3 Mga Pariralang Pantuwid

3-1 Pambungad at mga katangian ng pantuwid

(1) Nagpasok kami ng pariralang pantuwid (susi {P-W}, {1K-202}) sa Patakaran {1-5.2}; ng ang pananda ng pariralang pangkayariang ito. Palaging isinasailalim sa ibang parirala ang pantuwid. Ginagamit ang pantuwid sa pariralang pangngalan at pandiwa. Sa pariralang pangngalan, panuring ang pantuwid [1] {8-8.2}. Sa pariralang pandiwa, ito'y kawani. Karaniwang sa pandiwang tahasan mayroon itong katungkulan ng tagatiis [2], at sa pandiwang balintiyak may katungkulan ng tagaganap [3] {6-3.1 (2a)}. Maaaring ituring sa pang-uri ang pantuwid [4] {9-4.1}.

(2) Palaging magkapareho ang gawing pampalaugnayan ng pariralang pantuwid:

 
[1]Malayong kamag-anak ng alkalde si Senyor Peque. {W Nanyang 13.26}
[2] Naranasan kong humingi ng limos, kumain ng panis at ... {W Material Girl 4.4}
[3]Dinala niya ang buto upang iuwi sa kanyang tirahan. {W Aesop 3.3.1}
[4]Nagtungo ako, gaya ng aking balak, sa tinitirhan ng aking kasama. {W Daluyong 15.29}

(3) Ipinapalagay naming yaring makahuli (o yaring may 'gawing makahuli') ang katangian ng pariralang pantuwid na kagyat na inihuhuli sa salitang kaugnay. Gawing makahuli ang naaayon sa paraan ng pagsasanga sa kanan ng wikang Filipino {1-5.4 [3 5]}.

Pag panghalip na NG ang pantuwid, palagi itong bumuo ng yaring hutaga. Sa [3], ito'y yaring hutaga na payak {11-3.1.1}, sa [5 6] panggitagang pantuwid {11-6.5}. Tanging yari ang panggitahil na pantuwid sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil [7] {10-4.1.1}.

Kawangis ng gawing hutaga ang gawing makahuli, ngunit di-lubhang mahigpit ang huli. Hindi yaring makahuli ang pangungusap na [8] dahil may ibang parirala sa pagitan ng salitang kaugnay at pantuwid.

 
[5]Kailangan nga ba nilang magaling sa Ingles? {W Almario 2007 3.6}
[6]Sa unang araw pa lang ay umibig na siya sa maganda kong pamangkin. {W Nanyang 13.26}
[7]... parang ayaw ni Bayaning pag-usapan pa si Goyo. {W Ulan 20.25}
[8]Opisyal na sinimulan ang proyektong ito ng Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang UP noong 1995 sa pamumuno ni Virgilio S. Almario. {W Javier 3.4} (Paniyak sa pagitan ng pandiwa at pantuwid.)

(4) Pariralang pandakong may pariralang pantuwid ang mga 'huwad na pang-ukol' sa anyong sa ... ng at nasa ... ng [9] {4-4.2}. Pangkawikaan ang paggamit ng pantuwid kasama sa panghalip na panao [10] {8-4.1 (2)}.

(5) Madalang na yari gaya ng [11b 12b]. Doon nasa harap ng panaguri ang pantuwid; kinakaltas ang panandang ng. Hindi maliwanag kung pantuwid pa ang pariralang ito (marahil, pangungusap na putol ang yaring ito {13-2.2.5} o gaya ng pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}).

 
[9]Nakalabas nga ng balon ang lobo sa tulong ng kambing. {W Aesop 3.1.3}
[10]Dalawa na lang kami ni Ina. {W Material Girl 3.2}
[11][a] Nagdulot ka ng lunas sa lungkot ko. [b] Lunas sa lungkot kong ikaw ang nagdulot! {W Kung saan ka naroon 3.2}
[12][a] Bibili si Juan ng kahit ano. [+] [b] Kahit ano ay bibili si Juan. [+] { Schachter 1972 p. 490 ff.}

Dapat ibukod sa panandang ng ng pariralang pantuwid ang ibang mga salitang [nʌŋ] {5-3.4}.

Tinipon namin ang paghahalintulad ng pariralang pantuwid at pandako sa {3-5}.


3-2 Mga bahagi ng pariralang pantuwid

3-2.1 Pariralang pangngalan sa pantuwid

Karaniwan, may pariralang pangngalan ang pariralang pantuwid [1-3]. Sa halip na panandang ng at pantukoy na si at sina (kung sumusunod nang kagyat), tambalang ni at nina ang kinalabasan [1b] {8-6.3 (2)}. Kasama sa mga panghalip na panao at pamatlig, ginagamit ang panghalip na NG sa halip ng ng [2] {8-4.5}; maaaring kinakalabasang napakaigsing salitang hutaga lamang ang pariralang pantuwid. Ginagamit ang panghalip na ANG sa yaring pangmaramihan ng panghalip na pamatlig [3] {11-2.1 [6]}.

 
[1][a] Anak ng kapatid ko. [b] Anak ni Nimfa. [c] Anak ng namatay na si Nimfa. {W Suyuan 5.1}
[2]Gusto sana niyang maging maganda ang araw niya pero sinira na nito iyon umaga pa lang. {W Karla 204}
[3]... at sinisira ng mga ito ang mga sako at kinakain ang mga bigas. {W Nanyang 14.1}

3-2.2 Pandako sa loob ng pantuwid

Maaaring nasa loob ng pariralang pantuwid ang pandakong may panandang nasa at ang pariralang pangkaroon {4-2.2}. Halimbawa ang pangungusap na {4-2.3 [5]} at {4-3 [5]}.

Madalang lamang ang pariralang pandakong may sa sa loob ng pariralang pantuwid. Nabibilang dito ang mga pariralang pandakong ginagamit kasama ang pang-uri na kailangan ng pantuwid [1] {9K-411}. Sa [2], ang pantuwid ay may pariralang pangngalan at kinaltas ang salitang pang-ubod nito {3-4 (4)}.

 
[1]... gaya ng sa iba pang kultural na komunidad. {W Salazar 1.1.10} {P-W(P-K)}
[2]May maliit akong silid na karatig ng sa aking ina, katapat ng sa aking ama. {W Dayuhan 3.5}{P-W}→{P-K}

3-2.3 Sugnay sa halip ng pariralang pantuwid

Maaaring sugnay ang nasa halip ng pariralang pantuwid, sugnay na makaangkop [1b] o sugnay na pangatnig na may kung [2]. Nawawala ang panandang ng bilang pagtatanda ng pantuwid; hindi na maaaring makita ang pantuwid. Dahil dito, kalimitang pinipili ang yari kung saan sugnay sa halip ng paniyak [1c] {2-4.9 (1)}.

 
[1][a] Kung nagsabi ng totoo ang magsasaka ... {P-W}
 [b] Kung nagsabi ang magsasaka na siya na ang gagawa ng pag-ani, dapat tayong maniwala! [0] {P-W=S-L}
 [c] Kung sinabi ng magsasaka na siya na ang gagawa ng pag-ani, dapat tayong maniwala! {W Aesop 3.4.5} {P-T=S-L}
[2]Sino ang nag-usisa kung bakit wala kaming pera? {P-W=S-K}

3-3 Θ Pariralang pantuwid

Sa Patakaran nagpasok kami ng apat pang pariralang pangkayarian sa tabi ng panaguri at paniyak. Isa sa mga ito ang pariralang pantuwid. Hindi ito maaaring gamitin nang malaya; palagi itong panuring sa pariralang pangnilalaman.

 Tungkulin ng pantuwid Binubuo ang pantuwid ng

[1]Kawani ng pandiwaPariralang pangngalan {6-2.1}
[2]Panuring sa ngalanPariralang pangngalan {8-8.1}
[3]Panuring sa pang-uriPariralang pangngalan {9-4.1}
[4]  Pariralang pandako {3-2.2}
Maaaring halihan ng sugnay ang pantuwid. {3-2.3}

3-4 Kakayahang pagpapalitan ng pantuwid at pandako

(1) Karaniwang hindi maaaring magpalitan ang pariralang pantuwid at pandako. Kung kawani ng pandiwa ay pinapasiyahan ng pandiwa ang katungkulan nito {6-2.1}.

(2) Pantuwid at pandako ang maaaring magamit na panuring sa pariralang pangngalan. Karaniwan, dapat gamitin ang pantuwid {8-8.1} o pandako {8-8.2} alinsunod sa tungkuling pansemantika ng panuring. Gayunman may pangngalan kung saan may pamimili ng pantuwid o pandako [1|2].

 
[1]Karamihan kasi sa magagandang babae ay sa mga guwapo rin bumabagsak. {W Rosas 4.8} {P-K}
[2]Kailangang magtrabaho ang karamihan ng tao.{P-W}

(3) Ginagamit ang panghalip na NG at SA upang maglarawan ng kaugnayang paari. Sa ilang kalagayang ay maaaring magpalitan ang dalawa {8-4.7}.

(4) May yaring may pantuwid bilang panuring sa pariralang pangngalan. Kung gustong kaltasin ang salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan, pinapalitan ng pandako ang pantuwid. Maaring paniyak [3] o pantuwid [4] ang pariralang pangngalan.

 
[3][a] Iniayos muna ang higaan ni Lino bago ang higaan niya.{P-W}
 [b] Iniayos muna ang higaan ni Lino bago ang sa kaniya. {W Daluyong 15.09}{P-W} → {P-K}
[4][a] May maliit akong silid na karatig ng silid ng aking ina, katapat ng silid ng aking ama.{P-W}
 [b] May maliit akong silid na karatig ng sa aking ina, katapat ng sa aking ama. {W Dayuhan 3.5}{P-W} → {P-K}

3-5 Paghahalintulad ng pantuwid at pandako

Gusto naming ipakita ang magkakaibang gawi ng pantuwid at pandako sa talahanayan dito. Sa ilang lahok ay magkakaiba ang gawi ng tatlong pulutong ng pariralang pandako (pandakong may sa, may nasa at may pangkaroon).

Panaguri at paniyak
 {P-W}Hindi maaring maging panaguri o paniyak ang pantuwid.
{P-K}Maaaring maging panaguri o paniyak ang tatlong pulutong ng pandako.
Bahagi ng pariralang pangngalan, pandiwa o pang-uri
{P-W}Palaging bahagi ng pariralang pangngalan, pandiwa o pang-uri ang pantuwid. Sumusunod ito sa likod ng pangngalan, pandiwa o pang-uri.
{P-K}Hindi iniuugnay sa pandako ang pagbabawal na ito.
Malaya o sa unahan ng pangungusap
{P-W}Hindi maaaring malaya sa pangungusap ang pantuwid. Hindi rin ito maaari sa unahan ng pangungusap.
{P-K}Maaaring nasa unahan ng pangungusap ang tatlong pulutong ng pandako. Maaaring malaya ang pandakong may sa lamang.
Pang-angkop
{P-W}Walang pang-angkop sa harap ng pantuwid.
{P-K}May pang-angkop ang pandakong may nasa o pangkaroon kung panuring sa pariralang pangngalan (panlapag). Walang pang-angkop ang pandakong may sa.
Panggitaga
{P-W}Pag panghalip ang pantuwid, maaaring maging hutagang panggitaga.
{P-K}Maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga ang buong pariralang pandakong may sa. May tanging panggitaga ang pariralang pangkaroon.
Pagtatanong
{P-W}Hindi maaaring itanong ang pantuwid.
{P-K}Itinatanong ang pandako sa paggamit ng kanino, saan at nasaan. Ngunit hindi maaaring itanong ang pariralang pangkaroon.
Sugnay sa halip ng pantuwid o pandako
{P-W}Maaaring halinhan ang pantuwid sa sugnay (kahit madalang).
{P-K}Maliban ng ilang kataliwasan, hindi maaaring halinhan ang pandako sa sugnay.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-C.htm
05 Pebrero 2011 / 03 Setyembre 2016 F

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 3 Mga Pariralang pantuwid

Simula ng talaksan   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag