prädikationsbasis ist eine simple Zuschreibung oder Gleichsetzung (X ist Y), wie sie im Nominal- oder Äquationalsatz der meisten Sprachen geläufig ist. ... Im Tagalog sind Sätze durchgängig nach dem Muster des Äquationalsatzes aufgebaut, die Verbalsatzstruktur (mit von einem Verb abhängiger Argumentenstruktur) fehlt völlig.'
Isang simpleng pakikipagsulat o pagkakapareho (X = Y) ang kaugnayan ng panaguri at saligan ng panaguri (pamaksa) katulad ng mga klaseng pangungusap na pampareho o makangalan sa karamihan ng wika. Sa Tagalog ay binubuo ang lahat ng pangungusap batay sa tularang ito. Wala na walang kayarian ng pangungusap na makadiwa (pangungusap na may isang pandiwang, at depende dito ang lahat na kawani nito).
Sa mga salitang sinipi ay idinidiin ang napakahalagang pagkakaiba ng wikang pang-Europa at Filipino (Tagalog). Upang sabihin ito sa ibang salita: Kulang sa Filipino ang masikap na paggawa ng pandiwang pang-Europa, sa halip nito may pagkakaparehong di-masikap ng dalawang katawagan o larawan ang Filipino. Dahil dito, inihahalintulad ang mga pandiwang Filipino sa pandiwaring pang-Europa. Sa Filipino, walang tanging tungkulin ng pandiwa; ito'y isa sa mga salitang pangnilalaman.
Ayaw naming tutulan ang pahayag na ito. Hindi namin natagpuan ang kahit anong kataliwasan sa wikang Filipino. Maraming katangian ng wikang ito ang nagtatama sa pahayag na ito. Gayunman gusto naming palawakin ang larawang ito upang pataasin nang kaunti ang pandiwa sa ibang bahagi ng panalita. Halatang may pagkakataong nasa wikang Filipino kung saan ipinapahayag na tunay na masikap na paggawa ang pandiwa (halimbawa: pagbibilin sa pangungusap na pang-utos). Iba pang tanda sa dakong ito ang karamihan ng panlapi ng pandiwa.
Bukod dito, pampalaugnayan lamang at hindi pansemantika ang pagkakapareho sa pangungusap na Filipino. Dahil may fokus at katiyakan ang pamaksa ay may napakahalagang pagkakaibang pansemantika ng panaguri at pamaksa {2-3}. Kung kaya sa halip ng pantay-pantay gusto naming gamitin ang katawagang pagkakaugnay ng di-lubhang tiyak na panaguri sa mas tiyak at may-fokus na pamaksa; iminumunghaki namin ang lalong wastong katawagang pangungusap na pang-ugnay.
Tunay na pangungusap na pansemantikang pantay-pantay ang mga pangungusap na may di-karaniwang ang upang pataasin ang katiyakan ng panaguri hanggang sa katiyakan ng pamaksa {2-2.5}.
{2K-251 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Di-kararaniwang ang (pagkakapareho ng panaguri at pamaksa)
| Kaya naman isang gabi isinagawa ko ang aking balak, ang paslangin ang asawa ko. {W Girl 802} | ||||||||||||
| kaya naman isang gabi isinagawa ang aking balak, | ang paslangin ang asawa ko | |||||||||||
| {C-0/I/PS} | ||||||||||||
| {C-0/S/PS} | ||||||||||||
| ang paslangin | ang asawa ko | |||||||||||
| {P-P} | {P-S} | |||||||||||
| kaya | naman | isang | gabi | isinagawa | ang | aking | balak, | ang | paslangin | ang | asawa | ko |
| C | D | J.L | N | VP10/A | MS | MA.PP/1S | N | D/PC | VP10/N | MS | N | MC.PP/1S |
Di-kararaniwang ang (pagkakapareho ng panaguri at pamaksa) na ipinapalagay naming hulaping pang-abay. | ||||||||||||
{2K-252 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Di-karaniwang ang, kabisaang pang-ubod ng pandiwa
| Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit kaunting kakalaman, napagtanto kong ang pagkalinga ng magulang ang tunay kong hinahanap. {W Damaso 101} | |||||||||||
| Ngayong ako ay may ... | napagtanto ko- | -ng ang pagkalinga ng magulang ang ... | |||||||||
| {C-I/0} | {C-I/0} | ||||||||||
| {C-L} | |||||||||||
| ..., | napagtanto ko- | -ng ang pagkalinga ng magulang ang tunay kong hinahanap | |||||||||
| {P-P} | {P-S=C-L} | ||||||||||
| ang pagkalinga ng magulang | ang tunay kong hinahanap | ||||||||||
| {P-P=P-N(D/PC ..)} | {P-S} | ||||||||||
| napagtanto | kong | ang | pagkalinga | ng | magulang | ang | tunay | kong | hinahanap | ||
| VP | MC.PP/1S.L | D/PC | N/pagka- | MC | N | MS | D | MC.PP/1S.L/EC | VP | ||
napagtanto ang pandiwang may kabisaang pang-ubod sa pangungusap na tambalan {2-4.3}. Napagtanto kong hanapin ko ang pagkalinga ang karaniwang pangungusap sa halip nito. Dahil malinaw ang paghihiwalay ng sugnay na pang-ibabang, walang pagkakagulo kung may kabisaang pang-ubod din ang pandiwang hinahanap sa sugnay na pang-ibaba (maaaring gamitin ang anyong panahunan). Tumutulong sa paghihiwalay na ito ang di-karaniwang ang sa harap ng pagkalinga. Pinapagaan ang kayarian dahil sa nasa hulihan ng sugnay ang hinahanap kasama ang ko niya at dahil sa pinapalayo ito sa pamamagitan ng ang ng pamaksa (sa harap ng tunay). | |||||||||||
Sugnay na pang-angkop ang pamaksa ng pangungusap na tambalan. | |||||||||||
Pagkalinga ang hinahanap ko ang ubod ng sugnay ito. Nakaugaliang sa pangungusap na may hanapin, nagiging pamaksa ang pandiwa at kinukuha ng panaguri ang di-karaniwang ang (halimbawa: Ang mga bata ang hinahanap ko.). {2-2.5}. | |||||||||||
Dahil hindi namin ipinapalagay na pananda ang di-karaniwang ang {2-2.5 (2)}, walang ibang pananda sa likod ng pang-angkop na -ng ng ko. | |||||||||||
{2K-253 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Di-kararaniwang ang (tanging pansin din sa panaguri)
| At ang tanging habol lamang ay ang kaginhawaang makakamit sa piling ng matanda. {W Girl 801} | ||||||||||||
| at | ang tanging habol lamang | ay ang kaginhawaang makakamit sa piling ng matanda | ||||||||||
| {P-S} | {P-P} | |||||||||||
| makakamit sa piling ng matanda | ||||||||||||
| {C-L} | ||||||||||||
| at | ang | tanging | habol | lamang | ay | ang | kaginhawaan | makakamit | sa | piling | ng | matanda |
| C | MS | J.L | N | D | MP | D/PC | N/ka--an.L | VA00/N | MA | N | MC | N/J |
Di-kararaniwang ang (tanging pansin din sa panaguri). | ||||||||||||
{2K-254 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Di-kararaniwang ang (tanging pansin sa pariralang pangkaroon sa panaguri), panuring sa pariralang pangkaroon
| ... ngunit tanging ang may mabubuting kalooban lamang ang maaaring makakuha nito {13K-101 [5] Σ} | ||||||||||
| ngunit | tanging ang may mabubuting kalooban lamang | ang maaaring makakuha nito | ||||||||
| {P-P=P-A/E} | {P-S=P-V} | |||||||||
| tanging ang may mabubuting kalooban lamang | ||||||||||
| {P-A/E(P-L=P-D D/PC O.MA/E)=P-N(..)} {*} | ||||||||||
| tanging | ang | may | mabubuting kalooban lamang | |||||||
| {P-L=P-D(D/J)} | {D/PC} | {O.MA/E} | {P-N(..)} | |||||||
| mabubuting kalooban lamang | ||||||||||
| {P-N(J.L N D/EC)} | ||||||||||
| ngunit | tanging | ang | may | mabubuting | kalooban | lamang | ang | maaaring | makakuha | nito |
| C | D/J.L | D/PC | O.MA/E | J/P | N | D | DP.L | VA10/N | MC.PD/3 | |
Lampas sa pariralang nilalaman nito, may dalawang panuring (tanging at ang) at panandang may ang pariralang pangkaroon (panaguri) {1-5.4 (4)}. May pang-angkop ang pang-uring tanging; dahil dito, panlapag ito at hindi maaaring pariralang malaya. Sa kabilang banda, ito'y hindi maaaring bahagi ng pariralang pangngalang nasa loob ng pariralang pangkaroon (hindi pampalaugnayan, sapagkat ikinakabit ng pang-angkop ang dalawang salitang sumusunod nang kagyat; pati hindi pansemantika), dahil dito ito'y panuring sa pariralang pangkaroon. Gayon din ang di-karaniwang ang. | ||||||||||
{*} Pagpapaliwanag ng susi tingnan sa {4K-501 Σ}. | ||||||||||
Hindi nasa unahan ng panaguri ang di-karaniwang ang, subalit sa harap ng pariralang pangkaroon nito. Dahil dito palakasin ng ang ang pariralang pangkaroon lamang (ito'y bahagi ng panaguri). | ||||||||||
Pang-abay na untaga ang di-karaniwangAls proklitisches ang; dahil dito hindi kayang "lumukso" dito ang pang-angkop mula sa tanging, tabi-tabi ang pang-angkop at ang di-karaniwang ang (hindi ito pagsasalubong ng dalawang pananda). | ||||||||||
| |||||||
{2K-255} Di-karaniwang ang: Iba pang mga halimbawa
| |||||||||||||||||||||||||||
{2K-256 } Di-karaniwang ang at
pananda
"Sa aming palagay, hindi pa isang pananda ng parirala ang ang kung di-karaniwan ang paggamit nito. Magiging untagang walang tungkuling pampalaugnayan (salitang pambukod); hindi ito magiging panghalili ng pananda para sa panaguri."
(1) Hindi umaayon dito ang buong pagsaliksik na pang-aghamwika. Doon maaring tandaan
ng ang ang isang kaugnayang parirala ('referentielle
Phrase', panaguri) { Himmelmann 1987
p.74}.
(2) Baka may kahinahan ang aming palagay, dahil sa wikang Filipino ay dalawang pananda ang maaaring kagyat na sunod-sunod {13-3 (3)}. Isip namin namang iba ang pagkakataong nandoon na itaas-ibaba ang katatayuan ng itong dalawa.
(3) Halos parehas sa amin ang palagay nina
{ Aganan 2005 p.78}. Sinisipi namin ang akdang ito:
'Mga Pangungusap na Tiniyak ang Panaguri.
Mula rin sa batayang pangungusap, ginagamit sa Filipino ang mga pangungusap na tiniyak o markado ang panaguri. Nanganagahulugan ito na nilalagyan ang panaguri ng pananda o marker na ang upang matiyak ang impormasyong iniuugnay sa pamaksa. Sa maraming pagkakataon, ginagamit ang ganitong uri ng pangungusap kapag sumasagot sa tanong na humihingi ng tiyak na sagot o kaya'y may binibigyan ng empasis o tuon.'
Sa ibang katatayuan { Aganan 2005 p.74}, tinatawag na
'pariralang normal'
ang panaguring may di-karaniwang ang.
{2A-257 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Higit sa isang ang
| Ang burol na ito ay para bagang iyon ang pinakamataas
sa paligid dito. { LJE para baga} | ||||||||||||||
| ang burol na ito ay para baga | -ng | iyon ang pinakamataas sa paligid dito | ||||||||||||
| {C-0/I/SYP} | L | {C-L/PS} | ||||||||||||
| ang burol na ito | ay para baga | iyon | ang pinakamataas | sa paligid dito | ||||||||||
| {P-S} | {P-P} | {P-P} | {P-S} | {P-A} | ||||||||||
| ang | burol | na | ito | ay | para | baga | -ng | iyon | ang | pinakamataas | ... | sa | paligid | dito |
| MS | N | L | PD/J | MP | J= | = | .L | [MP].PD | MS | J | [N] | MA | N/pa- | MA.PD/1 |
May dalawang sugnay ang pangungusap. May panandang ang ang dalawang pamaksa. | ||||||||||||||
Nilakdawan ang pangngalan ng pamaksa dahil katulad ito ng pamaksang burol ng unang sugnay at mayroon pang nilalaman (panuring pinakamataas) ang pangalawang pamaksa. | ||||||||||||||
| Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-P_1K.htm 18 Enero 2009 |