5K Mga Pangabit sa Mga Panlapag at mga Pang-umpog

{5K-221} Di-pagkakabagay ng pang-angkop

(1) Di-pagkakabagay ng hindị at pang-angkop
Kinakaltas ang pang-angkop sa likod ng hindị [1] o sa likod ng huling katagang panggitaga kung binubuo ng hindị ang panggitaga [2]. Lampas dito may pang-angkop [3-5]. Tingnan sa {6-7.5 (3)} ang pandiwang nakakabit na tinatanggihan sa pamamagitan ng hindị.

[1]	Hindi nagkamali ang Lola. {W Damaso 4.3}
[2]	Nang magbalik ang uwak sa kanyang mga kauri, hindi na rin siya tinanggap ng mga ito. {W Äsop 3.2.3}
[3]	Maaaring hindi na niya kasama ito dahil promoted na ito. {8K-4211 Σ [3]}
[4]	Hindi kasi ako maaaring lumagpas sa panahong itinakda sa akin ng aming dakilang hari. {W Samadhi 4.4}
[5]	Hindi ko kayang pagtaksilan ang sarili kong damdamin. {W Madaling Araw 3.5}

{Θ} Ipinapalagay naming panlapag ang pariralang may hindị, sapagkat pansemantikang matalik ang pagkakaugnay ng hindị sa kagyat na sumusunod na salitang pang-ubod, kahit hindi kailanman may pang-angkop ang pariralang hindị. Sa gayon, ibinubukod namin ang hindi na bumubuo ng panlapag na walang pang-angkop (di-pagkakabagay ng pang-angkop) sa ibang mga pang-abay na bumubuo ng pang-umpog na "likas na" walang pang-angkop (halimbawa agạd, ngayọn). Maaaring kumuha ng panuring ang hindị (halos hindi) at maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Dahil dito bumubuo ng parirala ang hindị; salitang pangnilalaman ito (hindi salitang pambukod). Halimbawang kasalungat ang salitang pambukod na halos, wala itong panuring at hindi nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga.

(2) huwạg
May katangian ang pang-abay na pangmarahil na huwạg (dahil hango sa hindi). Palaging walang pang-angkop ang salitang kagyat na sumusunod sa huwag [6], samantalang palaging may pang-angkop ang kataga sa likod ng huwag [7].

[6]	Kumain nang mabuti upang huwag magkasakit.
[7]	Huwag kayong mabahala mga anak. {W Äsop 2}

(3) Mga pang-abay na pananong
na paano at gaano [8-10] {12-2.3} at iba pang mga pang-abay [11] ang palaging walang pang-angkop. May-bisa din ito sa yaring panggitaga nito [8-11].

[8]	Paano ka pumarito?	{AN}
[9]	Paano ka gumawa nito?	{AN}
[10]	Gaano katagal na siya nagtrabaho dito? (Walang pang-angkop sa pagitan ng gaano at katagal. Wala ding pang-angkop ang panggitagang may salitang makatukoy na katagal.)	{AN}
[11]	Ganito sila manamit.	{A/U}

(4) Pang-uring pananong
maaaring may pang-angkop kaulad ng iba pang mga pang-uri [12 13].

[12]	Pang-ilan kang anak?	{UN}
[13]	Tagasaan kang lugar?	{UN}

(5) May ilang salitang hiram na Espanyol
na palagiang walang pang-angkop. Mga halimbawa: mas [14], mịsmo bilang pang-abay [15], siguro [16].

[14]	[a] Mas maganda. [b] Higit na mabuti. {10K-2211 [2]}	{A/Es/TL0}
[15]	May pagtatangka mismo ang diksiyonaryo ... {W Javier 3.5}	{A/Es/TL0}
[16]	Napansin mo siguro ang aking katahimikan. {W Madaling Araw 3.10}	{A/Es/TL0}

(6) Hindi panlapag walang pang-angkop ang sumusunod na panlapag dahil hindi ito panlapag {5-2.1 (4)}.

[17]	Kanino ako magbibigay ng bulaklak? (Pariralang pandako ang panghalip na pananong na kanino, hindi panlapag.)	{P-K}
[18]	Saan ka pupunta? (Pariralang pandako ang panghalip na pananong na saan.)	{P-K}
[19]	Doon ako pupunta. (Pariralang pandako ang panghalip na SA na doon.)	{P-K}

{5K-301} Kabuuran ng pariralang malaya at halimbawa

Pariralang pandako {4-5.1}. Maaaring binubuo ang pandakong malaya sa pamamagitan ng panandang sa [1] o ng pang-ukol at sa [2]. May pagsanib ng pariralang malaya at kawani ng pandiwa ang pariralang pandako na may sa {6-2.2 (3)}.
Pariralang pangngalang pang-umpog [3 4] {5-3.1}.
Pariralang pangngaldiwa [5] {5-3.2}.
Pariralang pang-abay na malaya [6] (pati pang-uri na ginagamit bilang pang-abay [7]) {10-3.2}.
May kalagayan na pariralang pang-abay na malaya ang may pang-angkop [8].
Walang pantuwid na malaya {3-1} at walang panlapag na malaya (kataliwasan [8]) {5-2}.

[1]	Sa umaga nag-aalmusal tayo.	{P-K/L}
[2]	Wala siyang pakialam kung anuman ang sasabihin ng ibang tao tungkol sa kanya. {W Estranghera 3.2}	{P-KL/L}
[3]	Isang araw na akong nandito.	{P-0=P-N}
[4]	Umupo siya sa ibabaw ng bubong nang dalawang oras.	{P-0=P-N}
[5]	Pagbalik mo, may palasyo na tayo. {W Rosas 3.1}	{P-0=P-ND}
[6]	Kahapon pumunta ako sa Maynila.	{P-0=P-A}
[7]	Malimit nasa hardin si Ana.	{P-0=P-A(A/U)}
[8]	Sakaling dumating si Juan ay ibigay mo sa kanya ang librong ito. (Kahit may pang-angkop ang sakali, malaya ang pariralang pang-abay sa dahilang pansemantika.)	{P-L=P-A}

{5K-302 } Pariralang makaabay

Kung ipasok ang pansemantikang katawagang 'pariralang makaabay' (kasalungat ng katawagang pariralang pang-abay), maaaring makita ang mga pagkakaugnay na sumusunod:

Pariralang makaabay na malaya
(malaya sa pangungusap)

Pariralang makaabay na pampalaugnayang di-malaya
(bahagi ng ibang parirala)

Pariralang pandako {4-5.1}

Pariralang pang-umpog

Pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}
Pariralang pangngaladiwa {5-3.2}
Pampalaugnayang malayang pariralang pang-abay na may tanging pansemantikang pagkakaugnay sa pandiwa {10-3.1.1}
Pariralang pang-abay na malaya {10-3.2}

Pariralang panlapag

Pang-abay na nasa loob ng pariralang pandiwa {10-3.1.1}
Pang-abay na pangmarahil {10-4.1}
Pang-abay na nasa loob ng pariralang pang-uri at pang-abay {10-3.1.2}

Pariralang panlapag bilang kataliwasan {5K-301 [8]}

Kina { Aganan 1999 p. 64 ff.} ay ipinapalagay na pang-abay ang lahat ng pariralang katumbas ng pariralang makaabay sa itaas. Pariralang walang pang-abay ang nabibilang doon (halimbawa sa eskuwelahan).

{5K-311 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngalang pang-umpog

[1] Sampung minuto nang brown-out.
sampung minuto na			-ng	brown-out
{P-0=P-N}			TL	{P-P}
sampung	minuto	nang		brown-out
UB.TL	N/Es	A/HT.TL		N/En
Walang paniyak ang pangungusap.

[2] Sampung minuto pang brown-out.
sampung minuto pa			-ng	brown-out
{P-0=P-N}			TL	{P-P}
sampung	minuto	pang		brown-out
UB.TL	N/Es	A/HT.TL		N/En
		Dahil sa pang-abay na pang, halatang pang-abay na may pang-angkop din ang nang sa [1] (hindi pananda ng pang-umpog) {5-3.4}.

[3] Halos apat na siglo nang sinisikap sinupin ang bokabularyo ng ating wika. {W Javier}

halos apat na siglo na

-ng

sinisikap

sinupin ang bokabularyo ng ating wika

{P-0=P-N}

{P-P=P-D}

{P-T=S-L/PT}

sinupin

ang bokabularyo ng ating wika

{P-P}

{P-T}

halos

apat

siglo

nang

sinisikap

sinupin

ang

bok.

ating

wika

N/Es

A/HT.TL

UB10/K

DB10/W

N/Es

TK.HT.TL

Sa aming palagay, panuring sa halos na apat na siglo ang pang-abay na hutagang na. May pang-angkop ang hutaga sa hulihan ng pariralang pang-umpog.

Walang pang-angkop sa pagitan ng pandiwang nakakabit {6-7.5}, maaaring kaltasin ang anyong na ng pang-angkop [3|4] {5-2.2 (1)}.

Yaring kahambing
[4]	[+]	Halos apat na siglo nang sinisikap na sinupin ...
[5]	[+]	Kahapon sinisikap sinupin ...
[6]	[+]	Kahapon sinisikap na sinupin ...

{5K-312} Iba pang mga halimbawang may pariralang pangngalang pang-umpog at nang

[1]	Mahuhuli ako nang sampung minuto.
[2]	Mauuna ako nang sampung minuto.
[3]	Maghintay ka nang sampung minuto.
[4]	Aalis ako nang sampung minuto.
[5]	May gagawin ako nang sampung minuto.
[6]	Pakuluan mo nang sampung minuto.
[7]	Puwede mong hiramin ito nang dalawang linggo?
[8]	[a] Malaong panahon nanggupit siya. [b] Siya ay nanggupit nang malaong panahon. (Kay { Bloomfield 1917 § 149} may pangungusap na nanggupit na malaong panahon.)
[9]	[a] Balang araw ay mapapatunayan ko rin sa kanila na hindi lahat ng mga magulang ay tama. {W Estranghera 3.7} [b] Balang araw ay mapapatunayan ko ang buong totoo. (Sa [9a 9b] pariralang pangngalang pang-umpog ang balang araw (hindi paniyak); maliwanag ito sa [9b]. Sugnay na makaangkop na na hindi ... ang paniyak sa [9a]; iniwawasan bilang paniyak ang pariralang may bala)

{5K-321 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngaldiwa

Paglabas ko ng banyo, isang matabang matandang lalaki ang naghihintay sa akin. {W Damaso 3.6}
paglabas ko ng banyo				isang matabang matandang lalaki				ang naghihintay sa akin
{P-ND}				{P-P}				{P-T}
paglabas	ko	ng banyo
ND	{P-W}	{P-W}
paglabas	ko	ng	banyo	isang	matabang	matandang	lalaki	ang	naghihintay	sa	akin
ND	TW.HT	TW	N	UB.TL	U.TL	U.TL	N	TT	DT01/K	TK	TK.HT
Inihihiwalay sa sumusunod na panaguri ang pariralang pangngaldiwang malaya sa pamamagitan ng kuwit. Maaari ding sabihin na Paglabas ko ng banyo ay isang ...
Hindi sugnay na pinaikli ang pariralang pangngaldiwa; hindi maaari itong palawakin hanggang sa pangungusapan na ganap {5-3.2 [2\|5\|6]}.
	Sapagkat walang kabisaang pang-ubod ang pangngaldiwa, nagiging pantuwid na ko ang paniyak sa pangungususap na Lumabas ako sa banyo.
		Karaniwang may pandako ang pandiwang lumabas {DT01/fg\|fn}, maaari ding pantuwid na panlunan {DT10/fg\|fn} erhalten {7-1.2}. Sa halip nito, maaaring paglabas ko sa banyo.

{5K-341} Mga pangungusap na may nang

Sa Pagtitipong Panggawaan namin nakita ang 129 pangungusap na may nang (baybay na <nang>).

Halos kalahati ng mga lahok (62 pangungusap) ay pangatnig sa sugnay na ganap {13K-5212 (1)}.
9 lahok ay pangatnig sa sugnay na di-ganap {13K-5212 (2)}.
4 lahok ay pangatnig ng pag-uulit {13K-5212 (3)}.
31 lahok ay pang-abay na hutagang na na may pang-angkop -ng {10-2.1.1 (2)}.
12 lahok ay pananda ng pariralang pang-umpog {5-3.3}.
Sa aming palagay, 11 lahok ay pananda ng pariralang pantuwid ng at dapat baybay na <ng> {3-1}.

Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-L_K.htm 17 Pebrero 2010 B-678-1 *Susi

5K Mga Pangabit sa Mga Panlapag at mga Pang-umpog

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 5K Pangabit sa Mga Panlapag at mga Pang-umpog

Simula ng talaksan 5 Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

5K Mga Pangabit sa Mga Panlapag at mga Pang-umpog

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 5K Pangabit sa Mga Panlapag at mga Pang-umpog

Simula ng talaksan 5 Palaugnayan Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

Simula ng talaksan 5 Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag