8 Mga Ngalan at mga Pariralang Pangngalan
(Talaksan 8/2)

8-6 Ubod ng pariralang pangngalan

8-6.1 Pangngalan bilang salitang pang-ubod

Maaaring buuin ang pariralang pangngalan ng pangngalang walang pantukoy [1] o mayroon [2]; o itinuturing ang pangngalan [3]. Maaaring kaltasin ang pangngalan kung mayroon itong panuring at kung sa tabi ng kalinawang pansemantika ay maliwanag ang kaugnayang pampalaugnayan [4a 5a 6 7]. Karaniwang kailangan ng pananda ang pariralang walang salitang pang-ubod, dahil dito hindi maaari itong maging iniuunang panaguri at pang-umpog. Ganitong pakunwaring bumubukal pariralang pang-uri [4a], pandako [5a 6 7] at minsan pariralang pandiwa. Maaaring may pantukoy na pangmaramihang mga ang yaring ito [8b 8c]. May parirala [9] na maaaring pansemantikang ipalagay na pariralang pangngalan samantala itong pariralang pang-uri na may pariralang pandako bilang panuring {9-4.2 [4-6]}.

 
[1]Sa harap ng bahay.
[2]Kumakain si Lolo.
[3]... tinitigan nina Rod at Diana ang maraming sobreng nasa ibabaw ng mga magasing inilapag ni Joe. {W Suyuan 4.2}
[4][a] Ang burol na ito ay para bang iyon ang pinakamataas sa paligid dito. [++] [b] Ang burol na ito ay para bang iyon ang pinakamataas na burol sa paligid dito. [0]
[5][a] Malaki ang bahay namin kaysa kina Pedro. [++] [b] Malaki ang bahay namin kaysa bahay nina Pedro. [0] (Pagpapalit ng pantuwid sa pandako {3-4 (5)}.)
[6]... lampas ng ala-una ng hapon sa lungsod ang sa nayon ay kiling na sa kanlurang araw. {8K-611 Σ}
[7]Nang makaraan ang ilang araw, ang puno ng unggoy ay namatay, yamang ang sa pagong ay tumubo hanggang sa magbunga. {W Unggoy} (Pagpapalit ng pantuwid sa pandako {3-4 (5)}.)
[8][a] Anong damit ang gusto mo? [b] Ang mga bago. [c] Mga bago ang gusto ko.
[9]Isa sa mga katutubong wika.
Higit na maitim ang limbag = Pariralang pangngalan.

8-6.2 Panghalip bilang salitang pang-ubod

Maaaring salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ang panghalip na panao at pamatlig. Karaniwang bahaging kaisa-isa ito ng pariralang pangngalan [1]; pati may anyong pangmaramihan ng panghalip na pamatlig [2 3]. Binubuo din ang pariralang may pang-uri [4] o pangngalan [5] sa tabi ng panghalip. May pang-angkop ang yaring ito, ito'y panlapag na makaturing.

 
[1]Pumunta ako sa palengke.
[2]Mga ito ang kumain ng bulaklak ko.
[3]Ayaw niyang nakikita ang matamis na pagtitinginan ng mga ito. {W Karla 5.205}
[4]Hindi mo ba alam na sa kapag magkakasama tayong apat tuwing Pasko. {W Madaling Araw 3.6}
[5][a] Tayong lahat. [b] Tayong mga kapatid.
Higit na maitim ang limbag = Pariralang pangngalan.

8-6.3 Mga pantukoy (si, mga at sina)

(1) Tinatawag naming pantukoy (susi {Y}) ang mga salitang palaging ginagamit kasama ang pangngalan. Sa wikang Filipino, ginagamit ang pantukoy sa kalagayang tangi lamang, hindi ito kasamang pangkaraniwan ng pangngalan. May tatlong pantukoy na si, mga at sinạ ang wikang Filipino, nabibilang namin ito sa untaga (salitang pangkayarian).

(2) Ginagamit ang pantukoy na si (susi {Y/Ta}) sa harap ng ngalan ng tao kung hindi siya kinakausap [1|2]. Kasalungat ng [3], hindi tao ang salitang Gina sa pangungusap na [4], ngunit katawagang walang pantukoy. Untaga ang si at inilalagay nang kagyat sa harap ng ngalan. Walang pagsasalubung nang kagyat ng si at panandang . iniuuna (maliban sa pang-angkop [9]). Kinakaltas ang ang sa harap ng si [5] {2-4.1}, pinagsasama ang ng o sa at si upang makabuo ng ni o kay [6]. Kahawig sa panghalip may anyong ANG, NG at SA ang pantukoy na si {8-5}. Kung may panuring sa pagitan ng pananda at pantukoy ay walang pagkaltas at walang pagpapasama ng pananda at pantukoy [7 8]. Hindi panandang mapagpipilian para sa ang ang pantukoy na si {8K-631 Θ}. Walang pagkaltas ng pang-angkop sa harap ng si [9].

Maaaring gamitin ang si sa harap ng katawagan sa kamag-anak upang ilarawan ang kinalamang matalik o pansarili ng nagsasalita at taong naturan, walang iba pang kaugnayang paari [10]. Ginagamit sa ilang iisang tao ang anyong pangmaramihan [14a|b]. Pati walang pagbuo ng anyong si Anak (yata noon walang pamilyang may iisa lang anak).

 
[1]Naglalaro si Paola.
[2]Paola, pakiabot ng lapis.
[3]Apelyido ni Gina.
[4]Pangalang Gina. {8-7.4}
[5]Naglalaro si Paola na mabait.
[6]Kinain ni Ana ang saging.
[7]Naglalaro ang mabait na si Paola.
[8]Anak ng namatay na si Nimfa. {W Suyuan 5.1}
[9]Kasama ang amang si Mang Jerry. {W Regine 3.2} {8-7.4}
[10][a] Sabi ni Ina dati ... {W Material Girl 3.12} [b] Sabi ng ina ko dati ... [c] Sabi ni Ina ko ...
[11][a] Si Bathala, ni Bathala. [b] Ang Diyos, ng Diyos. (Sa wikang Filipino, tao ang bathala, samantalang hindi tao ang diyos na kristyano.)

(3) Pantukoy na inihuhudayat ang maramihan ang mga ([mʌ'ŋʌ], susi {Y/M}) {8K-632 Θ}. Ginagamit ito para sa pangngalan, pandiwaring makadiwa at pang-uring makadiwa. Untaga ang pantukoy na ito, karaniwan itong kagyat nasa harap ng pangngalan [12] (pantukoy na mga at panuring na iniuuna tingnan sa {8-7.1 (2)}). Hindi kailangang gamitin ang pantukoy na mga kung may ibang paghuhudyat ng maramihan o hindi makabuluhan para sa pag-unawa ang paghuhudyat {8-3.2} (kataliwasan ng tuntuning ito ang yaring katulad ng {8-6.2 [5b]}). Ipinagbabawal ang paggamit ng mga kung inihuhudyat ang maramihan sa pamamagitan ng pamilang na patakaran (panaguri o panuring) [13a|b]. Maaaring gamitin ang mga kasama ng panghalip na pamatlig (halimbawa mga itọ) {8-4.2 (2)}.

Pinagsasama ang si at mga, sinạ ang kinalabasan {Y/M/Ta}, dahil dito hindi nasa harap ng mga ang si (pati hindi mga nasa harap ng si) [14 15]. Katulad ng si, untaga ang sinạ. May katumbas na anyong NG na ninạ [16] at anyong SA na kinạ [17] ang anyong ANG na sinạ.

 
[12][a] Mga bahay. [b] Malaking mga bahay.
[13][a] Dalawa ang bulaklak. [b] Dalawa ang mga bulaklak.
[14][a] Wala sina lolo at lola ngayon. {W Pang-unawa 3.2} (Dito inihuhudyat ng sina ang lolo at lolang pansarili. Pang-uri ang wala, hindi pangkaroon (pag pangkaroon kailangan ng pang-angkop).) [b] Walang sina magulang.
[15]Kumakain sina Paola.
[16]... tinitigan nina Rod at Diana ang maraming sobreng ... {W Suyuan 5.2}
[17]Napangiti na lang ako nang maisip muli ang dahilan ng pagkakagulo kina aling Terya. {W Piso 3.1}

(4) Dapat ibukod sa pantukoy na pangmaramihang mga ang paggamit ng mga bilang pang-abay na untaga upang ipahayag ang 'di-wasto, di-husto' (mga alas tres) {10K-221 [8]}.

Itinatala ang mga anyo ng pantukoy sa talahanayang {8-5}.


8-7 Panlapag bilang panuring sa pariralang pangngalan

8-7.1 Pang-uri, pati na pamilang

(1) Maaaring iuna o ihuli sa salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ang pang-uri kung panuring. Kaunting minamabuti ang anyong inihuhuli [1a|b]; ito'y alinsunod sa paraan ng pagsasanga sa kanan sa wikang Filipinos. May pang-angkop ang pang-uring makaturing [1-4], palagi itong panlapag. Maaaring gamitin ang pandiwari bilang panuring, katulad ng pang-uri ang gawi nito [2] {6-6.4.1}. Maaaring panuring sa pangngalan ang pang-uring pananong [3] {12-2.2}. Pati ang panghalip na SA para sa kaugnayang paari [4] {8-4.8}.

 
[1][a] Bahay na maganda. [++] [b] Magandang bahay. [+]
[2][a] Asong pinalo. [++] [b] Pinalong aso. [+]
[3]Ilang Filipino ba talaga ang nagkakaroon ng pagkakataong magtrabaho sa ibang bansa? {W Almario 2007 3.6}
[4]Sa aking palagay ...

(2) Kung iniuuna ang pang-uri, karaniwan itong sa harap ng pantukoy na pangmaramihang mga [5b 6 7]. Maaari ding nasa pagitan ng mga at pangngalan ang pang-uri [8 9]. Palaging ganito kung may karagdagang paghuhudyat ng maramihan sa pamamagitan ng anyong pangmaramihan ang pang-uring ma- [10].

Iniuuna ang pulutong ng pang-uri na may huling tunog na -t {9-2.1 (2)}, pati ang iba pang mga pang-uri kung baga tuwị {10K-341 [24]} at para {13K-5232 (2)}.

 
[5][a] Mga bahay na maganda. [++] [b] Magandang mga bahay. [++] [c] Mga magandang bahay. [-]
[6]Malalim ang talukap ng maamong mga mata at matangos ang ilong. {W Samadhi 4.2}
[7]Marahil, kagaya ni Nieva, nadala lang ako sa impluwensiya ng aking mga barkada. {W Estranghera 3.9}
[8]... isang buwig ng mga makintab na bunga ng puno. {W Samadhi 4.2}
[9][a] Mga ibang tao. [b] Ibang mga tao.
[10]Ang mga masusuyo mong paghalik sa aking buhok ... {W Madaling Araw 3.9} (Panggitagang pantuwid ang mong {11-6.5 (2)}.)

(3) Iniuuna ang pamilang kung panuring sa pariralang pangngalan [11]. Karaniwang inilalagay ang pamilang sa harap ng iba pang pang-uri [12], ngunit sa likod ng panghalip na pamatlig [13]. Kung panghalip na panao ang salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ay inihuhuli sa panghalip ang pamilang bilang panuring [14]. Katulad ng pamilang ang gawi ng pang-uring pamparami [15] {9-6.7}. Hindi pang-uri ang ilang pamparami, ngunit pangngalan (lahạt sa [16]).

 
[11]Dalawang bahay.
[12][a] Dalawang magandang bahay. [++] [b] Magandang dalawang bahay. [0]
[13]Itong dalawang bahay.
[14]Hindi mo ba alam na sa kapag magkakasama tayong apat tuwing Pasko? {W Madaling Araw 3.6}
[15]Ilang batang lalaki.
[16]Tila naglaho ang lahat ng kaalamang minahal sa akin ng ibang katulad mo. {W Madaling Araw 3.8}

(4) Maaaring kaltasin ang pang-angkop sa harap ng pangngalang katao [17a|b], ngunit hindi sa harap ng tao [17c|d].

 
[17][a] Lima katao. [b] Limang katao. [c] Limang tao. [d] Lima tao.

(5) May pariralang pangngalan kung saan may pang-uri bilang panuring at kung saan kinakaltas ang salitang pang-ubod (pangngalan). Kung ganito, pakunwaring pariralang pang-uri ang pariralang pangngalan {8-6.1}.


8-7.2 Pamilang na isa

May katangiang mapapansin ang pamilang isạ kung ginagamit bilang panuring (dalasan ng isạ tingnan sa {8K-721}). Pansemantika itong gumagawa ng kaibahan sa 'ilan, marami'. Dahil dito tanda ng isahan ang isạ [1] {8-3.2}; katulad ng ibang pamilang tumutupad ito sa katiyakan ng pangngalang itinuturing nito {2-3.2}. Madalas na panuring na nasa pariralang pangngalang pang-umpog ang isạ [2] {5-3.1}. Ginagamit din ang isạ upang ilarawan ang taong tiyak (o bagay), ngunit hindi pa ipinakilala ([3 4a], ngunit hindi sa [4b]). Dahil dito, malimit na inihahambing ang isạ sa wikang Filipino sa "pantukoy na di-tiyak" ('indefinite article') sa wikang pang-Europa ('a, an' sa wikang Inggles); kung kaya ginagamit ito nang kadalasan sa pananalitang kanluranin [5] {13-6.1}.

Katulad ng ibang panuring, hindi inihuhuli ang isạ.

 
[1][a] May asawa at dalawang anak - isang lalaki at babae. {W Arrivederci 3.21} [b] May isang asawa ...
[2]"...," malungkot na ipinagtapat sa akin ni Fernando isang araw nang muli niya akong dalawin. {W Angela 3.21}
[3] Natanaw ni Juan ang isang magandang dilag na roon nanggaling ang napakabangong amoy. { LIW 26 Nob 2007 Juan Tamad}
[4][a] Sa isang kaliwang kalye, pito nang pito ang matabang pulis ... {W Anak ng Lupa 3.5} (Sa isa sa mga kalye ...) [b] ang isang matabang pulis (Walang isang kahit tiyak at hindi ipinakilala ang pulis.)
[5]... ang isang republika ay isang estado ... {Tagalog na Wikipedia Republika}
[6]Isa sa mga katutubong wika ng Filipinas. {W Almario 2007 3.1} (Hindi panuring ang isa sa yaring may isa sa. {4-2.1 (2)})

8-7.3 Panghalip na pamatlig bilang panuring

(1) Maaaring gamitin ang anyong ANG ng panghalip na pamatlig bilang panuring sa pangngalan {8-4.5}. Katulad ng pang-uri ang gawi nito [1] (susi {U/HP/1} hanggang {U/HP/3}). Karaniwan itong inilalagay sa unahan o hulihan ng pariralang pangngalan. Upang palakasan maaari itong ulitin sa unahan at sa hulihan ng parirala [2 11b]. Sa paggamit na makaturing ay iniiwasan ang pagsasalubong na kagyat ng mga itong ... o itong mga ... (palasak sa pananalitang nakasulat). Sa halip nito, inihuhuli ang panghalip na pamatlig [3]. Dapat ibukod ang paggamit na makaturing ng anyong ANG ng panghalip na pamatlig sa panghalip na NG at SA [3|4 5|6].

(2) Sa mataas na pananalitang pang-araw-araw at sa pananalitang nakasulat may katangian na ipinagbabawal na sumunod sa panandang ang, ng at sa ang panghalip na pamatlig na iniuuna. Kung ganito, dapat gamitin ang anyong inihuhuli [7a 7b 8a 10a] {2-4.1}. Kung sa wikang pang-araw-araw ginagamit ang panghalip na pamatlig na iniuuna ay kinakaltas ang ang upang iwasan ang pagsasalubong ng ang itong ... [7c|d]. Walang pagkaltas ng ng at sa sa pantuwid at pandako [7e 8b].

 
[1][a] Itong bahay. [b] Bahay na ito.
[2]Itong malaking mangga na ito.
[3]Mga bahay na ito.
[4]Mga bahay nito. {8-8.1}
[5]Mga bahay na iyon.
[6]Iyong mga bahay. {8-7.6}
[7][a] Pakiuna mo ang pasyenteng ito. [b] Pakiuna mo ng pasyenteng ito. [c] Pakiuna mo itong pasyente. [d] Pakiuna mo ang itong pasyente. [e] Pakiuna mo ng itong pasyente.
[8][a] Ibigay mo sa pasyenteng ito ang gamot. [b] Ibigay mo sa itong pasyente ang gamot.

(3) Sa wikang pang-araw-araw, malimit na ginagamit ang anyong hango na yun [9-11] {J/PD/3/}. Katulad ng nasa (2), may takda din ang paggamit ng yun [10b 11a 11b] {8K-422 (2)}.

 
[9]Yung mangga ang gusto ko.
[10][a] Nakita mo ba ang kambing na iyon? [b] Nakita mo ba yung kambing?
[11][a b] Pinulot ko 'yung piso dahil kung hindi, baka nagalit na 'yung aleng taba na 'yon. {W Piso 3.5} {8-4.2 (3)}

Dito gustong banggitin ang panghalip na pananong na ginagamit bilang panuring {12-2.2 [8-9]}.


8-7.4 Mga ngalan bilang panlapag

(1) Pangngalan ang maaaring tumuring sa pariralang pangngalan. Malimit pantuwid ang panuring na ito {8-8.1}, pati maaaring bumuo ng panlapag. Sa dalawang kalagayan, mabisa ang paraan ng pagsasanga sa kanan; sumusunod sa salitang pang-ubod (salitang batayan) ang pangngalang nagtuturing (salitang nagtuturing) [1-8]. Katulad ng pang-uri, may pang-angkop, ngunit maaaring kaltasin ang anyong na ng pang-angkop [3]. Sa yari katulad ng [5 6] maaaring gamitin ang katawagang 'panlapag na tumitiyak' (tingnan din ang pantuwid na tumutiyak sa {8-8.1}). Kahawig ng pariralang makaturing ang pangngalang tambalan {8-2.2}. Sa [7] maaaring ipalagay na sugnay na makaangkop na pinaikli ang panuring. Walang pagkawala ng pantukoy na si sa likod ng pang-angkop [8 9]. Maaaring tumuring sa pangalang tiyak ang ngalang pangkalahatan, karaniwang sumusunod ang pangalang tiyak nang walang pang-angkop [11 12]. Sa [13] tumuturing sa panlapag ang panghalip na panao (palaging panghalip na pangmaramihan at may mga). Pangkawikaan ang yaring may halịp kung baga ang [14].

 
[1]Kapatid na babae.
[2]Sakit na dulot ng bakterya. (Sa lahat ng talasalitaan (sa amin din), pangngalan ang salitang dulot, gayunman maaari itong pang-uri sa paggamit dito.)
[3]Hugis mangga.
[4]Pangalang Gina.
[5]Hindi maalis ang pagkatitig ni Regina sa kamay ni Aldo, sa dakot na pera. {W Naglaho 3.3}
[6]Bahaging tatlo. (Ikatlong bahagi, kasalungat ng tatlong bahagi.)
[7]Anak kong asawa ni Ana. (Dito at sa [8], nasa harap ng panlapag ang panghalip na NG na hutaga. Inililipat sa panghalip ang pang-angkop. Maaaring ipalagay na sugnay na makaangkop na pinaikli ang panuring na -ng asawa ni Ana.)
[8]Kapatid niyang si Diana. {W Suyuan 5.2}
[9]Nagunita niya ang kanyang ama at ang kanyang kapatid na si Ligaya. {W Anak ng Lupa 3.7}
[10]Si Pedrong mangingisda.
[11]Ate Gina. (Tawag sa tao. Marahil hindi panlapag ang paglalagay nang pagkatabi katulad ng [11 12 3?].)
[12]Bundok Duhat. {W Samadhi 4.1} (Gayunman {8-8.1 [4]}.)
[13]Tayong mga Pilipino ay mapagpahalaga sa salu-salu o kainan. {W Katesismo 3.34}
[14][a] Sa halip na ako. [b] Sa halip na kapatid ko. {4-4.2 [3]}

(2) Maaaring gamitin ang anyong SA ng panghalip na panao bilang panlapag na nagtuturing {8-7.6 (2)}, samantalang ginagamit ang anyong ANG ng panghalip na pamatlig sa kalagayang ganito {8-7.3}.


8-7.5 Pang-abay bilang panuring

(1) Sa wikang Filipino, hindi bumabagay nang mabuti sa pangngalan ang karamihan ng pang-abay; may ilang kalagayan lamang kung saan maaari itong gamitin bilang panuring [1]. Gayunman maaaring malaya sa pangungusap ang pang-abay at bukod sa pangngalan [2 3a]. Minsan pansemantikang di-maunawaan ang kinalabasan ng paghihiwalay [4a|b]. Kung gayon, maaaring halinhan ng pang-uri ang pang-abay [5] o halos di-makabaliralang gamitin bilang panuring [6a]. Mas magaling ang pagbabago ng pangungusap upang ipaugnay sa pandiwa at hindi na sa pangngalan ang pang-abay [6b 7] o upang maging ito pariralang malayang pampalaugnayan [8].

 
[1]Hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw. {10K-343 Σ} (Ikinakabit sa pamamagitan ng pang-angkop ang pang-abay, kung kaya panlapag ito.)
[2][a] Tumaas ang aming gastos noong Hunyo. [b] ... gastos na noong Hunyo (Pansemantikang panuring sa gastos ang noong Hunyo; pampalaugnayang pang-umpog na malaya.)
[3][a] Hindi mahahalaga ang tagpuan tuwing Lunes. [++] [b] ... tagpuan nang tuwing Lunes. [0] [c] ... tagpuang tuwing Lunes. [0] (Pansemantikang panuring sa tagpuan ang tuwing Lunes; sa [3a], pampalaugnayang pang-umpog na malaya.)
[4][a] Masarap ang hapunan kahapon. [b] Kahapon masarap ang hapunan.
[5]Mga kasalukuyang ugali.
[6][a] Kanina kinain natin ang mga natira kahapon. [0] [b] ... ang pagkaing natira kahapon. [++]
[7]Kahapon pinag-usapan namin ang kasiyahang gaganapin bukas.
[8]Handaan nang alas nuwebe. (Tingnan sa {10-3.4 (2)}.)
Higit na maitim ang limbag = Pang-abay o pariralang pang-abay. May salungguhit = Pag-iwas.

(2) May maliit na pulutong ng pang-abay na kayang tumuring sa pangngalan. Iniuuna ito kung baga ang salitang pambukod na halos at tila [9 10]. Dapat ibukod ito sa pang-uring bumubuo ng panuring at ginagamit din bilang pang-abay [11].

 
[9]Dumako siya sa halos kalagitnaan ng mahabang estero na nasa likod ng unibersidad. {W Anak ng Lupa 3.7}
[10] Ang mga masusuyo mong paghalik ... ay tila pahiwatig ng pag-ibig na hindi mo puwedeng sabihin. {W Madaling Araw 3.9} (Marahil kaugnay ang pang-abay na tila sa buong panaguri at hindi lamang sa pariralang pangngalan nito.)
[11]Marahil, kagaya ni Nieva, nadala lang ako sa impluwensiya ng aking mga barkada, parang ibong malaya. {W Estranghera 3.9} (Pang-uri na ginagamit bilang pang-abay na may pang-angkop ang para {13K-5232 (2)}.)

8-7.6 Pandako bilang panlapag

(1) Makaturing sa pariralang pangngalan ang pariralang pandakong may panandang nasa at may pang-angkop. Ibinubukod ito sa panuring na may sa {8-8.2} dahil palaging wala itong pang-angkop (kataliwasang pangkawikaan ang pangungusap na [7]).

Karaniwang inihuhuli sa salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ang pandakong makaturing [1-3] (paraan ng pagsasanga sa kanan). Nasa pagitan ng pangngalan at pananda ng pandako ang pang-angkop [1 2a|2b]. Sa pananalitang nakasulat ay malimit na minamabuti ang panlapag na may nasa at pang-angkop [2a] sa pandakong may sa at walang pang-angkop [2c]. Kung panuring, gaya ng pandakong may nasa ang gawi ng pariralang pangkaroon [3 4]; mayroon itong pang-angkop, kung kaya panlapag ito.

(2) Tanging anyo ng pariralang pandako ang panghalip na panaong SA [5 6] na nasa harap ng pariralang pangngalan (mapagpipilian sa panghalip na NG na inihuhuli) {8-4.8}. Gaya ng pang-uri mayroon itong pang-angkop. Nasa harapan ng pang-uring nakaturing ang panghalip na SA na ito [6].

 
[1]Narito ako dahil dito raw matatagpuan ang kayamanang nasa dulong arko ng bahaghari. {W Samadhi 4.2}
[2][a] Ibong nasa kamay ko. [++] [b] Ibon nasa kamay ko. [+] [c] Ibon sa kamay ko. [+] [d] Ibong sa kamay ko. (Hindi panlapag ang pariralang pandakong nasa [2c].)
[3]Mahal ko si Lolang may pera. (Maaaring ipalagay na pangungusap na tambalang may sugnay na makaangkop na pinaikli ang pangungusap na [3 4] {13-5.4.1 [3]}.)
[4]Binili ko ang bahay na maraming pinto. (Hindi panuring sa pinto ang pangkaroong maraming. Mali ang yaring na bahay na pinto na walang marami.)
[5]Kung hindi ko maasahan ang aking mga kapit-bahay, ... {W Aesop 3.4.3}
[6]Minamahal mo ang aking buong pagkatao kahit ... {W Madaling Araw 3.8}
[7]... dahil napupuwersa ang bata at ang guro na tumuon sa wika sa halip na sa Agham at Matematika. { Liwayway 28 Mayo 2007 p. 31} {4K-422}

(3) Sa talataang ito gusto naming banggitin ang pariralang pang-ukol (kahit hindi ito pandako) na pampalaugnayan at pansemantikang pinag-ugnay sa pariralang pangngalan. Inihuhuli ito sa pangngalan at mayroon itong pang-angkop [8]. Ginagamit ang yaring itong may pang-angkop upang ihundyat na nakapalapit ang panuring sa pangngalan {9-7.2 (2)}.

 
[8]... isang wikang batay sa isa sa mga katutubong wika ng Filipinas ... {W Almario 2007 3.1} {P-N(.. N P-L(P-O))}

8-7.7 Sugnay na makaangkop na kaugnay sa pariralang pangngalan

(1) Maaaring ituring sa sugnay na makaangkop ang pariralang pangngalan. Karaniwang sumusunod sa pariralang pangngalan ang sugnay sa makaangkop at panaguring makadiwa ang nasa harap nito. Hindi parirala ang sugnay na makaangkop. Gayunman dito inilalahad namin ito dahil ito'y panuring sa pariralang panggnalan.

Karaniwang hinahalinhan ng salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ang paniyak ng sugnay na makaangkop, alinsunod dito pinipili ang pandiwang tahasan o balintiyak [1-4]. Kung ganito, pinaikli ang sugnay na makaangkop. Wala itong paniyak. Sa pagitan ng salitang pang-ubod at sugnay na makaangkop may pang-angkop. Maaaring iuna ang sugnay na makaangkop kung maigsi [5b 6]. Sa [7], pariralang pangngalan ang panaguri ng sugnay na makaangkop (wala itong pandiwa). Hindi pinaikli ang sugnay na makaangkop sa [8] dahil hindi magkapareho ang paniyak na si Maria at ang salitang kaugnay na tsismis.

(2) Maaaring ipalagay na pariralang pandiwang ipinapaugnay sa pariralang pangngalan ang sugnay na makaangkop na pinaikli. Kung pinaikli ng puspusan ang sugnay ay iiwan ang pandiwa lamang; ito'y nagiging pandiwaring makaturing [5a] {6-6.4.1}.

 
[1]Batang kumakain na ng kanin.
[2]Kaning kinakain na ng bata.
[3]Mga batang binigyan ni Lola ng pera.
[4]Bakanteng loteng tinamnan ko ng gulay.
[5][a] Batang kumakain. [++] [b] Kumakain pang bata. [0]
[6]Ilan ang kinain ni Maria na mangga? (Sugnay na makaangkop na iniuuna na tumuturing sa mangga.)
[7]Upang may pantustos, isinangla niya ang isang pares na hikaw at kuwintas na regalo ng kanyang ama. {W Unawa 3.8} (Regalo ang pares at ang kuwintas. ang ubod ng sugnay na makaangkop na di-pinaikli.)
[8][a] Tsismis na mahal niya si Maria. [b] Tsismis na minamahal niya si Maria. [0]

(3) Maliban sa sugnay na makaangkop, maaaring ituring sa yari kung baga sa [9] ang pariralang pangngalan.

 
[9]Tatlong magkakaibigan, isang pare, isang manggagamot at isang sundalo.

8-8 Pantuwid at pandako sa pariralang pangngalan

8-8.1 Pantuwid sa pariralang pangngalan

Sa karamihan, ipinapahayag ng pariralang pantuwid bilang panuring sa pariralang pangngalan ang kaugnayang paari [1 2]. Ginagamit ang iba pang pulutong ng pantuwid upang ilarawan nang mas wasto ang pangngalang pang-itaas [3b 4 5] ('pantuwid na tumitiyak'). Kawangis ang paggamit sa [6 7]. Sa likod ng panghalip na panaong pangmaramihan maaaring gamitin ang pantuwid upang ilarawan nang mas wasto ang mga taong sumasali [8] {8-4.1 (2)}.

Gaya ng lahat ng pantuwid, may gawing makahuli ang pantuwid bilang panuring. Sa gayon tinutupad ang paraan ng pagsasanga sa kanan, sumusunod ang may-ari sa pagkamay-ari {1-5.4}. Walang pang-angkop sa harap ng pariralang pantuwid. Kung panghalip na panao ang may-ari ay ginagamit ang panghalip na NG na inihuhuli [9]; mapagpipilian sa panghalip na SA na iniuuna {8-4.8}. Hindi malimit ang mga panuring na binubuo ng panghalip na pamatlig na NG [10], minamabuti ang anyong ANG sa panlapag bilang panuring {8-7.3}. Kung may pang-uring makaturing na iniuuna maaaring buuin ang panggitagang pantuwid [11a 11c 12b] {11-6.5 (2)}. Maaari ding ihuli ang pang-uri na makaturing. Kung gayon binubuo ang yaring hutagang payak; nasa harap ng pang-uri ang panghalip [11b 13].

 
[1]Bahay ng tatay.
[2]Bahay ni Juan.
[3][a b] Nasa ikatlong taon siya ng kolehiyo, buwan ng Hulyo nang maging nobyo niya si Russell. {W Pang-unawa 3.6}
[4]Lalawigan ng Batangas.
[5]Buwig ng saging.
[6]Bukid ng palay.
[7]Guro ng Aleman.
[8]Kami ni Ana.
[9]Opisyal ang bisita ko kanina. {W Karla 1}
[10]Dalawang kilo nito.(Di-makabalarila ang panggitagang Dalawa nitong kilo.)
[11][a] Mahal kong kaibigan. [++] [b] Kaibigan kong mahal. [0] [c] Mahal kong mga kaibigan. [++]
[12][a] Mahal na kaibigan natin. [++] [b] Mahal nating kaibigan. [+]
[13]Pilipinas kong minumutya. {W Bayan ko}.

8-8.2 Pandako sa pariralang pangngalan

May dalawang paraan upang ipaugnay ang pandakong makaturing sa pariralang pangngalan. Bilang panlapag mayroon itong pang-angkop {8-7.6}. Dito itinatalakay ang pandakong may sa na hindi kailanman may pang-angkop. Kung kaya hindi ito panlapag [1a|b] {4-2.1 (3)}. Sa maraming kalagayan, maaaring ihambing ang tungkuling pansemantika ng pandakong makaturing sa pandako bilang kawani ng pandiwa ([2a|b], katungkulang A {6-3.1 (2b)}). Sa likod ng ngalan ang panuring (paraan ng pagsasanga sa kanan). Halimbawa ng yaring nasa {3-4 (5)} ang pangungusap na [3]. Sa mga yaring may isạ sa {4-2.1 (2)}, pangngalan ang isạ.

 
[1][a] Ibon sa kamay ko. [++] [b] Ibong sa kamay ko.{P-N(N P-A)}
[2][a] Tumutulong ako sa kanya. [b] Tulong sa kanya. {P-N(N P-A)}
[3]Nang makaraan ang ilang araw, ang puno ng unggoy ay namatay, yamang ang sa pagong ay tumubo hanggang sa magbunga. {W Unggoy}

8-9 Paghahati ng pariralang pangngalan

Bihira sa wikang Filipino ang paghahati ng pariralang pangngalan. Maaari itong hatiin ng hutagang hindi kasapi sa pariralang pangngalan [1-4]; sa panggitagang paniyak, isinisingit ang paniyak sa pariralang pangngalang bumubuo ng panaguri [1 2] o ng bahagi nito [3 4] {11-6.4}). Binubuo ang panggitagang paniyak sa [5] kahit may panuring ang panghalip na hutaga; paniyak na kami ni Ina ang pariralang pangngalang hinati. Sa [6 7] hinahati ang pariralang pangngalan (panaguri ito), wala mang yaring panggitaga.

 
[1]Mabuti kang bata! (mabuting bata ang pariralang pangngalang hinati {8K-901 Σ}.)
[2]Pang-ilan kang anak?
[3]Nahalata kong may itinatago siyang problema. {8K-902 Σ}
[4] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {4K-432 Σ}
[5]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {8K-903 Σ}
[6]Anak talaga si Pedro ni Juan.
[7][a] Anong uri ang gusto ni Paola na kendi? [++] [b] Anong uring kendi ang gusto ni Paola? [0] (Sa pangungusap na [7a], hinahati ang pariralang pangngalan ng panaguring anong uring kendi; na ang pang-angkop na galing sa uring sa [7b].)

8-10 Θ Pariralang pangngalan

Sa Patakaran namin, pariralang pangnilalaman ang pariralang pangngalan; itinatampok ito nang sumusunod.

 Paggamit ng pariralang pangngalan Mga bahagi ng pariralang pangngalan

[1]Paniyak {2-4.1}
[2]Panaguri {2-4.2}
[3]Pantuwid {3-2.1}
[4]Pandako {4-4.1}
[5]Panlapag (kawani ng pandiwa) {6-7.4}
[6]Panlapag (panuring sa pariralang pangngalan) {8-7.4}
[7]Panlapag (paruring sa pang-uri) {9-4.3}
[8]Pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}
[9]Bahagi ng pariralang pang-ukol {9-7.2 [9]}
[10]Salitang pang-ubod na pangngalan {8-6.1}
[11]Salitang pang-ubod na panghalip {8-6.2}
[12]Pantukoy {8-6.3}
[13]Panlapag bilang panuring:
    Pang-uri {8-7.1}
    Panghalip na pamatlig {8-7.3}
    Pangngalan {8-7.4}
    Pang-abay {8-7.5}
    Pandako {8-7.6}
    Pariralang pang-ukol {8-7.6 (3)}
    Sugnay na makaangkop {8-7.7}
[14]Pantuwid bilang panuring {8-8.1}
[15]Pandako bilang panuring {8-8.2}
    

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-N.htm
03 Enero 2011 / 23 Hulyo 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 8 Mga Ngalan (Talaksan 8/2)

Simula ng talaksan   8/1 8K/1 8K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag