5K Mga Pangabit sa Mga Panlapag at mga Pang-umpog

{5K-221}   Di-pagkakabagay ng pang-angkop

(1) Di-pagkakabagay ng hindị at pang-angkop
Kinakaltas ang pang-angkop sa likod ng hindị [1] o sa likod ng huling katagang panggitaga kung binubuo ng hindị ang panggitaga [2]. Lampas dito may pang-angkop [3-5]. Tingnan sa {6-7.5 (3)} ang pandiwang nakakabit na tinatanggihan sa pamamagitan ng hindị.

 
[1]Hindi nagkamali ang Lola. {W Damaso 4.3}
[2]Nang magbalik ang uwak sa kanyang mga kauri, hindi na rin siya tinanggap ng mga ito. {W Aesop 3.2.3}
[3]Maaaring hindi na niya kasama ito dahil promoted na ito. {8K-4211 Σ [3]}
[4]Hindi kasi ako maaaring lumagpas sa panahong itinakda sa akin ng aming dakilang hari. {W Samadhi 4.4}
[5]Hindi ko kayang pagtaksilan ang sarili kong damdamin. {W Madaling Araw 3.5}

{Θ} Ipinapalagay naming panlapag ang pariralang may hindị, sapagkat pansemantikang matalik ang pagkakaugnay ng hindị sa kagyat na sumusunod na salitang pang-ubod, kahit hindi kailanman may pang-angkop ang pariralang hindị. Sa gayon, ibinubukod namin ang hindi na bumubuo ng panlapag na walang pang-angkop (di-pagkakabagay ng pang-angkop) sa ibang mga pang-abay na bumubuo ng pang-umpog na "likas na" walang pang-angkop (halimbawa agạd, ngayọn). Maaaring kumuha ng panuring ang hindị (halos hindị) at maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Dahil dito bumubuo ng parirala ang hindị; salitang pangnilalaman ito (hindi salitang pambukod). Halimbawang kasalungat ang salitang pambukod na halos, wala itong panuring at hindi nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga.

(2) huwạg
May katangian ang pang-abay na pangmarahil na huwạg (dahil hango sa hindị). Palaging walang pang-angkop ang salitang kagyat na sumusunod sa huwạg [6], samantalang palaging may pang-angkop ang kataga sa likod ng huwạg [7].

 
[6] Kumain nang mabuti upang huwag magkasakit.
[7]Huwag kayong mabahala mga anak. {W Aesop 3.4.2}

(3) Mga pang-abay na pananong na paano at gaanọ [8-10] {12-2.3} at iba pang mga pang-abay [11] ang palaging walang pang-angkop. May-bisa din ito sa yaring panggitaga nito [8-11].

 
[8]Paano ka pumarito?{AN}
[9]Paano ka gumawa nito?{AN}
[10]Gaano katagal na siya nagtrabaho dito? (Walang pang-angkop sa pagitan ng gaano at katagal. Wala ding pang-angkop ang panggitagang may salitang makatukoy na katagal.) {AN}
[11]Ganito sila manamit.{A/U}

(4) Pang-uring pananong maaaring may pang-angkop katulad ng iba pang mga pang-uri [12 13].

 
[12]Pang-ilan kang anak? {UN}
[13]Tagasaan kang lugar? {UN}

(5) May ilang salitang hiram na Espanyol na palagiang walang pang-angkop. Mga halimbawa: mas [14], mịsmo bilang pang-abay [15], siguro [16].

(may pang-angkop ang iniuuang mịsmo, ngunit madalang ang paggamit nito [5]) [5]Mismong sa Maynila siya nakatira. (Limang lahok na may inihuhuling mịsmo ang nakita namin sa Pagtitipong Panggawaan, ngunit walang pauunang mịsmong.)
 
[14][a] Mas maganda. [b] Higit na mabuti. {10K-2211 [2]} {A/Es/TL0}
[15]May pagtatangka mismo ang diksiyonaryo ... {W Javier 3.5} {A/Es/TL0}
[16]Napansin mo siguro ang aking katahimikan. {W Madaling Araw 3.10}{A/Es/TL0}

(6) Hindi panlapag walang pang-angkop ang sumusunod na halimbawa dahil hindi ito panlapag {5-2.1 (4)}.

 
[17]Kanino ako magbibigay ng bulaklak? (Pariralang pandako ang panghalip na pananong na kanino, hindi panlapag.) {P-K}
[18]Saan ka pupunta? (Pariralang pandako ang panghalip na pananong na saan.){P-K}
[19]Doon ako pupunta. (Pariralang pandako ang panghalip na SA na doon.){P-K}

{5K-301}   Kabuuran ng pariralang malaya at halimbawa

 
[1]Sa umaga nag-aalmusal tayo. {P-K/L}
[2]Isang araw na akong nandito. {P-0=P-N}
[3]Umupo siya sa ibabaw ng bubong nang dalawang oras. {P-0=P-N}
[4]Pagbalik mo, may palasyo na tayo. {W Rosas 3.1} {P-0=P-ND}
[5]Wala siyang pakialaam kung anuman ang sasabihin ng ibang tao tungkol sa kanya. {W Estranghera 3.2}{P-O/L}
[6]Kahapon pumunta ako sa Maynila. {P-0=P-A}
[7]Malimit nasa hardin si Ana. {P-0=P-A(A/U)}
[8]Sakaling dumating si Juan ay ibigay mo sa kanya ang librong ito. (Kahit may pang-angkop ang sakali, malaya ang pariralang pang-abay sa dahilang pansemantika.) {P-L=P-A}

{5K-302 }   Pariralang makaabay

Kung ipasok ang pansemantikang katawagang 'pariralang makaabay' (kasalungat ng katawagang pariralang pang-abay), maaaring makita ang mga pagkakaugnay na sumusunod:

Pariralang makaabay na malaya
(malaya sa pangungusap)
Pariralang makaabay na pampalaugnayang di-malaya
(bahagi ng ibang parirala)

Pariralang pandako {4-5}
Pariralang pang-umpog
  Pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}
Pariralang pangngaladiwa {5-3.2}
Pampalaugnayang malayang pariralang pang-abay na may tanging pansemantikang pagkakaugnay sa pandiwa {10-3.3.1}
Pariralang pang-abay na malaya {10-3.4}
Pariralang panlapag
  Pang-abay na nasa loob ng pariralang pandiwa {10-3.3.1}
Pang-abay na pangmarahil {10-4.1}
Pang-abay na nasa loob ng pariralang pang-uri at pang-abay {10-3.3.2}
Pariralang panlapag bilang kataliwasan {5K-301 [8]}

Kina { Aganan 1999 p. 64 ff.} ay ipinapalagay na pang-abay ang lahat ng pariralang katumbas ng pariralang makaabay sa itaas. Pariralang walang pang-abay ang nabibilang doon (halimbawa sa eskuwelahan).


{5K-321 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngaldiwa

Paglabas ko ng banyo, isang matabang matandang lalaki ang naghihintay sa akin. {W Damaso 3.6}
paglabas ko ng banyoisang matabang matandang lalaki ang naghihintay sa akin
{P-0=P-ND} {P-P}{P-T}
paglabaskong banyo
ND{P-W} {P-W}
paglabaskongbanyoisangmatabang matandanglalakiangnaghihintaysa akin
NDTW.HTTWNUB.TLU.TL U.TLNTTDT01/KTKTK.HT

Inihihiwalay sa sumusunod na panaguri ang pariralang pangngaldiwang malaya sa pamamagitan ng kuwit. Maaari ding sabihin na Paglabas ko ng banyo ay isang ...

Hindi sugnay na pinaikli ang pariralang pangngaldiwa; hindi maaari itong palawakin hanggang sa pangungusap na ganap {5-3.2 [2|5|6]}.

Sapagkat walang kabisaang pang-ubod ang pangngaldiwa, nagiging pantuwid na ko ang tagaganap. Sa pangungususap na kahambing na Lumabas ako ng banyo ay ako ang paniyak.

Karaniwang may pandako ang pandiwang lumabas {DT01/fg|fn}, maaari ding pantuwid na panlunan {DT10/fg|fn} {7-1.2}. Sa halip nito, maaaring paglabas ko sa banyo.

{5K-341}   Mga pangungusap na may nang

Sa Pagtitipong Panggawaan namin nakita ang 129 pangungusap na may nang (baybay na <nang>).


{5K-351 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngalang pang-umpog

[1] Halos apat na siglo nang sinisikap sinupin ang bokabularyo ng ating wika. {W Javier}
h. apat na siglo na|| sinisikapsinupin ang bokabularyo ng ating wika
h. apat na siglo na-ng sinisikapsinupin ang bokabularyo ng ating wika
{P-0=P-N}TL {P-P=P-D}{P-T=S-L/PT}
 sinupin ang bokabularyo ng ating wika
 {P-P} {P-T}
halosapatnasiglonang sinisikapsinupinangbok.ngating wika
AUBTLN/EsA/HT.TLUB10/K DB10/WTTN/EsTWTK.HT.TLN

May panuring (pang-abay na hutagang na) ang pariralang pangngalang pang-umpog na halos na apat na siglo; ito'y yaring hutagang payak.

Sa hulihan, may pang-angkop ang pang-umpog dahil sa yaring hutagang payak.

Walang pang-angkop sa pagitan ng pandiwang nakakabit {6-7.5}, maaaring kaltasin ang anyong na ng pang-angkop [3|4] {5-2.2 (1)}.
 
Yaring kahambing
[2][+]Halos apat na siglo nang sinisikap na sinupin ...
[3][+]Kahapon sinisikap sinupin ...
[4][+]Kahapon sinisikap na sinupin ...

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-L_K.htm
17 Pebrero 2010 / 24 Agosto 2013 *Ayos

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 5K Pangabit sa Mga Panlapag at mga Pang-umpog

Simula ng talaksan   5   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag