5 Mga Pariralang Panlapag at Pang-umpog

5-1 Pambungad

Nagpasok kami ng pariralang panlapag sa Patakaran {1-5.3}. Ito'y ang pariralang ikinakabit sa pamamagitan ng pang-angkop na -ng/na. Ipinapalagay naming pananda ng panlapag ang pang-angkop.

Sa tabi ng panlapag inilalarawan sa Patakaran ang ilang pulutong ng pariralang pinagsama namin sa isang uri; binibigyan ito ng katawagang pariralang pang-umpog {1-5.3}. Ito'y mga pariralang walang pananda o may panandang nang. Pampalaugnayan, palaging malaya sa pangungusap ang mga ito, tanging pagkakaugnay na pansemantika sa ibang parirala sa pangungusap ang maaaring umiral.

Pariralang pangkayarian ang panlapag at pang-umpog. Nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang karamihan ng panlapag at pang-umpog.


5-2 Pariralang panlapag

(1) Isa sa mga pariralang pangkayarian ang pariralang panlapag ({1K-202}, susi {P-L}. Panada nito ang pang-angkop na -ng/na (susi {TL} {*}) {11-4}. Maaaring mauna ang pang-angkop sa parirala nito, maaari man nasa hulihan nito (sa kasalungat ng ibang pananda).

{*}  Sa palasusian, malimit na ginagamit namin ang pinaikling paglalarawan ng panlapag gaya ng {...TL} o {.. TL} sa halip ng mahabang paglalarawang {P-L=P-..(..)}.

(2) Ginagamit ang pang-angkop upang mag-ugnay ng dalawang yaring nasa magkaibang antas o "palapag". Palaging inihuhudyat ng pang-angkop ang baitang na pampalaugnayan at pansemantika; ito'y nasa pagitan ng yaring pang-ibaba at pang-itaas. Walang kaibahan kung sa itaas o sa ibaba ang baitang. Upang alamin kung anong yari ang nasa itaas ay maaaring tuparin ang 'suring-pag-aalis' [1]. Pag di-makabuluhan ang yaring pinaikli ay nag-alis ng yaring pang-itaas.

Ikinakabit ng pang-angkop ang dalawang kagyat na karatig na salita; hindi mas malayo ang kabisaan nito. Sa kahanayan hindi maaaring ulitin ang pang-angkop [2b].

 
[1]... mukhang pagod ka. {W Karla 5.205} (Tumuturing ang pang-abay na mukha sa pang-uring pagod: Magaling ang pangungusap na walang yaring pang-ibaba Pagod ka.. Hindi maaari ang Mukha ka. na walang yaring pang-itaas.)
[2][a] Ito ay ang "pinag-uusapan" sa pangungusap at ang "pasimuno ng aksyon". {W Nolasco 2006 3.2.1}
 [b] Maaaring ipalagay na pinag-uusapan sa pangungusap at pasimuno ng aksyon ang ... (Hindi malinawag ang yaring [2b] dahil hindi maaaring ulitin ang pang-angkop sa harap ng pasimuno.)

(3) Gaya ng panaguri at paniyak, maaaring walang pananda ang panlapag; sa gayon walang pagkakakabit. Malimit na kahawig ang dalawang pariralang may at walang pang-angkop; sa gayon di-alinlangang panlapag ang dalawa. Hindi maaaring maging pariralang malaya ang panlapag; gaya ng pantuwid, palaging ibaba sa ibang pariralang pangnilalaman ang panlapag.

(4) Inihuhudyat ng panlapag ang pagkakaibaba, ngunit hindi inilalarawan ang katwirang pansemantika nito; kasalungat ito ng gawi ng panandang ng at sa. Ginagamit din ang pang-angkop upang ikabit ang sugnay na pang-ibaba at sa ibang tungkuling pampalaugnayan {11-4}.

Palaanyuan ng pang-angkop {11-4.1}.


5-2.1 Paggamit ng pariralang panlapag

(1) Palaging may pang-angkop ang unang pangkat ng pariralang panlapag. Kasapi nito ang sumusunod:

 
[1][a] Malaking bahay. [b] Bahay na malaki. [c] Kaming tatlo. {P-L=P-U(U)}
[2][a] Itong mangga ang gusto ko. [b] Gusto ko ang manggang ito. {P-L=P-U(U/HP))}
[3]Sa simula ay inakala kong yaon ay ang bahay na nasa dulo ng napasukan. {W Lunsod 3.6} {P-L=P-K}
[4][a] Lolong walang pera. [b] Lolong may pera. {P-L=P-KD}
[5][a] Higit na mabuti. [b] Mas maganda. (Di-pagkakabagay ng pang-angkop {5-2.2 (2)}.) [c] Binging bingi siya. {P-L=P-A/U)}

(2) May pang-angkop o wala man ang pangalawang pangkat ng pariralang panlapag. Sumasapi dito:

 
[6][a] Kapatid na babae. [b] Hugis mangga. {P-N(N P-L=P-N)}
[7][a] Puwede ko bang suutin ang sapatos para kay Gina? [++] [b] Puwede ko bang suutin ang sapatos na para kay Gina? [+] (Hindi panlapag, ngunit pang-umpog ang yaring [7a 8b] {9-7.2 (2)}.) {P-N(N P-L=P-O)}
[8][a] Librong ukol sa mga bata. [++] [b] Libro ukol sa mga bata. [+]{P-N(N P-L=P-O)}
[9][a] ... ngunit nabansagan siyang Joe Carter [{W Suyuan 5.4}] [b] Gusto kong maging mahusay na doktor.{P-D(D P-L=P-N)}
[10][a] Napilitang tumawa ang kaibigan ko. [b] Halos apat na siglo nang sinisikap sinupin ang bokabularyo ng ating wika. {5K-351 Σ} {P-D(D P-L=P-D)}
[11][a] Biglang dumating ang kaibigan ko. [b] Masarap magluto si Gina.{P-D(P-L=P-A(A/U) ..)}
[12][a] Kailangang lumikas na tayo rito. {W Aesop 3.4.2} [b] Ano pa ba ang dapat maging pagtingin doon? {W Bulaklak 8.9} {P-D(P-L=P-A(AH) ..)}
[13][a] Gagabutil na buhangin. [b] Panay langgam ang asukal.{P-U(U P-L=P-N))}
[14][a] Marunong na sumulat si Pepe. [b] Bawal pumasok. {P-U(U P-L=P-D)}
[15][a] Punongkahoy. [b] Kapitbahay.
Higit na maitim ang limbag = Panlapag na may pang-angkop. May salungguhit = Panlapag walang pang-angkop.

(3) Tinitalakay sa {11-4 (3)} ang paggamit ng pang-angkop pag hindi ito nasa panlapag.


5-2.2 Panlapag na walang pang-angkop

(1) Gaya ng panaguri at paniyak, maaaring walang pananda ang pariralang panlapag; sa ganito walang pang-angkop ang panlapag. Karaniwang walang pamimili sa nagsasalita; malimit may tuntunin kung kailan may pang-angkop o wala. Nagpapasiya ang paligid na pampalatuntunan kung ginagamit ang unlaping -ng o ang salitang pambukod na na. Sa ilang kalagayan mabisa ang tuntunin: Pag maaari ang pang-angkop na -ng ay dapat ito. Kung na ay maaaring kaltasin ito, minsan bawal gamitin ito.

(2) Bukod dito, di-magkabagay sa pang-angkop ang ilang salita (susi {../TL0}), kahit panlapag ang pariralang ito:

 
[1]Hindi nagkamali ang Lola. {W Damaso 4.3}
[2]Nang magbalik ang uwak sa kanyang mga kauri, hindi na rin siya tinanggap ng mga ito. {W Aesop 3.2.3}
[3]... anumang wikang di-kapamilya ng mga wika natin. {W Almario 2007 3.6}
[4]... sa mga taong wala namang ginawa kundi ang magdaldalan at magharutan sa loob mismo ng bahay Niya. {W Girl 4.2}
[5]Puno ng pasakit ang bawat araw. {W Damaso 4.3}
[6]... naging katiwala naman ako sa restoran ni Nanay Carmen. {W Angela 3.13}
Iba pang pangungusap na halimbawa → {5K-221}.

5-3 Pariralang pang-umpog

(1) Palaging malaya sa pangungusap ang pariralang pang-umpog ({1K-202}, susi {P-0}). Wala itong pananda pag nasa unahan ng pangungusap; pag sa ibang katatayuang nasa pangungusap ay may panandang nang {5-3.3} ang karamihan ng pang-umpog. Pariralang pangkayarian ito; kung kaya mayroon itong pariralang pangnilalamang maaaring magkaroon ng panuring. Nakita namin ang limang pangkat ng pang-umpog:

May pang-umpog na nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga; kung gayon may pang-angkop ang hutagang panggitaga {5-3.5}.

(2) Pariralang malaya (susi {P-../L}). Sa Patakaran, nagpasok kami ng katawagang ito {1-5.1 (4)}. Bukod sa pariralang pang-umpog (1), may iba pang pulutong ng pariralang malaya {5K-301}. Karaniwang nasa gilid ng pangungusap ang pariralang malaya.

(3) Pariralang makaabay. Pariralang malaya at iba pang pariralang pang-abay ang maaaring pagsamahin sa pansemantikang katawagang ito. Hindi kami tiyak kung sa wikang Filipino makabuluhan ang pagsasama-samang ganito at iwinawasan namin ang katawagang ito {5K-302 }.


5-3.1 Pariralang pangngalang pang-umpog

Ang pariralang pangngalang pang-umpog (susi {P-0=P-N}) ang mga yaring may pangngalan bilang salitang pang-ubod at malaya sa pangungusap [1-4]. Pansemantikang naglalarawan ito ng kahulugang pamanahon, kalimitan ang tagal. Bukod dito, may ilang pariralang pangngalang pang-umpog na may kahulugang pamaraan [4]. Sa mga pangungusap na [1b 4] ay ginagamit ang panandang nang {5-3.3}.

Karaniwang nasa gilid ng pangungusap ang pariralang pangnagalang pang-umpog. Gaya ng lahat ng pang-umpog, wala itong pang-angkop. Sa yaring panggitaga may pang-angkop {5-3.5}.

Sa lahat ng halimbawang may iniuunang panuring ang pang-umpog. Karaniwan ito'y iniuunang pamilang [1 2] (hindi man sa [3 4]).

 
[1][a] Dalawang oras umupo ang bata sa ibabaw ng bubong. [b] Umupo ang bata sa ibabaw ng bubong nang dalawang oras.
[2]Isang araw, bigla na lamang nanghina ang kanyang ina. {W Suyuan 5.9}
[3][a] Balang araw ay mapapatunayan ko rin sa kanila na hindi lahat ng mga magulang ay tama. {W Estranghera 3.7} [b] Balang araw ay mapapatunayan ko ang buong totoo. (Sa [3a 3b] pariralang pangngalang pang-umpog ang balang araw (hindi paniyak); maliwanag ito sa [3b]. Sugnay na makaangkop na na hindi ... ang paniyak sa [3a]; iwinawasang maging paniyak ang pariralang may bala)
[4]Sa labas lang ako nakakatawa nang buong laya. {W Estranghera 3.4}
[5][a] Hindi mahahalaga ang pagturok nang tatlong beses. [+] [b] Hindi mahahalaga ang pagturok tatlong beses. [+] [c] Hindi mahahalaga ang pagturok na tatlong beses. [+] (Pansemantika, sa tatlong pangungusap panuring sa pagturok ang pariralang tatlong beses. Pampalaugnayan, pang-umpog na malaya ang [5a 5b], samantalang sa [5c] panlapag ito dahil sa pang-angkop.)
 Ipinapalagay naming pariralang pangabay ang pariralang may tuwị {10K-341 tuwi}.

Sa pangungusap na [6 7] panaguri ang pariralang pangngalan (hindi ito pang-umpog!), pansemantika mang kahawig sa pariralang pangngalang pang-umpog.

 
[6]Tatlong beses ang pagturok.
[7]Isang linggo pa nga lamang si Jessica sa Venezia ay natanggap na siya sa Instituto San Giuseppe. {W Arrivederci 3.3} {2-4.2 [9]}

5-3.2 Pariralang pangngaldiwa

Maaaring pangngaldiwa ang salitang pang-ubod ng pang-umpog. May tungkuling pamanahon ang pariralang pangngaldiwa [1-3] (susi {P-0=P-ND}); karaniwang pangnagdaan ang inilalarawan.

Tanging pangkat ng paririlang pangngalang pang-umpog ang pariralang pangngaldiwa {5-3.1}. Karaniwan itong nasa unahan ng pangungusap [1a 1b 2 3]. Kung nasa hulihan [1c 1d], maaari nitong ikabit sa pamamagitan ng nang [1c] o walang nang [1d]. Hindi sugnay na pinaikli ang pariralang pangngaldiwa, sapagkat hindi ito maaaring palawakin upang maging sugnay [3]. Ginagamit ang kuwit upang ibukod ang pariralang malaya [2 3a]. Mayroon ding pariralang pangngaldiwa na binubuo ng pangngaldiwang panganap [1b 4 5] {6-6.5.1}, ngunit walang pagbuo ng pariralang pangngaldiwa ang pangngaldiwang pang-ulit. Maaaring paikliin ang pariralang pangngaldiwa, kaya nga ang pangngaldiwa lamang ito, kahawig ng pang-abay [5] {10-2.3.2 (2)}.

 
[1][a] Pag-uwi mo mamamalengke ako. [++] [b] Pagkauwi mo mamamalengke ako. [++] [c] Mamamalengke ako nang pag-uwi mo. [++] [d] Mamamalengke ako pag-uwi mo. [++]
[2]Pagdatal ng dilim, tutuloy na siya sa tirahan ni Toryo. {W Anak ng Lupa 3.3}
[3][a] Paglabas ko ng banyo, isang matabang matandang lalaki ang naghihintay sa akin. {5K-321 Σ}
 [b] Nang paglabas ko ng banyo, ... [c] Nang lumabas ako sa banyo, ...
[4]... nahihiwagaan na kung bakit pagkalipas ng napakaraming taon, sa isang estrangherong lugar pa tayo muling magyayakap. {W Madaling Araw 3.1}
[5]Pagkahinga ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {W Busilak 3.9}

5-3.3 Panandang nang

Walang panada ang pang-umpog kung nasa unahan ng pangungusap. Sa ibang mga kalagayan, maaaring gamitin ang panadang nang (susi {T0}). Malaya sa pangungusap ang pariralang pang-umpog; dahil dito, pangunahin ang tungkulin ng nang upang ihiwalay ang pang-umpog sa ibang mga parirala at halos hindi upang magtanda ng pang-umpog.

Maaaring gamitin ang nang sa pariralang pangngalang pang-umpog [1] {5-3.1}. Ginagamit din ang nang sa malayang pariralang pang-abay [2 3]. Tinatalakay sa pangkat na {10-3.3} ang katanungan sa pang-abay na kagyat na sumusunod sa pandiwa [4]. Palagaing walang nang ang pulutong na kanịno [5] {10-3.3 (1)}.

 
[1]Umupo siya sa ibabaw ng bubong nang dalawang oras. {P-0=P-N}
[2]... kung bakit siya nakapagkuwento sa akin nang ganoon. {W Estranghera 3.11} {P-0=P-A/U}
[3]Minamahal kita nang higit pa sa kahit anong bagay sa mundo. {W Busilak 3.16}{P-0=P-A}
[4]Dapat bumasa nang puspusan ng aklat na ito. {P-0=P-A/U}
[5]Dito ka na matulog mamayang gabi. {W Nanyang 21.19} {P-0=P-A}

5-3.4 Iba't ibang salitang [nʌŋ]

Bukod sa tungkulin ng pananda ng pang-umpog ay maaaring nagkakaroon ng iba pang mga kahulugan ang salitang may bigkas na [nʌŋ] {5K-341}.

 
(1)Pananda ng pariralang pantuwid ang [nʌŋ] na binabaybay na <ng> [1a] {3-1}. Upang ibukod ang ng na ito sa iba pang mga [nʌŋ] maaaring tuparin ang pagsusuring sumusunod: Kung maaaring halinhan ng ni ang [nʌŋ] (sa pangungusap na kahambing), ito'y panandang ng [1b]. Minsan maaaring makita ang maling baybay na <nang> sa halip ng <ng> [2].
(2)Maaari ding pang-abay na may pang-angkop ang [nʌŋ] |na+ng| [3a] {10-2.1.1 (2)}. Karaniwang maaaring halinhan ng pang ang nang [1c|3b]. Ito ang pagsusuri sa pang-abay na may pang-angkop.
(3)Mayroon ding pangatnig na nang [nʌŋ] <nang> sa sugnay na pamanahon [4a 5a] {13K-5212 (1 2)}. Pampalaugnayang halos gaya ng nang ang pangatnig na kung (pati sa ilang kalagayan para at upang). Kung maaaring halinhan ng kung, para o upang ang nang, ito'y pangatnig [4b 5b]. Malimit na binabaybay sa sugnay na pinaikli ang <ng> para sa [nʌŋ] [5c]. Ginagamit man namin ang baybay <ng> nang pantangi para sa pananda ng pantuwid.
(4)Ginagamit din ang pangatnig nang sa pagitan ng inuulit na pandiwa o ugat-salita upang magbigay-diin sa kilos [6] {13K-5212 (3)}.
(5)Maaaring tuparin ang pagsusuri upang tiyakin ang panandang nang. Kung nasa hulihan (o nasa gitna) ng pangungusap ang pariralang may nang at kung kinakaltas ang nang kapag inilalagay sa unahan ng pangungusap ang pariralang ito ay pananda ang nang [7a|b]. Gaya nito kung maaaring ilipat ang parirala at ito'y magiging panlapag na may pang-angkop [8a|b].

 
Pananda ng pantuwid [nʌŋ] <ng>
[1][a] Pera ng lolo. [b] Pera ni Lolo. [c] Pera pang lolo.{TW/ng}
[2]Pero nakita ko na seryoso siya at naghihintay nang makatotohanang sagot. {W Estranghera 3.3} (Sa aming palagay, karaniwang pantuwid sa naghihintay ang makatotohanang sagot; <naghihintay ng makatotohang sagot> ang tamang baybay.){TW/ng}
Pang-abay na may pang-angkop [naŋ] <nang> |na+ng|
[3][a] Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit ... {2K-252 Σ} [b] ... sapat pang edad ...{A.TL/na+ng}
Pangatnig [naŋ] <nang>
[4][a] Nang magbalik ang uwak sa kanyang mga kauri, ... {W Aesop 2} [b] Kung magbabalik ang uwak sa kanyang mga kauri, ...{K/nang}
[5][a] Bukas nang umaga. [++] [b] Bukas kung umaga. [0] [c] <bukas ng umaga>{K/nang}
Pangatnig upang bigyang-diin [nʌŋ] <nang>
[6]Sa isang kaliwang kalye, pito nang pito ang matabang pulis ... {W Anak ng Lupa 3.5}{K/nang}
Pananda ng pang-umpog [nʌŋ] <nang>
[7][a] Umupo ang bata sa ibabaw ng bubong nang dalawang oras. [b] Dalawang oras umupo ang bata sa ibabaw ng bubong. {T0/nang}
[8][a] Dapat bumasa ng aklat na ito nang puspusan. [b] Dapat puspusang bumasa ng aklat na ito. (May pang-umpog na nang puspusan ang pangungusap na [8a], sa [8b] ito'y binabago na panlapag na puspusang.) {T0/nang}

5-3.5 Pang-angkop at mga pang-umpog

Alinsunod sa katutunan walang pang-angkop ang mga pang-umpog. Pariralang pangngalang pang-umpog [1 2] at pariralang pang-abay na pang-umpog [3] ang maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga, samakatwid kumukuha ng pang-angkop ang hutaga.

Gayunman ipinapalagay naming pang-umpog ang mga pariralang ito.

 
[1]Araw-araw naman po akong nagsisipilyo. {10-3.3 (1)}
[2]Mayroon akong naisip na paraan kung papaano nating gagawin iyon. {W Aesop 3.1.2}
[3]Ilang araw ko nang hindi nasasalamin ang isang larawang mahal sa akin. {W Uhaw 3.2} {11K-612 Σ}

{Θ}   Hindi namin makita ang paliwanag kung bakit bumubukal ang pang-angkop sa panggitaga.


5-4 Θ Pariralang panlapag at pang-umpog

Ipinapalagay naming pariralang pangkayarian ang pariralang binubuo sa pamamagitan ng pang-angkop na -ng/na; tinatawag itong panlapag. Pati nabibilang namin sa panlapag ang mga pariralang walang pagkakabit, kung may katumbas na pariralang may pang-angkop. Kahawig ito sa ibang pariralang pangkayariang walang pananda (panaguring walang ay, paniyak na walang ang).

Sumusunod ang paglalarawan ng pariralang panlapag sa Patakaran.

 Tungkulin ng panlapagBinubuo ang panlapag ng

[1]Panuring sa ngalanPang-uri {8-7.1}
[2]Panuring sa ngalanNgalan (pangngalan) {8-7.4 (1)}
[3]Panuring sa ngalanNgalan (panghalip na panaong SA){8-7.6 (2)}
[4]Panuring sa ngalanNgalan (panghalip na pamatlig na ANG){8-7.3}
[5]Panuring sa ngalanPariralang pandako {8-7.6 (1)}
[6]Panuring sa ngalanPariralang pang-ukol {8-7.6 (3)}
[7]Kawani ng pandiwaPariralang pangngalan {6-2.1.3}
[8]Kaugnay sa pandiwaPariralang pandiwa (nakakabit) {6-7.2}
[9]Panuring sa pandiwaPang-abay {10-3.2}
[10]Panuring sa pang-uriPariralang pangngalan {9-4.3}
[11]Panuring sa pang-uriPariralang pandiwa {9-4.4}
[12]Panuring sa pang-uriPang-abay {9-4.5}
Pang-angkop upang pag-ugnayin ang sugnay na makaangkop. {13-5.3}

Ang pagkakaraming ito sa paggamit ng panlapag ang isa pang halimbawa ng pampalaugnayang kayariang sa wikang Filipino na hindi lamang tinatakdaan sa isang bahagi ng panalita.

Sumusunod ang paglalarawan ng pariralang pang-umpog sa Patakaran.

 Tungkulin ng pang-umpogBinubuo ang pang-umpog ng

[13]Par. malaya sa pangungusapPariralang pangngalan{5-3.1}
[14]Par. malaya sa pangungusapPariralang pangngaldiwa{5-3.2}
[15]Par. malaya sa pangungusapPariralang pang-ukol{9-7.2 (2)}
[16]Par. pampalaugnayang malaya sa pangungusap Pariralang pang-abay{10-3.3}
[17]Par. pampalaugnayang malaya sa pangungusap Pang-uring ginagamit bilang pang-abay {10-3.3}
[18]Par. malaya sa pangungusapPariralang pang-abay (pulutong na kanina){10-3.3}

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-L.htm
15 Nobyembre 2011 / 24 Agosto 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 5 Mga Panlapag at mga Pang-umpog

Simula ng talaksan   5K   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag