4K Mga Pangabit sa Mga Pariralang Pandako

{4K-211}   Panlunan na pariralang pandakong may sa

Maaaring naglalarawan ng lugar ng pangyari (ganapan) ang pandako. Madalas na wala itong kaugnayang tahas sa pandiwa; malaya sa pangungusap ang pandako [1]. Maaaring may pandakong panlunang may sa ang mga pandiwang tahasan [3-5 14] at ang mga pandiwang balintiyak na may fokus sa tagatiis [6 7 11 13]. Naglalarawan ang mga ito ng lugar (o dako) ng simula o wakas ng kilos. Binubuo rin ang mga pandiwang balintiyak na may fokus sa lunan; simula o dako ng kilos ang paniyak nito [8 9 10 12 15]; madalang ang lugar ng kilos [2]. Madalang ding binubuo ng angkang-salita ang dalawang pandiwang na may pandakong inilalarawan ang simula at pati ang wakas ng kilos [16|17].

 
Lugar ng pangyari ang pandako (madalas na pariralang malaya)
[1]makitaNakita ko siya sa palengke. (Pariralang malaya.)
[2]pagtagpuạn Pagtatagpuan nina Jose at Lita ang bagong parke. (Paniyak at dahil dito kawani ng pandiwa.)
Simula ng kilos ang pandako (o ang paniyak)
[3]umalịsKaaalis niya sa bahay namin.
[4]bumawasBumawas ka sa pinya ng isang gayat.
[5]manggalingNanggaling siya sa simbahan.
[6]sunduịnSunduin mo ang kapatid ko sa paaralan.
[7]kuninKunin mo ang aking lapis sa lamesa.
[8]kunanKunan mo ng kaldero si Ate.
Wakas ng kilos ang pandako (o ang paniyak)
[9]dalhạnDalhan mo siya ng malamig na tubig.
[10]huluganHulugan mo ng piso ang balon.
[11]ilagạyIlagay mo sa mesa ang aklat.
[12]patakạnPatakan mo ng mantika ang kawali.
[13]ipatongIpinatong ng lobo ang mga paa sa katawan ng kambing.
[14]pumuntạPupunta na ako sa Lipa.
[15]salinanSalinan mo ng toyo ang bote.
Simula o wakas ng kilos ang pandako
[16]umahonUmahon ka na sa tubig at baka ka magkasakit.
[17]iahonIahon ang maysakit sa bayan.

{4K-212}   Pamanahong paggamit ng sa

Pamanahong maaaring ginagamit ang sa, upang maglarawan ng kaisa-isang pangyari sa panghinaharap [1 3 4]. Kung palagian at paulit-ulit ang pangyari, minamabuti ang sugnay na pinaikling may kung [2 5]; sa kalagayang ito, madalang ang paggamit ng sa. Sa pangungusap na [6], panahon sa nakaraan ang inilalarawan ng sa.

 
[1]Sa Martes. (Isang beses lang.)
[2]Kung Martes. (Palagian.)
[3]Sa isang taon. (Isang beses lang.)
[4]Magsisimba ako sa Linggo. (Sa susunod na Linggo.)
[5]Nagsisimba ako kung Linggo. (Tuwing Linggo.)
[6]Dumating siya sa umaga at umalis noong kinbukasan.

{4K-231}   Mga pang-ukol

Mga pang-ukol {O MA} at ilang pang-ukol na SA {O.MA}.

 
[1]alang-alang sa Alang-alang sa kaniyang kasipagan.{O MA}
[2]ayon saTama ayon sa plano ang mga sukat.{O MA}
[3]Ayon na rin sa pag-aaral ng DepEd, ... {W Almario 2007 3.6} (Sa [3] pang-uri ang ayon, dahil hindi nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pang-ukol {4-2.2 (3)}.){J}
[4]Sang-ayon akong magbayad ng isang daang piso sa iyong aso.{J}
[5]bagay saBagay sa sayawan, ano ang isusuot mo?{O MA}
[6]batay saBatay sa pag-ulan ang pagdami ng bunga.{O MA}
[7]bilang Dali-dali siyang (uwak) lumipad patungo sa grupo ng mga pabo at nagpakilala bilang kauri ng mga itoi. {W Äsop 3.2.1} (Palaging iba pang pang-ukol na SA ang bilang.) {O.MA}
[8]buhat sa [a] Daang patungong Maynila buhat sa Lipa. [b] Mga tanong na buhat sa pagpili ng binhi.{O MA}
[9] [a] Binigyan ang mga babae ng mga karapatang katulad ng sa mga lalaki, at buhat noon sila'y nakaboboto na. [b] Buhat noong isang buwan. [c] Buhat kailan? {O DI}{O D}
[10]bukọd sa Bukod sa kanya.{O MA}
[11]Mga bukod na tungkulin.{J}
[12]dahil sa Dahil sa iyo, siya ay nasisi.{O MA}
[13]Pero dahil sa likas akong palakaibigan, ... {W Estranghera 3.3} (Pangatnig ang dahil sa at hindi pang-ukol; hindi pangngalan ang likas. Likas akong palakaibigan ang katumbas na pangungusap na malaya; pang-abay at salitang makatukoy ng panggitaga ang likas.) {C}
[14]Ano ang dahil ng kanilang pagpaparito? [+] Ano ang dahilan ng ... [++]{N}
[15]galing sa Mga balitang galing sa iba.{O MA}
[16]Saan kayo galing? Galing kami sa Maynila. {J}
[17]hanggạng sa [a] Hanggang sa dulo. [b] Hanggang sa wakas ng palabas. {O MA}
[18][a] Hanggang dulo. [b] Hanggang wakas ng palabas. [c] Hanggang Biyernes. [d] Hanggaag kamatayan. (Ginagamit ang hanggang bilang pang-ukol at pang-ukol na SA.) {O.MA}
[19]higịt sa Higit sa lahat {4-2.1 [13]} {?}
[20]hinggịl sa Mga tanong hinggil sa relihiyon.{O MA}
[21]kaysạ sa[a] Si Juan ay matangkad kaysa kay Pedro. [b] Kaysa kanino siya mabait? [c] Mabait siya kaysa kay Pedro.{O MA}
[22]Maganda siya kaysa kanyang kapatid. (Ginagamit ang kaysa bilang pang-ukol na SA at mas madalang bilang pang-ukol.) {O.MA}
[23]laban saAteneo laban sa La Salle.{O MA}
[24]labis sa Labis sa kanyang kinikita ang kanyang gastos. {O? MA}
[25]maliban sa Silang lahat maliban kay Juan. (Halos walang paggamit ng anyong dinaglat na liban sa.){O MA}
[26]mul sa [a] Mula sa baryo hanggang lungsod. [b] Mula sa alas-seis hanggang alas-doze. [c] Nag-aaral sila mula sa alas otso. [++] [d] Nag-aaral sila mula nang alas otso. [++]{O MA}
[27]Mula Baler hanggaag buong Pilipinas. { Liwayway 24 Aug 2009 p. 7} (Karaniwang pang-ukol ang mula, madalang lamang pang-ukol na SA.){O.MA}
[28]para sa Para sa bata ang bagong damit.{O MA}
[29]Parang hayop. Wie ein Tier.{J}
[30]Di na nakababa si Ate Sally para saluhin ako sa ibaba ng bintana. {W Mumo 5} {C}
[31][a] Para kang pagod. [b] Parang uulan. {D}
[32]salamat sa Salamat sa pagsisikap ni Juan nagtagumpay ang trabaho. {O MA}
[33]Maraming salamat.{N}
[34]simul sa Simula sa Linggo.{O MA}
[35][a] Simula ngayon. [b] Simula noong Linggo. {O D}
[36]Simula ng kanilang pag-aaway.{N}
[37]alinsunod sa Alinsunod sa batas.{O MA}
[38]tungkọl saAno ang kanyang sinabi tungkol diyan? {O MA}
[39]patungo sa Patungo sa hilaga.{O MA}
[40]Daang patungong Maynila.{J?}
[41]ukol sa [a] Mga libro ukol sa mga bata. [b] Ukol saan ang salaping ito? {O MA}
[42]Ukol siya sa maagang pagkamatay. (Dito pang-uri at hindi pang-ukol ang ukol {9K-421 [7]}. Dahil dito maaaring sumunod nang kagyat sa ukol ang siya; walang paghahati ng pariralang pang-ukol.){J}

{4K-232}   Dalasan ng mga pang-ukol

Sa Pagtitipon Panggawaan namin, sinusuri namin ang dalasan ng ilang pang-ukol. Nauri namin ang pariralang pang-ukol:

 
[1a]... kayamanan, na ayon sa kanyang Lolo Pandoy ay matatagpuan sa dulo ng bahaghari. {W Samadhi 4.1}
[1b]Dahil dito, inalis ng mga pabo ang iba't ibang kulay na balahibong nakadikit sa katawan ng uwak. {W Äsop Uwak}
[2]Bayaan silang gumastos para sa kanilang pangarap. {W Almario 2007 3.8}
[3]Mapapansin din na bukod sa Diksiyonaryo ng Wikang Filipino, pawang bilingguwal ang mga naturang proyekto. {W Javier 3.3}
[4]... isang wikang batay sa isa sa mga katutubong wika ng Filipinas ... {W Almario 2007 3.1}
[5]... bagong pag-asa para sa kanya. {W Estranghera 3.10}
[6]... maaga siyang naghanda para sa lakad nila kinabukasan. {W Karla 5.203} (Marahil kawani ng pandiwa o pariralang malaya.)

 Pariralang malaya Panuring{P-P}KawaniBuo
SimulaWakasIba paMay
{L}
Walang
{L}
[1][2][3][4][5] [6]

para sa 5131180129
mul sa 2106060125
dahil sa 4124000020
bukọd sa 42110008
ayon sa 60000006
tungkọl sa 04000004
batay sa 00010001
galing sa Sa lahat ng pangungusap, pang-uri ang galing. 0
alang-alang sa, bagay sa, buhat sa0

Kabuuan 21411231401 93

{4K-233 }   Pang-ukol

(1) { Bloomfield 1917 §§ 270 / 277 ff.}: 'Certain words form with their attributes phrases that are used as absolute attributes (walang pang-angkop), for the most part loosely joined (pariralang malaya). The phrase-forming attributes are ... local' (pariralang pandako). Itinatala ang alintana, ayon, bukod, dahil, kay (sa tambalan kay sa), laban, liban, mula, papalabas, papunta, patungo, para, tungkol, ukol.

(2) Ipinapalagay na 'lexical prepositions' na may 'dative NP's as objects' ni { Kroeger 1991 p. 203} ang pang-ukol.


{4K-301}   Iba pang pangungusap na halimbawa na may wala.

 
[1]Wala akong selpon. (Di-tiyak ang sabi tungkol sa selpon.){O.MA/wala}
[2]Wala siya. (Tiyak ang taong siya, di-tiyak kung nasaan siya.){J/wala}
[3]Hindi kita tinawagan kanina kasi wala ang selpon ko. (May selpon na tiyak, ngunit hindi ko alam kung nasaan.) {J/wala}
[4]Hindi kita tinawagan kanina kasi hindi ko dinala ang selpon ko. (Tiyak ang bagay, itinatanggi ang kilos ng pagdala.) {D/hindi}

{4K-302 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Tanong na pangkaroon

May tubig ba? Mayroon. Wala.
maytubigba  ?mayroon||wala  
O.MA/ENDJJ

Pang-ukol na SA ang may sa pangungusap na pananong. Sa mga sagot, pang-uri ang mayroon at wala. Walang paniyak ang mga pangungusap na pananong at panagot. Maliban sa sagot na isasalita, hindi ginagamit bilang pang-uri ang mayroon; di-pambalirala ang mga pangungusap katulad ng Mayroon na ang pera.

{4K-303 Θ}   Mayroon bang pariralang pangkaroong malaya?

Madalang laman ang pariralang pangkaroong malaya. Yata ibang pagsusuri ng pariralang ito ang dapat hanapin. Inuulit at pinupuna namin ang halimbawa ng {4-3 (5)}

 
{4.3 [16]}May ilang buwang nagtatrabaho ako dito. (Dito at sa {4.3 [17]}, maaaring ipalagay na pang-abay na untaga ang may (kahawig ng mga {10K-221 [8]}) na tumuturing sa pariralang pangngalan na ilang buwan (kahulugang 'humigit-kumulang'). May kahirapan ang pagsusuring ito: May pang-angkop ang "iniuunang pariralang pangngalang pang-umpog"; dahil dito magiging panlapag ito. Naghihirap din ang pagsusuring ito dahil sa kabalarilan ng pangungusap na [1 2].)
{4.3 [17]}Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan. (Pang-umpog na may panandang nang ang pariralang pangkaroon.)
[1]Mayroon ilang buwang nagtatrabaho ako dito.
[2]Wala pang isang buwan nagtatrabaho ako dito.
{4.3 [19]}[a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [b] Nagtakbuhang walang hinto ang mga tao. (Baka maaaring magsuri na pariralang pangngalang pang-umpog na may salitang pang-ubod na hinto at panuring wala, ngunit di-maliwanag kung bakit ito'y panlapag na may pang-angkop.)

{4K-304 Θ}   Salitang pangnilalaman ba ang pangkaroon?

Di-tiyak ang pabibilang ng pangkaroon sa pang-ukol na SA. May pang-angkop ang parirala nito at maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pangkaroonnit (maliban na anyong dinaglat na may). Dahil dito, sa sumusunod tinatalakay namin kung maaaring pang-uri at samakatwid salitang pangnilalan ang pangkaroon. Sa aming palagay man ay mas tama ang pagpapaugnay nito sa pang-ukol na SA kaysa sa pang-uri.


{4K-401 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pandakong may panuring

Maaaring nasa bahay siya.
maaaring nasa bahaysiya 
{P-P=P-A} {P-S=P-P}
maaaring nasa bahay
P-A(P-L=P-D O.MA)=P-N
maaaringnasa bahay
{P-L=P-D} P-A(O.MA)=P-N
maaaringnasabahaysiya
D/DP.LO.MANPP/3S

May pang-angkop ang pang-abay na maaari. Kung kaya panlapag ito, dapat suriin ito bilang panuring kaugnay sa pariralang pandakong sumusunod (hindi maaari pandakong malaya dahil sa pang-angkop). Pansemantikang hindi bagay ang pang-abay na maaari sa salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan na nilalaman ng pandako; nagtuturing ito sa pandakong buo. Inilalarawan namin itong sa palasusian nang ganito: Ipinapaugnay ang panuring sa pariralang pangkayariang pandako at hindi sa pariralang pangnilalamang pangngalan; sulat naming {P=A(P-L=P-D ..)=P-N}.

{4K-421}   Mga SA-NG parirala ("Huwad na pang-ukol")

 
[1]sa gilid ng Nakaupo si Reina sa gilid ng kanyang higaan. {W Unawa 3.1}
[2]sa halịp ng[a] Siya ang naparoon sa halip ni Juan. [b] Sa halip ko. {4K-422}
[3]sa loọb ng
nasa loọb ng
[a] ... sa mga taong wala namang ginawa kundi ang magdaldalan at magharutan sa loob mismo ng bahay Niya. {W Girl 4.2} [b] Ano ang nasa loob mo?
[4]sa harạp ng Ni wala man siyang naulinigang may lumagpak na kung anong bagay sa harap niya. {W Samadhi 4.3}
[5]sa ibabaw ngIlagay mo iyon sa ibabaw ng mesa.
[6]sa ilalim ngSa ilalim ng sahig.
[7]sa likọd ng Sa likod ng simbahan.
[8]sa pagitan ngTumayo ka sa pagitan ng dalawang poste.
[9]sa pamamagitan ng Sa pamamagitan nito.
[10]sa tabị ngMay ilog sa tabi ng daan.
[11]sa tapạt ngIlagay mo na lang sa tapat ng mga gamit niya ang mga gamit ko.
[12]sa tulong ngMagpapalawak ang panaguri sa tulong ng mga sumusunod. { Aganan 1999 p. 81}

{4K-422}   Hangong SA-NG parirala

 
[1]sa halịp ng SA-NG parirala; panghalip na ANG sa halip ng NG panghalip.
Sa halip ng ako. {8-4.6 (2)}.)
[2]sa halịp na Kalimitang ginagamit ang sa halip kasama sa na kaysa sa ng.
[a] Sa halip na mapagtanto ang kanyang mga kasalanan, sumiklab pa ang galit sa kanyang dibdib. {W Unawa 3.7} [b] Sa halip na ako. [c] Sa halip na kapatid ko.
[3]sa halịp na sa ... dahil napupuwersa ang bata at ang guro na tumuon sa wika sa halip na sa Agham at Matematika. { Liwayway 28 Mayo 2007 p.31}

{4K-431 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwari sa loob ng pariralang pangkaroon, pagpapalitan ng pantuwid sa pandako

Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {W Damaso 4.7}
marami pa siyang sinabi-ng halos aking ikinabingi
{C-0/I/ICE}  {C-L/P0}
marami pang sinabisiya halos aking ikinabingi
{P-P=P-A/E}{P-S=P-N}  {P-P=P-V}
marami pa siyang sinabi
{ICE/O.MA/E|D PP|N/VP}
maramipasiyangsinabing halosakingikinabingi
O.MA/ED/ECPP.LN/VP/A.L D/SMA.PP.LVP10/A/fc|fa

maraming sinabi ang pariralang pangkaroon, siya ang paniyak ng pangungusap (siya ay nagkakaroon ng maraming sinabi. Sapagkat panghalip na panao ang paniyak, maaaring buuin ang panggitagang pangkaroon.

Hindi pandiwang may kabisaang pang-ubod ang sinabi, ito ay pandiwari makangalan naman. Pag ito ay pandiwang may kabisaang pang-ubod ay dapat gamitin ang pantuwid na sinabi ko {2-2.3}. Pinipili ang bibuong may pandiwari upang hindi dapat banggitin kung ano ang sinabi.

May fokus sa sanhi ang pandiwang ikabingi. sinabi ang paniyak nito (bahagi ng pariralang pangkaroon sa sugnay na pang-itaas), dahil dito walang pag-uulit sa sugnay na makaangkop {13-5.4.2}.

Karaniwang may
pantuwid na inihuhuli (tagaganap) ang ikinabingi ko, hinahalinhan nito ang pandakong iniuuna (pandiwaring makangalan ang ikinabingi {3-4 (2)}) upang iwasan ang isapantig na panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap {8-4.1 (4)}.

{4K-432 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangkaroongmay pandiwaring may panuring

... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {W Angela 3.10}
pinakiramdaman ko  kung may maririnig akong tinig at kalabog
{C-0/I/P0} {C-C/S/ICE}
pinakiramdaman ko may maririnig na tinig at kalabogako
{P-P=P-V} {P-P=P-A/E}{P-S=P-N(PP)}
maririnig na tinig at kalabog
{P-N(N/VP/F L (N C N))}
maririnig akong tinig at kalabog
{P-N/ICE(N/VP|PP|(N C N))}
pinakiramdamankokungmaymaririnig akongtinigatkalabog
VP10/AMC.PPCO.MA/EJ/VP/F PP.LNCN

Pandiwang payak na -an ang pandiwang pakiramdaman na hinango sa pangngalang pakiramdam abgeleitet ist {7-9.2 (4)}.

Ubod ng sugnay ang pariralang pangkaroon na may maririnịg. Hindi maaaring maging salitang makatuko ng panggitaga ang anyong dinaglat na may.

Binubuo sa pamamagitan ng pariralang pangkaroon ang pangungusap upang maging malabo ang bagay ng maririnig.

May panuring na tinig at kalabog (paglapag na may pang-angkop) ang pandiwaring maririnig. Sa pangungusap na kahambing na may marinig bilang panaguri at pandiwang may kabisaang pang-ubod ay tinig ang paniyak: Naririnig ko ang tinig niya. Marahil na ginagamit ang anyong panghinaharap upang ipahayag ang pasakali (pananaw na di-tunay) {6-6.2.3}.

Maaaring suriin ang pariralang ma maririnịg bilang pariralang pangngalan na may pandiwaring makangalan bilang salitang pang-ubod; may panuring ang pandiwari.

Hindi nasa lugar na pinakapauna ang hutagang pampaniyak upang maaaring gamitin ang dinaglat na anyong may (na hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga).

Maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pandiwaring maririnịg para sa tanging uri ng panggitagang pangkaroon {11-6.7 (3)}. hinahati ang pariralang pangngalang nasa loob ng pariralang pangkaroon upang isingit doon ang paniyak.

Walang pang-angkop ang panggitatagang pangkaroon na may may wird ohne Ligatur gebildet. Ang pang-angkop ng akọ ay galing sa pandiwaring maririnịg na may pang-angkop dahil panuring ito.

{Θ} Pagpuna: Ipinagpapalagay namin na tumuring ang pariralang pangngalan sa pandiwari at hindi baligtad sa pangungusap na nasa itaas at sa mga halimbawa na nasa {4-4.3 (3)}



Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-A_K.htm   13 Pebrero 2011 B-678-1

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 4K Mga Pangabit sa Mga Pandako

Simula ng talaksan   4   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag