3 Mga Pariralang Pantuwid

3-1 Pambungad

(1) Tinutukoy namin ang pagpapasok ng pariralang pantuwid (susi {P-C}, {1K-203 T}) katulad ng ginawa sa {1-5.2}. Ipinapaliwanag namin ang pariralang pantuwid bilang pariralang may panandang ng. Dahil dito, hindi namin ipinapalagay na pang-ukol ang ng ngunit panandang pariralang pantuwid.

(2) Palaging bahagi ng ibang parirala ang mga pariralang pantuwid, hindi ito'y kayang bumuo ng panaguri, paniyak o malayang palarila. Ginagamit ang pariralang pantuwid sa pariralang pangngalan at pandiwa. Sa pariralang pangngalan, panuring ang pantuwid na may tungkuling paari [1 2] {8-8.1}. Sa pariralang pandiwa, ito'y kawani, karaniwang sa pandiwang tahasan mayroon itong katungkulan ng tagatiis [3], at sa pandiwang balintiyak may katungkulan ng tagaganap (o tagahimok o tagaakala) [4 5]. Maaaring palawakin ng pantuwid ang pang-uri {9-4.1}.

(3) Sa dalawang pagkakataon, pareho ang ayos ng palaugnayan ng pariralang pantuwid. Mayroon itong pariralang pangngalan at inilalagay ito sa hulihan ng salitang kaugnay nito (gawing hutagang payak, {11-3.2 (1)}). Gumagamit rin ito ng magkatulad na anyo ng panghalip panao at pamatlig [2|5] {8-4.6}. Hindi kailanman may pang-angkop sa harap ng pantuwid.

Yaring hutaga ang karamihan ng pantuwid, ngunit hindi ang lahat nito {11-3.1}. Tunay na makabalirala ang pangungusap katulad ng [6], kahit hindi kagyat na sumusunod ang pantuwid sa pandiwang pang-itaas nito. Pag panghalip na NG ang pantuwid, palagi itong bumuo ng yaring hutaga. Sa [2 5], ito'y yaring hutaga na payak {11-3.1.1}, sa [7 8] panggitagang pantuwid {11-6.5}. Sa pangungusap na [7], bahagi ng panaguri ang pantuwid na nila; sa [8], panuring sa sapatos ang pantuwid na kong. Tanging yari ang panggitahil na pantuwid sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil [9] {10-4.1.1}.

 
[1]Aklat ng kapatid ko.
[2]Aklat niya.
[3]Sino ang kumain ng mangga?
[4]Kinagat ng aso si Gina.
[5]Kinain niya ang mangga.
[6]Opisyal na sinimulan ang proyektong ito ng Sentro ng Wikang Filipino, Sistemang UP noong 1995 sa pamumuno ni Virgilio S. Almario. {W Javier 3.4} (Marahil na pinili ang pagkakasunod na paniyak muna, saka pantuwid, sapagkat mas mahaba ang pantuwid kaysa sa paniyak. Hindi kagyat na nasa likod ng salitang makatukoy ang pantuwid; hahil dito hindi yaring hutagang payak ito.)
[7]Kailangan nga ba nilang magaling sa Ingles? {W Almario 2007 3.6}
[8]Isinusuot ko ang bago kong biling sapatos.
[9]Gusto ng batang kumain ng mangga (ngunit walang mangga).
[10]Sa ibabaw ng mesa.
[11]Dalawa na lang kami ni Ina. {W Material Girl 3.2}
[12][a] Bibili si Juan ng kahit ano. [+] [b] Kahit ano ay bibili si Juan. [+] { Schachter 1972 p. 490 ff.}

(4) Mga pariralang pandakong may pariralang pantuwid ang mga huwad na pang-ukol sa anyong sa ... ng at nasa ... ng [10] {4-4.2}. Bihira lamang na may pariralang di-pangngalan bilang nilalaman ang pariralang pantuwid {3-2.2}. Pangkawikaan ang paggamit ng pantuwid kasama sa panghalip na panao [11] {8-4.1 (2)}.

(5) Makabalarila ang madalang na yari katulad ng [12b]. Doon nasa harap ng panaguring may ay ang pantuwid; kinakaltas ang panandang ng. Hindi maliwanag kung pantuwid pa ang pariralang ito (marahil, pangungusap na putol ang yaring ito {13-2.3.5} o pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}).

Dapat ibukod sa pariralang pantuwid na may panandang ng ang mga pariralang may nang {5-3.4}.

Tinipon namin ang paghahalintulad ng pariralang pantuwid at pandako sa {3-5}.

3-2 Mga bahagi ng pariralang pantuwid

3-2.1 Pariralang pangngalan sa pantuwid

Karaniwan, may pariralang pangngalan ang pariralang pantuwid [1-8]. Sa halip na panandang ng at pantukoy na si at sina (kung susunod nang kagyat), tambalang na ni at nina ang kinalabasan [2]. Pag may panuring sa pagitan ng ng at pantukoy, hindi binabago ang ng at pantukoy [3] {11-2.1 [2]}. Kasama sa mga panghalip na panao at pamatlig, ginagamit ang panghalip na NG sa halip ng ng [4 5 7b] {8-4.6}; maaaring kinakalabasang napakaigsing salitang hutaga lamang ang pariralang pantuwid. Hindi ginagamit ang panghalip na NG sa kayariang pangmaramihan ng panghalip na pamatlig [8] {11-2.1 [6]}.

 
[1]Aklat ng kapatid ko.
[2]Anak ni Nimfa.
[3]Anak ng namatay na si Nimfa. {W Suyo 5.1}
[4]Aklat niya.
[5]Kinain mo na ang kanin.
[6]Kinagat ng aso si Gina.
[7][a] May asong gala sa kalsada. [b] Kinagat nito si Gina.
[8]Hindi sila maaaring magsulat ng laban sa pagmamalabis ng mga ito o laban sa mga layunin ng mga ito ... {W Manunulat 3.3}

3-2.2 Iba pang mga parirala bilang pantuwid

Upang maging ganap, nais naming banggitin na may iba pang parirala sa pantuwid. Kabibilang dito ang mga pariralang pandakong ginagamit kasama ang pang-uri na kailangan ng pantuwid [1 2] {9K-411 [10 11]}. Sa [3b?] may pariralang pangkaroon ang pantuwid {4-3 (5)}. Sa [4 5], ang pantuwid ay may pariralang pangngalan at kinakaltas ang salitang pang-ubod nito. May pagkakataon kung pakunwaring pantuwid ang pagbabaybay na <ng>, kahit ito'y pinaikling sugnay na may pangatnig na nang [6a|b] {10-4.4}.

 
[1]Katabi ng sa amin.{P-C(P-A)}
[2][a] Katulad ng nasa itaas. [++] [b] Katulad ng itaas. [+] [c] Katulad sa itaas. [+]{P-C(P-A)}
[3][a] Mahaba ng isang metro ang patpat. [b] Mahaba ng may isang metro ang patpat. (Ipinalalagay naming pantuwid ang pariralang ito, at hindi ito'y ibang pariralang may [nʌŋ] nang {5-3.4}.)
[4]Ginambala siya ng nasa likuran ng silid.{P-C(P-N)}
[5]Binayaran ko ang utang natin sa tulong ng sa kanyạ. {3-4 [6b]}
[6][a] Ligaya ng makikita mo ang lolo. [b] Ligaya nang makikita mo ang lolo.{C-C}

3-2.3 Sugnay sa halip ng pariralang pantuwid

Maaaring nasa halip ng pariralang pantuwid ang tanging sugnay, karaniwang ang sugnay na makaangkop [2-5]. Nawawala ang panandang ng; sa halip nito, ginagamit ang pang-angkop [1|2]. Sa gayon, nawawala rin ang pagtatanda ng pantuwid; hindi na maaaring makitang hinalinhan ng sugnay na makaangkop ang pantuwid. Kalimitang may pariralang pandiwa ang sugnay na makaangkop [3 4] at pinaikli ito; maaaring isang pandiwa lamang ang nilalaman nito [4]. Tinatawag naming pariralang pandiwang pang-ibaba {6-7.5} ang pariralang ito. Kung kaya, maaaring isingit ang isa pang pandiwa sa pangungusap. Karaniwang nasa pawatas ang pandiwang pang-ibaba ([4], ngunit hindi sa [3]). Sa [2] pang-uri ang panaguri ng di-pinaikling sugnay na makaangkop. Sa sugnay na may salitang pananong, ginagamit ang pangatnig na kung sa halip na pang-angkop ([5], sugnay na pangatnig). Madalang ang mga sugnay na iniugnay sa pamamagitan ng panandang ng [6].

 
[1]Bumanggit siya ng ilang pangyayari. {P-C}
[2]Sino ang bumanggit na marumi ang damit ko? {C-L(.. J ..)}
[3]Iniwasan niya ang suliraning ito sa pamamagitang hiniram ang pera ng kapitbahay. [+] (Tingnan din ang [6].){C-L(.. VP/A ..)}
[4]Magtatapos na mag-aral ang anak ng kapitbahay namin.{C-L(L VA/N)}
[5]Sino ang nag-usisa kung bakit wala kaming pera? {C-C/S}
[6]Iniwasan niya ang suliraning ito sa pamamagitan ng hiniram ang pera ng kapitbahay. [++] {13-5.3.2 (5)} {C-L}

3-3 Θ Pariralang pantuwid

Sa Patakaran namin nagpasok kami ng apat pang pariralang pangkayarian sa tabi ng panaguri at paniyak. Isa sa mga ito ang pariralang pantuwid. Hindi ito maaaring gamitin nang malaya; palagi itong panuring sa pariralang pangnilalaman. Sumusunod ang paglalarawan ng pariralang pantuwid sa Patakaran namin.

 Tungkulin ng pantuwidBinubuo ang pantuwid ng  
[1]Kawani ng pandiwaPariralang pangngalan {6-2.2}
Dalawa o higit sa dalawang pantuwid bilang kawani ng pandiwa{6-7.2}
[2]Panuring ng ngalanPariralang pangngalan {8-8.1}
[3]Panuring ng pang-uriPariralang pangngalan {9-4.1}
[4]Panuring ng pang-uri Pariralang pandako {3-2.2}
Maaaring halihan ng sugnay ang pantuwid. {3-2.3}

3-4 Kakayahang pagpapalitan ng pantuwid at pandako

(1) Karaniwang hindi maaaring magpalitan ng paggamit ang pariralang pantuwid at pandako (pariralang may panandang ng at sa). Lubos na tiniyak na leksikal ang tungkuling ito at inilarawan ito sa pangkat na {6-2.2}. May pulutong ng pandiwang -um- na maaaring gamitin kasama sa pandako at pati sa pantuwid {7-1.2 (4 5)}. May iba pang pandiwa kung saan pandako o pantuwid ang maaaring piliin (halimbawang may unlaping maka- {7K-3521 [1 2]}).

(2) Pag panghalip na NG ang kawani ng pandiwa (at pag hindi maaari ang panggitagang pantuwid), may pagkakataon na palitan ito sa iniuunang panghalip na SA. Marahil na dapat ipalagay na pandiwaring makangalan ang pandiwang ito; pinapalitan naman ang panghalip na NG na inihuhuli sa panghalip na SA na iniuuna [1 2].

(3) Pantuwid at pandako ang maaaring magamit bilang panuring sa pariralang pangngalan. Karaniwan, dapat gamitin ang pantuwid o pandako alinsunod sa tungkuling pansemantika ng panuring. Gayunman may yari kung saan may pamimili ng pantuwid o pandako [3|4]

 
[1]Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {4K-431 Σ}. {P-A}
[2]... hindi kuwarta ang aking nakita kundii bariil. {W Naglaho 3.16} {P-A}
[3]Karamihan kasi sa magagandang babae ay sa mga guwapo rin bumabagsak. {W Rosas 4.8} {P-A}
[4]Kailangang magtrabaho ang karamihan ng tao{P-C}

(4) Nagagamit ang panghalip na NG at SA upang maglarawan ng kaugnayang paari. Kung kaya, sa mga pagkakataong ito ay bumubukal ang katanungan ng pagpalit {6-4.8}. Sa wikang Filipino, hindi maaaring itanong ang pariralang pantuwid {12-4.4}; sa halip nito magamit ang panghalip na SA na kanino(ng) upang itanong ang kaugnayang paari [5]. Maaaring pantuwid o pandako ang sagot [6a 6b].

(5) May yaring may pantuwid sa pariralang pangngalan bilang panuring na paari. Kung gustong kaltasin ang salitang pang-ubod na pangngalan, pinapalitan ng pandako ang pantuwid. Lalong malimit ang pagkakataong ito kung paniyak ang pariralang pangngalan [7 8a] at lalong madalang kung ito'y pantuwid sa iba pang pantuwid [8b 9].

 
[5]Kaninong aklat iyan?{P-A}
[6][a] Aklat ko iyan. [b] Aking aklat iyan. {P-C} {P-A}
[7]Iniayos muna ang higaan ni Lino bago ang sa kaniya. {W Daluyong 15.09}{P-C} {P-A}
[8][a] Ginamit mo ba ang pera mo o ang kay Lola? [b] Binayaran ko ang utang natin sa tulong ng sa kanya.
[9]... dahil katulad sila ng sa atin. {W Alcantara 2006 2.2.1} (... dahil katulad ang mga patinig nila ng mga patinig sa atin.)

3-5 Paghahalintulad sa pantuwid at pandako

Dahil sa pagkakaiba ng palaugnayan ng pantuwid at pandako, ipinakilala namin ang dalawang magkaibang parirala. Ipinakikita namin ang magkakaibang gawi sa talahanayan dito.

Panaguri at paniyak
 {P-C}Hindi maaring maging panaguri o paniyak ng pangungusap ang pantuwid. Hindi maaari ang ang ng o ay ng.
{P-A}Maaaring maging panaguri o paniyak ang pandako. May mga pangungusap na may ang nasa o ay nasa.
Bahagi ng pariralang pangngalan, pandiwa o pang-uri
{P-C}Palaging bahagi ng pariralang pangngalan, pandiwa o pang-uri ang pantuwid. Sumusunod ito pagkatapos ng pangngalan, pandiwa o pang-uri.
{P-A}Hindi iniuugnay sa pandako ang pagbabawal na ito.
Malaya o sa unahan ng pangungusap
{P-C}Hindi maaaring malaya sa pangungusap ang pantuwid. Hindi rin ito maaari sa unahan ng pangungusap.
{P-A}Maaaring umpisahan ang pangungusap sa pandako.
Pang-angkop
{P-C}Wala kailanmang pang-angkop na nasa unahan ng pantuwid.
{P-A}Malimit na may pang-angkop na nasa pandako na kasama sa pariralang pangngalan (panlapag).
Panggitaga
{P-C}Pag panghalip ang pantuwid, maaaring maging katagang panggitaga.
{P-A}Maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga.
Pagtatanong
{P-C}Hindi maaaring gawing pananong ang pantuwid.
{P-A}Maaaring gawing tanong ang pandako sa paggamit ng kanino, saan at nasaan.
Sugnay sa halip ng pantuwid o pandako
{P-C}Maaaring halinhan ang pantuwid sa sugnay.
{P-A}Maliban ng ilang kataliwasan, hindi maaaring halinhan ang pandako sa sugnay.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-C.htm   05 Pebrero 2011 *Sinuri B-678-1

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 3 Mga Pariralang pantuwid

Simula ng talaksan   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag