2 Panaguri at Paniyak

2-1 Pambungad

(1) Kung susuriin ang panaguri at paniyak {2K-101} sa wikang Filipino, nakikita ang ilang katangiang pampalaugnayan. Lubos na kapansin-pansin ang kalimitang pagkakaroon ng panandang ay at ang sa unahan ng panaguri o paniyak. Ipinapalagay itong napakahalaga sa palaugnayan; kaya ito'y gabay sa aming Patakaran {1}. Mahalagang bahagi nito ang pariralang panaguri (susi {P-P}) at pariralang paniyak (susi {P-T}). Pariralang pangkayariang may pananda ang panaguri at paniyak; ay ang pananda ng panaguri at ang naman ang sa paniyak. Maaaring dagdagan ng ang ang panaguri; tinatawag namin itong di-karaniwang ang {2-2.5}.

(2) Walang pandiwang pantulong ang wikang Filipino {2K-102}, kung kaya may mga panaguring di-makadiwa {2K-103 Θ}. May pagkakatugma hinggil sa mga kawani lamang ang panaguri at paniyak, walang ibang pagkakatugma ng panaguri at paniyak ang wikang Filipino {13-4.3 Θ}.

(3) May tanging 'fokus' ang paniyak at mayroon din itong tanging 'katiyakan' {2-3} {2K-104 }. Hindi maaaring maging paniyak ang anumang pariralang nagkukulang ng katiyakan. Upang lutasin ang suliraning ito ay maaaring magpalitan ng tungkuling pampalaugnayan ang panaguri at paniyak {2-2.3}; sa gayon magiging panaguri ang pariralang nagkukulang ng katiyakan. Sa wikang Filipino, laganap na iniaangkop ang pagbuo ng pangungusap sa patakaran ng katiyakan ng paniyak. Bihira ito lamang sa tagawikang-ina ng banyagang wika; ipinapalagay nilang tangi ang mga karaniwang bunga ng patakarang ito. Hindi tunay na magpalitan ang panaguri at paniyak; sapol na naman ang pagpili ng pagbuo ng pangungusap alinsunod sa patakarang ito. Kung kaya, nagkakaroon ng pagkakaparehong pampalaugnayan ng panaguri at paniyak ang wikang Filipino {2-2.4}. Maaaring maging paniyak ang lahat ng pariralang panaguri o panaguri ang lahat ng paniyak. Hindi makabalarila ang lahat ng maaaring pangungusap; kung nilalabag ang katiyakan ng paniyak ay tatanggihan ang pangungusap.

Bunga nito, maaaring maging panaguri at paniyak ang halos anumang pariralang pangnilalaman sa Filipinong pangungusap. Walang matibay na kaugnayan ng bahagi ng panalita sa paggamit na pampalaugnayan {2K-105 }. Sa wikang Filipino, hindi maaaring sabihing kaparis ang pandiwa at panaguri, pati hindi kaparis ang paniyak at pariralang pangangalan (tama ang dalawang sabing ito tungkol sa wikang pang-Europa).

Iba ang tanong kung sabay-sabay na maaaring manggaling sa isang uri ng parirala ang panaguri at paniyak. Di-alinlangang maaaring maging panaguri at paniyak ang dalawang pariralang pangngalan. Madalang lamang maaari sa ibang uri ng parirala {6-7.5 [13 14]}).

Tinatalakay namin sa bahaging {13-2} ang tungkulin ng panaguri at paniyak sa pangungusap. Doon din tinatalakay ang pangungusap na di-batayan. Nabibilang sa pangungusap na ito ang panggitagang paniyak {13-2.3.1} at pangungusap na walang paniyak {13-2.3.2}.

(4) Noon at ngayon pa sa pagsaliksik na pang-aghamwika ay sinusuri ang katanungan kung may mga paniyak ang wikang Filipino. Pinagmulan ang pagtalakay sa katunayan sa wikang pang-Europa; doon mahalaga ang mga pangungusap na tahasan na may tagaganap bilang paniyak. Bumukal ang mga kahirapan kung inihambing ito sa higit na pagkakagusto ng wikang Filipino sa yaring balintiyak. Dahil dito, maraming akda tungkol sa paksang ito; ibinubukod nang mabuti ni { Kroeger 1991 p. 25 ff.} ang katawagang tagaganap at paniyak na pampalaugnayan. Higit dito, ipinakita niya ang tanging gawi ng paniyak kaysa sa mga pariralang tinatawag naming pantuwid. Itinataguyod ng mga pagsusuring ito ang Patakaran namin kung saan bida ang panaguri at paniyak.


2-2 Katangian ng panaguri at paniyak

2-2.1 Panaguri

(1) May pandiwa bilang panaguri ang karamihan ng Filipinong pangungusap [1]. Ngunit sa maraming kalagayan, walang pandiwa ang pangungusap. Ang wikang Filipino ay walang salitang katulad ng 'to be' (Inggles) o 'sein' (Aleman) sa mga wikang pang-Europa {2K-102}. Dahil dito, maaaring maging panaguri ang mga pariralang di-makadiwa [2-4]. Bumubuo ng panaguri ang panghalip na pananong na sino, ano, kanino at nasaan [5a 6a]; sa tulong nito, pariralang pangngalan [5b] at pandako [6b] bilang panaguri ang maaaring itanong {12-2.1}. Maaaring gamitin ang pang-uring pananong bilang panaguri [7] o bilang panuring sa panaguri [8] {12-2.2}.

 
[1]Nag-aaral ako ng Filipino.{P-P=P-D}
[2]Maganda si Maria.{P-P=P-U}
[3]Nasa hardin ako.{P-P=P-K}
[4]Guro siya.{P-P=P-N}
[5][a] Sino ang tumitira sa bahay na iyon? [b] Lola ko ang tumitira sa bahay na iyon. {P-P=P-N(HN)}
[6][a] Nasaan ang matatamis na mangga? [b] Nasa kusina ang matatamis na mangga.{P-P=(P-K=P-N(HN))}
[7]Alin ang nasa bahay?{P-P=P-U(UN)}
[8]Aling parte ang gusto mo? {P-P=P-N(UN.TL N)}

(2) Nasa karaniwang ayos ang mga pangungusap sa itaas [1-8], sa unahan nito ang panaguri {13-2.1.1}. May panandang ay para sa panaguri ang wikang Filipino {2K-211 }. Walang panandang ay ang pangungusap sa itaas [1-8] dahil hindi ito ginagamit sa unahan ng pangungusap. Kung hindi nasa karaniwang ayos ang pangungusap, ibig sabihin kung iniuuna ang paniyak sa panaguri, dapat ilagay ang panandang ay sa unahan ng panaguri [9 10]. Gayon din, malimit na gamitin ang ay kung may ibang parirala [11 12] o sugnay [13-15] sa harap ng panaguri sa pangungusap na may karaniwang ayos. Pag maikli ang pariralang nasa harap ng panaguri, walang paggamit ng panandang ay [16]. Maliwanag sa mga pangungusap na [14 15] na pinangungunahan ng ay ang buong panaguri at hindi ang salitang pang-ubod lamang (tingnan {10-3.1.1 [2]}).

 
[9]Si Mameng ay sumusulat. { Lopez 1941 p. 38} {S-1/TYP}
[10]Huwag kang maingay at ako'y matutulog. {S-K/L/TYP}
[11] ... kaya madalas ay siya ang pinapalakpakan at hinihiling ng marami. {W Regine 3.2} (Pariralang malaya ang madalas at hindi bahagi ng panaguri; kasalungat ng madalas siyang pinapalakpakan.){S-1/YPT}
[12]Sana'y sumikat ang araw. (Dito ginagamit ang sana bilang di-hutagang salitang pambukod {A/B} {10K-221 [14]}; hindi bahagi ng panaguri ito.) {S-1/YPT}
[13]Sa kagustuhang marating ang nasabing lugar ay nagplano siyang akyatin ang bundok. {W Samadhi 4.1}{S-0/YPT}
[14]Kung tungkol saan ang pagsusulit ay madali akong makakasagot. {2K-212 Σ} {S-0/YGTT}
[15]Nahulog ang bata, kasi'y hindi mo inaalagaan. {S-K/B/YP0}
[16]Kahapon pumunta siya sa Lipa. {S-1/PT}

Kung kaya maaaring sabihin na ginagamit lamang ang ay kung kinakailangan ang tanging pagtatanda sa panaguring hindi sa unahan ng pangungusap. Hindi itong dulot ng nilalaman ng pariralang panaguri (sa kalagayang ito, naiiba ang ay sa panandang ang ng pariralang paniyak).

Iba pang paggamit ng ay {2K-213}.


2-2.2 Paniyak

(1) Tanging tampulan o ubod ng pangungusap ang paniyak (may fokus ang paniyak {2-3.1}), ito ang napakahalagang katangian ng paniyak na Filipino. Nasa karamihan ng Filipinong pangungusap, pariralang pangngalan ang paniyak [1]. Ngunit may mga ibang parirala bilang paniyak [2-4]; sa mga pangkat sa ibaba may iba pang halimbawa at paliwanag nito. Dahil dito mahalaga na ilarawan ang ang bilang pananda ng paniyak (hindi ito kasama o pantukoy ng pangngalan) {8K-631 Θ}. Pag may panandang ang ang paniyak, unang salita ng paniyak ang ang [1]. Palaging ginagamit ang panandang ang kung hindi pariralang pangngalan ang paniyak [2-4]. Walang ang sa harap ng panghalip [6] at pangalan na may pantukoy na si [7]; mayroon naman ang ibang pariralang pangngalan [1 5]. Paglalahad nito sa pangkat na {2-4.1}. Kung sugnay ang paniyak ay kalimitang ginagamit ang pang-angkop na -ng/na sa halip ng panandang ang [8] {2-4.9}.

 
[1]Naglalaro ang maliit na bata. {P-T=P-N}
[2]Ako ang nasa hardin.{P-T=P-K}
[3]... siya naman ang may kakayahang mag-utos sa kanyang mga alipin. {W Material Girl 3.3}{P-T=P-KD}
[4]Sino ang tumitira sa bahay na iyon? {P-T=P-D}
[5]Kumain ng kanin ang bata.{P-T=P-N}
[6]Kumakain na siya.{P-T=P-N(HT)}
[7]Kumain ng kanin si Ana. {P-T=P-N(Y/Ta ..)}
[8]Inaaral kong sulatin ang Griyego. {P-T=C-L}

(2) Hindi lamang tinatandaan ng ang ang paniyak na pampalaugnayan, kundi rin binibigyan ito ng katiyakang pansemantika [9-12]. Kung kaya, mayroon ring nilalamang pansemantika ang panandang ang. Palaging nagpapahayag ng tunay na pagkakaroon o katiyakan ang paniyak sa wikang Filipino {2-3.1}. Kung sa sanhing pansemantika ay gustong iwasan ang katiyakan ng paniyak, dapat mag-iba ng palaugnayan ng pangungusap [11|9] (hindi maaari biglang alisin ang ang). May iba pang halimbawa sa pangkat na {2-2.3}. Dahil sa katiyakan nito, hindi maaaring itanong ang paniyak sa wikang Filipino {12-4.3}.

 
[9]Doktor ang anak ko.{P-P} di-tiyak {P-T} tiyak
[10]Ang anak ko ay doktor. {P-T} tiyak{P-P} di-tiyak
[11]Kaibigan namin ang doktor. {P-P} di-tiyak{P-T} tiyak
[12]Ang doktor ay kaibigan namin. {P-T} tiyak{P-P} di-tiyak
Higit na maitim ang limbag = Paniyak na tiyak. May salungguhit = Panaguring di-tiyak.

(3) Sa pang-araw-araw na pananalita, maaaring gamitin sa halip ng panandang ang ang hulaping -ng sa iniuunang salita {*} {14-2.5.8.2}. Karaniwang ginagamit ito, kung hindi nagpapahayag ng katiyakang tangi at pampalaugnayan laman ang tungkulin ng ang [13]. Ito ang nangyayari sa pangungusap na pananong katulad ng [14-16] {12-2.1}.

{*}   Tila walang kaugnayang pampalaugnayan sa anyong -ng ng pang-angkop, sapagkat hindi maaaring halinhan ang -ng na ito ng anyong na ng pang-angkop.
 
[13]Bawat gusaling pinuntahan ko. {W Angela 3.10}
[14][a] Sinong tumitira sa bahay na iyon? [b] Sino ang tumitira sa bahay na iyon?
[15][a] Anong maingay doon? [b] Ano ang maingay doon?
[16][a] Anong gusto mo? [b] Ano ang gusto mo?

(4) Pag kahanayan ang paniyak ay maaaring ilagay sa harap ng buong paniyak ang ang [17] o maaaring ulitin ang ang upang bigyang-diin ang katiyakan ng iba't-ibang bahagi [18].

 
[17]Patuloy na naglalaro sa aking isipan ang pagtatagpo at pag-uusap namin ni Nieva. {W Estranghera 3.1}
[18]Nagunita niya ang kanyang ama at ang kanyang kapatid na si Ligaya. {W Anak ng Lupa 3.7}

(5) Sa mga pangungusap na may pandiwa, naaayon sa fokus ng pandiwa ang tungkuling pansemantika ng paniyak [19-23]. Hindi pampalaugnayang mahalaga kung tagaganap ng pandiwa ang paniyak {6-3.4}.

 
[19]Natutulog na ang bata.{ fg }
[20]Ang bata ay natutulog.{ fg }
[21]Kinagat ng aso ang bata.{ ft }
[22]Binigyan ng lola ang bata ng pera. { fp }
[23]Tinamnan ko ng gulay ang bakanteng lote. { fn }

2-2.3 Pagpapalitan ng tungkulin ng panaguri at paniyak

(1) Maaaring magpalitan ng tungkulin ang mga pariralang bumubuo ng panaguri at paniyak sa wikang Filipino {2K-231 }. Maaaring baguhin ang pangungusap; maging paniyak ang pariralang bumubuo ng dating panaguri at maging panaguri ang pariralang bumubuo ang dating paniyak. Ibig namin munang iharap ang ilang halimbawa; puspus na makabalarila ang mga ito [1|2 3|4 5|6]. Hindi namin munang ipapalagay kung anong yari kailan at gaano kalimit ang ginagamit. Nagpapahiwatig ang halimbawang [7|8] na nangyayari rin sa pangungusap na di-makadiwa ang pagpapalitan ng tungkulin.

 
[1]Nag-aaral ang bata ng Filipino. {S-1/PT}{P-P=P-D}{P-T=P-N}
[2]Bata ang nag-aaral ng Filipino. {S-1/PT}{P-P=P-N}{P-T=P-D}
[3]Pupunta ako sa palengke. {S-1/PTP}{P-P=P-D}{P-T=P-N(HT)}
[4]Ako ang pupunta sa palengke. {S-1/PT}{P-P=P-N(HT)}{P-T=P-D}
[5]Nakita ko si Ana sa palengke. {S-1/PT}{P-P=P-D} {P-T=P-N}
[6]Si Ana ang nakita ko sa palengke. {S-1/PT}{P-P=P-N)}{P-T=P-D}
[7]Nasa hardin ako. {S-1/PT}{P-P=P-K}{P-T=P-N(HT)}
[8]Ako ang nasa hardin. {S-1/PT}{P-P=P-N(HT)}{P-T=P-K}
Higit na maitim ang limbag = Salitang pang-ubod ng panaguri. May salungguhit = Salitang pang-ubod ng paniyak.

Nasa karaniwang ayos ({S-../PT}, {13-2.1.1}) ang lahat ng pangungusap na [1-8]. Dapat ibukod sa pagpapalitan ng tungkulin ang mga pangungusap na may di-karaniwang ayos ng panaguri at paniyak (sa mga halimbawang [1|9 7|10], nagpapalit lamang ng lugar ang panaguri at paniyak).

 
[9] Ang bata ay nag-aaral ng Filipino. {S-1/TYP}{P-T=P-N}{P-P=P-D}
[10]Ako ay nasa hardin. {S-1/TYP}{P-T=P-N(HT)}{P-P=P-K}
Higit na maitim ang limbag = Salitang pang-ubod ng panaguri. May salungguhit = Salitang pang-ubod ng paniyak.

(2) Maaaring magkaroon ng pariralang pang-ibaba ang parirala ng panaguri at paniyak. Magpapalitan din ang mga ito; mananatili itong bahagi ng pang-itaas na parirala nito. Halimbawa: Pag bago magpalitan ay pariralang pandiwa ang panaguri, magpapalitan ng tungkulin ang panaguri at paniyak {2K-232 Σ}. Walang pagbago ang ibang mga kawani ng pandiwa; magiging bahagi ng paniyak ang mga ito at hindi na bahagi ng panaguri [11|12]. Katulad nito ang pagpapalitan ng pariralang inuugnay sa pang-uri [13|14] o ngalan [15|16]. Hindi binabago ang mga pariralang malaya kung may pagpapalitan ng panaguri at paniyak (kahapon sa [17|18]).

 
[11]Ibinigay ko nang mabilis kay Lola ang pera.
[12]Pera ang ibinigay ko nang mabilis kay Lola.
[13]Puno ng tubig ang baso.
[14]Aling baso ang puno ng tubig?
[15]Kapatid ni Paula si Ana.
[16]Sino ang kapatid ni Paula?
[17]Kahapon pumunta ako sa Maynila.
[18]Sino ang pumunta kahapon sa Maynila?
Higit na maitim ang limbag = Panaguri. May salungguhit = Paniyak.

(3) Isang pagkamaaari ang pagpapalitan ng panaguri at paniyak upang tuparin ang patakaran ng katiyakan ng paniyak {2-3.1}. Sa pangungusap na pananong ay hindi maaaring itanong ang paniyak; dahil dito dapat maging panaguring walang katiyakan ang pariralang itinanong sa pamamagitan ng pagpapalitan [19 21 22] {1K-202 Σ}. Kalimitang nananatili ang pagpapalitan sa mga sagot na pangungusap [19|20].

 
[19]Sino ang tumitira sa bahay na iyon?
[20]Kapatid ko ang tumitira sa bahay na iyon.
[21]Sino ang maganda?
[22]Alin sa dalawang bata ang nasa bahay?
Higit na maitim ang limbag = Panaguri.

(4) Ang pagpapalitan ng tungkulin ay pagkamaaari upang ilipat sa panaguri ang di-katiyakan, at sa gayon, iniiwasan na maging paniyak ang pariralang walang katiyakan [23|24 25-27]. Sa ganitong kalagayan, nababawasan ang pansemantikang ugnayan ng pagkakaroon. Halimbawa para dito ang pangkalahatang ngalan [28]. Kung ipinapalagay man itong kalahatan ng mga tao (o kahalatan ng isang uri ng tao) ay nananatiling tiyak ang ngalan at maaaring bumuo ng paniyak [29a|b].

 
[23]Hinahanap niya ang pera. (Kanyang pera.)
[24]Pera ang hinahanap niya. (Kahit anong pera.)
[25]Kaunti lang ang nakita ko. {2-3.1 [7]}
[26]Wala ni sinumang tao ang maaari kong malapitan. {W Damaso 4.3} {10-4.1.3 (5)}
[27]Isang batang babae ang nakita ko sa unahan. {W Angela 3.6}
[28]Kambing ang kumakain ng damo.
[29][a] Nilikha ng Diyos ang tao. [++] [b] Tao ang nilikha ng Diyos. [0]
Higit na maitim ang limbag = Panaguri.

(5) Ginagamit din ang pagpapalitan ng panaguri at paniyak upang magtamo ng tanging pagpapahayag ng pananalita [29]. Kalimitang pinagpapalit upang bigyang-diin ang paniyak na walang ang (panghalip [30-33], pangalang may si [34]) {2-3.1}. Pagkatapos magpalitan maging panaguri ang dating paniyak. Inilalagay ito sa unahan ng pangungusup at ganitong tumatanggap ito ng diin. Nagiging paniyak na may ang ang dating panaguri (karaniwang pariralang pandiwa o pandako).

 
[30]'Yun nga ang ikinainis ng mga anak ni Nimfa. {W Suyuan 3} (Kahit panaguri ang panghalip na pamatlig na iyon, hindi maaari itong mawalan nang puspos ng katiyakan. Bilang panaguri ay nagpapahayag ito ng tanda ng panghahamak, isang uri ng di-tao.)
[31]Kung sinabi ng magsasaka na siya na ang gagawa ng pag-ani, dapat tayong maniwala! {W Aesop 3.4.5} (Siya, hindi sinuman.)
[32]Ako ang nasa isip mo. (Madalang ang yari nito. Sa Pagtitipon Panggawaan namin nakita ang anim na ako ang lamang, samantalang may apat na daang ang.)
[33]Parang sila ang hihintayin ng ... {W Karla 5.205}
[34]Si Ana ang nagluto ng masarap na pagkaing ito.

Pagpapalitan ng panguri at paniyak at mga wikang pang-Europa: {2K-233 }.


2-2.4 Pagkakapareho ng panaguri at paniyak

May mahalagang bunga ang kakayahang pagpapalitan ng panaguri at paniyak. Lahat na pariralang may-kayang maging panaguri ay maaari ring maging paniyak at gayon din sa baligtad na pamamaraan; may pagkakaparehong pampalaugnayan ng panaguri at paniyak {2K-241 Θ}. Sa pangkat na {2-2.1}, pinapakita na kahit mga pariralang di-makadiwa ang maaari ring maging panaguri. Dahil sa pagkakaparehong ito ng panaguri at paniyak ay maaari ring maging paniyak ang mga pariralang ito. Tinatakdaan sa palaugnayan lamang ang pagkakapareho. Dahil sa katiyakan ng paniyak walang pagkakaparehong pansemantika [1|2].

 
[1]Pilipino ang mamang may maitim na buhok. {P-P=P-N}
[2]Mamang may maitim na buhok ang Pilipino. {P-T=P-N}

2-2.5 Di-karaniwang ang

Sa sanhi na nakaugalian, nandito pa ang pangkat na ito; makatwirang dapat ito talakayain sa kabanatang {10-2.2} 'Pang-abay na untaga'; mas magaling ang katawagang 'makaabay na ang' sa halip ng 'di-karaniwang ang'.

(1) Sa karaniwang pangungusap, pananda ng paniyak ang ang. Sa pamamagitan nito, nakakakuha ng tanging kahalagahan ang paniyak sa pangungusap: Itinuturo ng ang ang fokus ng pangungusap. Bukod dito, nagagamit din ang ang upang magbigay ng tanging diin o pansin sa iba pang parirala. Tinatawag namin itong di-karaniwang ang.

Dahil sa maaaring magpalitan ng tungkulin ang panaguri at paniyak, mayroon nang pagkakaparehong pampalaugnayan ang dalawang parirala. Maaaring palakasin ang pagkakaparehong pansemantika sa pamamagitan ng pagbibigay ng ang sa dalawang parirala [1 2]. Maaaring bigyan ng tanging pansin ang panaguri sa paggamit ng ay ang [3]. Sa pamamagitan nito, maaaring maging isa pang tampulan ng pangungusap ang panaguri. Sa pangungusap na [4] ay hindi binibigyang-diin ang buong panaguri, ngunit ang pariralang pangkaroon nito lamang.

 
[1]Kaya naman isang gabi isinagawa ko ang aking balak, ang paslangin ang asawa ko. {2K-251 Σ}Pagkakapareho
[2]... napagtanto kong ang pagkalinga ng magulang ang tunay kong hinahanap. {2K-252 Σ} Pagkakapareho
[3]At ang tanging habol lamang ay ang kaginhawaang makakamit sa piling ng matanda. {2K-253 Σ}Tanging pansin
[4]... ngunit tanging ang may mabubuting kalooban lamang ang maaaring makakuha nito. {2K-254 Σ} Tanging pansin sa pariralang pangkaroon sa panaguri
Iba pang halimbawa {2K-255}.

(2) Sa aming palagay, hindi pa pananda ng parirala ang ang kung di-karaniwan ang paggamit nito {2K-256 }. Magiging pang-abay na untagang walang tungkuling pampalaugnayan (salitang pambukod); hindi ito magiging panghalili ng pananda para sa panaguri. Makatwiran ito dahil hindi kinakaltas ang panandang ay kung ginagamit ang di-karaniwang ang; sa kalagayang ito ay ginagamit ang ay ang [3]. Bilang pang-abay, tumuturing ito sa nilalaman ng panaguri (dahil nagpapalaki ito sa katiyakan). Gayon din nananatili ang pang-angkop na nasa harap ng sugnay na makaangkop pag panaguring may di-karaniwang ang ang unang parirala nito [2]. Sa pangungusap na [4] ay nananatili ang pang-angkop na nasa likod ng pang-abay na tangi na kaugnay sa panaguri at nasa harap ng di-karaniwang ang ng pariralang pangkaroon.

(3) Madalang ang paggamit ng di-karaniwang ang sa pang-araw-araw at karaniwang nakasulat na pananalita; madalas ito sa mga aklat na pang-eskuwela at pambalarila (pananalitang kanluranin ang tawag namin {13-6.1}).

Naiiba sa di-karaniwang ang ang paulit-ulit na ang na nagmula sa ilang sugnay na may tig-isang paniyak. Minsan mahirap mapansin ang mga sugnay na ito kung wala itong pandiwa.


2-3 Fokus at katiyakan

(1) Sa huling mga pangkat, ginamit namin ang mga katawagan na 'fokus' at 'katiyakan'. Mahalaga para sa pagbuo ng palaugnayang Filipino ang mga ito; dahil dito gusto naming talakayin nang puspusan ang mga ito sa pangkat na nandito.

Ang fokus ang katangian ng parirala na palaging may diin o pansin kung saan ang lugar nito sa pangungusap. Sa wikang Filipino, may katangiang ito ang paniyak; bagay na pampalaugnayan ito. Isa sa mga katangian ng angkan ng mga wikang pang-Austronesia ang fokus.

(2) Iniuugnay namin ang katawagang katiyakan sa mga tao, bagay at sa mga katangian nito. Tinatalos naming katiyakan ang mga katangian ng "tangi, maaaring ibukod, bukod tangi". Mas madaling unawain ang katawagang di-katiyakan; hindi tunay na tao o bagay ito, ngunit katangiang sapian ang uri ng tao o bagay. Katawagang pansemantika ang katiyakan at di-katiyakan; hindi pinipigil na pariralang pangngalan ang mga ito {2-3.1 [7]}. Sa wikang Filipino, palaging may mataas na antas ng katiyakan ang paniyak; hindi maaaring ialis sa paniyak ang 'katiyakang likas' na ito {2K-221 (3) }. Walang katiyakang likas ang ibang parirala; ngunit maaaring palakihin ang katiyakan nito sa pamamagitan ng tanging pagbabago {2-3.2}.

(3) May kaugnayan ang fokus na pampalaugnayan at katiyakang pansemantika. Sa wikang Filipino pinagsasama ang mga ito sa paniyak. Mayroon itong panandang ang; tanda sa fokus ito at ipinapahayag nito ang katiyakan. Lubos na lubos ang pagkakapareho kung ang paniyak na may ang ay pangngalang may pansemantikang katiyakan.

(4) Lumilitaw ang tanong kung ano ang dapat mangyari sa di-katiyakang bawal sa fokus. Lumilitaw din ang isa pang tanong kung ano ang dapat mangyari sa katiyakang hindi maaari maging paniyak.

(5) {Θ} Nasa itaas, nakatakda sa tao at bagay (at sa kanilang mga katangian) ang katawagang katiyakan. Lumilitaw ang isa pang tanong (hindi pa lutas sa amin): May-bisa ba pati ang katiyakan ng paniyak kung hindi nabibilang ito sa nasabing mga pulutong? Sa iba pang salita, ito ang tanong: Magiging tiyak ba ang lahat ng paririala kung magiging itong paniyak na may ang {*}? Hindi namin kayang tiyakin ang pagbabagong ganito (halimbawa {10-5.1 [8]}). Kung talaga itong tama, ang pagtatanda ng ilang parirala sa pamamagitan ng panandang ang ay pantanging pampalaugnayan upang palitawin ang tungkulin nito bilang paniyak.

{*} Hindi maaari ding sumagot sa tanong sa itaas ang akala na nagiging pariralang pangngalan ang lahat ng pariralang may ang {2K-221 } .

2-3.1 Fokus at katiyakan ng paniyak

(1) Sa wikang Filipino, halos lahat ng parirala sa pangungusap ang maaaring maging paniyak o ang maaari ring maging di-paniyak. Ibig sabihin, maaaring ibigay sa parirala ang fokus o alisin ito. Nangyayari ito sa pamamagitan ng paggamit ng panlaping magkakaiba ng pandiwa [1|2]. Maaari ring magpalitan ng tungkulin ang panaguri at paniyak [3|4] {2-2.3}. Halimbawa sa pangit na pangungusap ang [6] dahil walang katiyakan ang pariralang kaunti lang at bawal na maging paniyak ito; magaling ang [7], hindi na paniyak ang pariralang kaunti lang. May kalagayan kung saan maaaring maging paniyak na may katiyakan o pantuwid na walang katiyakan ang parirala [8|9]. Sa pangungusap na pananong, palaging di-tiyak ang itinanong na bawal maging paniyak [10] {12-4.2}.

 
[1]Kinuha ng bata ang mangga.{P-T} tiyak
[2]Kumuha ng mangga ang bata. {P-W} di-tiyak
[3]Kumain ng bulaklak ko ang kambing. {P-T} tiyak
[4]Kambing ang kumakain ng damo. {P-P} di-tiyak
[5]Kanina, naghanap ako ng pera. {P-W} di-tiyak
[6]Nakita ko na ang kaunti lang. [-] {P-T} tiyak
[7]Kaunti lang ang nakita ko. {P-P} di-tiyak
[8]Gusto ko ng bisikleta. {10-4.2 [1]}{P-W} di-tiyak
[9]Gusto ko ang bisikleta {10-4.2 [2]}.{P-T} tiyak
[10]Ano ang niluto ni Lea? {P-P} di-tiyak

(2) Palaging may mataas na katiyakan ang ngalan ng tao kahit saan ilagay sa pangungusap. Tinatandaang bukod tangi ng pantukoy na si ang mga ito. Hindi kailangan ng isa pang tanda ng katiyakan; hindi nangunguna sa mga ito ang ang [11|12]. Bunga nito, wala itong tandang pampaniyak at pangfokus. Pati sa harap ng panghalip na panao at pamatlig ay walang ang. Nasa halip ng tao o bagay ang mga panghalip; palagi itong tiyak at hindi kailangan ng iba pang tanda ng katiyakan [11|13]. Kalimitang may gawing hutaga ang mga panghalip na ito [14]; hindi maaaring ganito kung iniuuna sa mga ito ang pananda (panggitaga {11-6}).

 
[11]Natutulog ang bata.{P-T(TT)=P-N}
[12]Natutulog si Ana. {P-T([TT])=P-N(Y ..)}
[13]Natutulog siya.{P-T([TT])=P-N(HT)}
[14]Palagi niya akong dinadalaw. {GTT(..|HT HT|..)}

Kung binubuo ng dalawang pariralang walang ang (ngalan ng tao at panghalip) ang panaguri at paniyak, maaari pang ibukod ang panaguri sa paniyak. O sumusunod ang paniyak sa panaguri o may panandang ay ang panaguri [15|16|17].

 
[15][a] Sino siya? [b] Si Ate siya. {P-P}
[16]Siya ay si Ate.{P-P}
[17][a] Sino si Ate? [b] Siya si Ate. {P-P}

(3) Mas malabo ang fokus ng paniyak na walang pananda [18]. Upang palakasin ang malabong fokus ay maaaring ilagay sa unahan ng pangungusap ang paniyak; doon mas mabigat ito [19]. Maaaring gamitin ang di-karaniwang ayos upang baguin ang bigat ng mga parirala sa pangungusap. Sa mga pangungusap na [20|21 20|22] ay nagpalitan ang panaguri at paniyak; at sa karaniwang ayos nangunguna sa paniyak ang panaguri. Binibigyang-bigat ng tanda ng katiyakang si ang panaguri sa unahan ng pangungusap [22]. Maaaring ihambing ito sa mga pangungusap na may di-karaniwang ang sa panaguri {2-2.5}.

 
[18]Pilipino ako. {P-T=P-N(HT)}
[19]Ako ay Pilipino. {P-T=P-N(HT)}
[20]Nagluto ako ng masarap na pagkaing ito. {P-T=P-N(HT)}
[21]Ako ang nagluto ng masarap na pagkaing ito. {P-P=P-N(HT)}
[22]Si Ana ang nagluto ng masarap na pagkaing ito.{P-P=P-N(Y ..)}

Pariralang pangkaroon kung di-tiyak ang tagatiis ng pandiwang balintiyak {4-4.3}.


2-3.2 Katiyakan ng panaguri

Kung pariralang pangngalan ang panaguri, may tanong tungkol sa katiyakan nito (sa wastong pagsasalita: antas ng katiyakan). Palagi di-lubhang tiyak ang panaguri sa paniyak [1]. Maaaring maging tiyak ang panaguri hanggang maging ito'y sintiyak ng paniyak, ngunit hindi maaari maging mas tiyak kaysa sa paniyak. Kung ito ang nais ng nagsasalita, dapat magpalitan ang panaguri at paniyak. Karaniwang nagiging mas tiyak ang panaguri kung baguhin ang pariralang pangngalan. Maaaring gamitin ang sumusunod na kasangkapan:

May tanging paraan upang pataasin ang katiyakan ng panaguri; maaaring isama sa panaguri ang nadagdagang ang (di-karaniwang ang {2-2.5}). Hindi pinapataas ng panandang ay ang katiyakan ng panaguri.

 
[1]Kambing ang kumain ng bulaklak ko. {P-P} di-tiyak
[2]Si Ana ang kumain ng mangga. {P-P} tiyak
[3]Mga kambing ang kumain ng bulaklak ko. {P-P} tiyak
[4]Dalawang kambing ang kumain ng bulaklak ko. {P-P} tiyak
[5]Yung kambing ang kumain ng bulaklak ko. {P-P} tiyak
[6]Yung mga kambing ang kumain ng bulaklak ko. {P-P} tiyak
[7]Ito ang kumain ng bulaklak ko. {P-P} tiyak
[8][a] Kambing mo ang kumain ng bulaklak ko. [b] Kambing ni Pepe ang kumain ng bulaklak ko. {P-P} tiyak

2-3.3 Katiyakan ng pantuwid at pandako

(1) Hindi nasa fokus ang mga pantuwid at pandako (pati panlapad at pang-umpog); wala itong katiyakang likas. Upang magpahayag ng "di-katiyakan ng paniyak", maaaring palitan ng pantuwid o pandako ang paniyak. Sa kabilang banda, maaaring palakihin ang katiyakan ng mga pantuwid at pandako (pati pariralang pangkaroon [1 2 | 3]) sa pamamagitan ng kagamitan na inilarawan para sa panaguri sa huling pangkat. Gayunman bawal nasa pariralang pangkaroon ang taong tiyak (panghalip o may si) [4|5].

(2) Tila kaunting mas malaki ang katiyakan ng pandako sa pantuwid [6|7].

 
[1]May panahon pa tayo upang manirahan dito. {W Aesop 3.4.2} Di-tiyak{P-KD}
[2]... alam kong napapagod na siya kung may magagawa lamang ako ... {W Material Girl 3.3} (Lalo na di-tiyak ang pariralang pangkaroong may pandiwari {4-4.3}.) Di-tiyak{P-KD}
[3][a b] Sa pinakakomedor, may isang malaking mesa na para sa lahat at ang bawat umuupa'y may kanya-kanyang lutuan. {W Anak ng Lupa 3.4} Tiyak{P-KD}
[4]Mayroon pa bang panauhin sa bahay? Di-tiyak{P-KD}
[5][a] Mayroon pa bang si Ken sa bahay? [b] Mayroon pa bang sila sa bahay? Tiyak{P-KD}
[6]Maghapon kaming naghanap sa nawawalang bata. (Iba pang mga halimbawang katulad ng [6|7] sa {7K-132 (5)}.) Tiyak{P-K}
[7]Naghahanap sila ng ginto.Di-tiyak {P-W}

2-3.4 Mga pangungusap na walang pangngalang may fokus

Sa huling mga pangkat ay tinatalakay ang ugnayan ng fokus at katiyakan. Ginawa ito para sa mga pariralang pangngalan lamang, dahil ginamit namin ang katawagang 'katiyakan' lamang para sa mga tao at mga bagay. Kung paniyak ang pandiwa o ibang pariralang pangnilalaman, palaging mayroon itong panandang ang at sa gayon maliwanag ang fokus nito {2-2.2}. Sa ganitong kalagayan walang pariralang pangngalang may fokus at katiyakan ng paniyak ang pangungusap. Sa ganito maaaring binubuo ang mga pangungusap na may di-tiyak na pangngalan lamang [1-3]. Sa dalawang pangungusap na [2 3] ay pariralang pandako at pangkaroon ang paniyak; walang pariralang pangngalang may katiyakan ang mga ito.

 
[1]Kambing ang kumakain ng bulaklak. {P-P=P-N} at {P-W=P-N} di-tiyak
[2]Basahin ang nasa likod. {P-T=(P-K=P-N)} di-tiyak
[3]Sino ang may gustong kumain ng mangga? {P-P=P-N} at {P-W=P-N} di-tiyak

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-P_1.htm
03 Oktubre 2011 /09 Abril 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 2 Panaguri at paniyak (Talaksan 2/1)

Simula ng talaksan   2/2 2K/1 2K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag