4K Mga Pangabit sa Mga Pariralang Pandako

{4K-211}   Panlunan na pariralang pandakong may sa

Maaaring naglalarawan ng lugar ng pangyari (ganapan) ang pandako. Madalas na wala itong kaugnayang tahas sa pandiwa; malaya sa pangungusap ang pandako [1 2]. Maaaring may pandakong panlunang may sa ang mga pandiwang tahasan [3-5 14] at ang mga pandiwang balintiyak na {VP../fp} [6 7 11 13]. Naglalarawan ang mga ito ng lugar (o dako) ng simula o wakas ng kilos. Binubuo rin ang mga pandiwang balintiyak na {VP../fl}; simula o dako ng kilos ang pamaksa nito [8 9 10 12 15]. Madalang na binubuo ng isang angkan ng salita ang mga pandiwang na may pandakong inilalarawan ang simula at pati ang wakas ng kilos [16|17].

 
Lugar ng pangyari ang pandako (madalas na malayang palirala)
[1]makitaNakita ko siya sa palengke.
[2]tumuboSa bukid ay tumutubo ang palay.
Simula ng kilos ang pandako (o ang pamaksa)
[3]umalisKaaalis niya sa bahay namin.
[4]bumawasBumawas ka sa pinya ng isang gayat.
[5]manggalingNanggaling siya sa simbahan.
[6]sunduinSunduin mo ang kapatid ko sa paaralan.
[7]kuninKunin mo ang aking lapis sa lamesa.
[8]kunanKunan mo ng kaldero si Ate.
Wakas ng kilos ang pandako (o ang pamaksa)
[9]dalhanDalhan mo siya ng malamig na tubig.
[10]huluganHulugan mo ng piso ang balon.
[11]ilagayIlagay mo sa mesa ang aklat.
[12]patakanPatakan mo ng mantika ang kawali.
[13]ipatongIpinatong ng lobo ang mga paa sa katawan ng kambing.
[14]pumuntaPupunta na ako sa Lipa.
[15]salinanSalinan mo ng toyo ang bote.
Simula o wakas ng kilos ang pandako
[16]umahonUmahon ka na sa tubig at baka ka magkasakit.
[17]iahonIahon ang maysakit sa bayan.

{4K-212}   Pamanahong paggamit ng sa

Pamanahong maaaring ginagamit ang sa, upang maglarawan ng kaisa-isang pangyari sa panghinaharap. Kung palagian at paulit-ulit ang pangyari, minamabuti ang isang pinaiksing sugnay na may kung.

 
[1]Sa Martes. (Isang beses lang.)
[2]Kung Martes. (Palagian.)
[3]Sa isang taon. (Isang beses lang.)
[4]Magsisimba ako sa Linggo. (Sa susunod na Linggo.)
[5]Nagsisimba ako kung Linggo. (Tuwing Linggo.)

{4K-213}   Mga pariralang pandakong pangkawikaan

 
[1]edad Namatay siya sa edad ng walumpu't walo.
[2]gananSa ganang akin maaari siyang umalis.

{4K-221}   Mga SA pang-ukol

 
[1]bilang Bilang isang kasapi ng kapisanan.{O.MA}
[2]hanggang Hanggang dulo. Hanggang wakas ng palabas. Hanggang Biyernes. Hanggaag kamatayan.{O.MA}
[3]Hanggang sa dulo.{O MA}
[4]mayMay panahon pa tayo upang manirahan dito. {W Äsop 3} {O.MA/E}
[5]nasaNasa bukid ang palay.{O.MA}
[6]sa mayKumanan ka sa may simbahan.{O.MA}
[7]wala Walang pakpak ang mga aso. Wala akong trabaho. {O.MA/E}
[8]Wala rito si Juan. Juan ist nicht hier (hier abwesend).{J}
[9]Kanin mo kung ano ang nasa mesa o magtiis sa wala.{J?N}

{4k-231}   Mga pang-ukol

 
[1]alang-alang sa Alang-alang sa kaniyang kasipagan.{O MA}
[2]ayon saTama ayon sa plano ang mga sukat.{O MA}
[3]Ayon na rin sa pag-aaral ng DepEd, ... {W Almario 2007 3.6} (Sa [3] pang-uri ang ayon, dahil hindi nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pang-ukol {4-2.2 (3)}.){J}
[4]Sang-ayon akong magbayad ng isang daang piso sa iyong aso.{J}
[5]bagay saBagay sa sayawan, ano ang isusuot mo?{O MA}
[6]batay saBatay sa pag-ulan ang pagdami ng bunga.{O MA}
[7]buhat sa Daang patungong Maynila buhat sa Lipa. Mga tanong na buhat sa pagpili ng binhi.{O MA}
[8]Buhat kailan? Seit wann?{O DI}
[9]buhat noonBinigyan ang mga babae ng mga karapatang katulad ng sa mga lalaki, at buhat noon sila'y nakaboboto na. Buhat noong isang buwan.{O D}
[10]bukod sa Bukod sa kanya.{O MA}
[11]Mga bukod na tungkulin.{J}
[12]dahil sa Dahil sa iyo, siya ay nasisi.{O MA}
[13]Pero dahil sa likas akong palakaibigan, ... {W Estranghera 3.3} (Pangatnig ang dahil sa at hindi pang-ukol; hindi pangngalan ang likas. Likas akong palakaibigan ang katumbas na pangungusap na malaya; pang-abay at salitang makatukoy ng panggitaga ang likas.) {C}
[14]Ano ang dahil ng kanilang pagpaparito? [+] (Ano ang dahilan ng ... [++]){N}
[15]galing sa Mga balitang galing sa iba.{O MA}
[16]Saan kayo galing? Galing kami sa Maynila. {J}
[17]hanggang sa Hanggang sa dulo. Hanggang sa wakas ng palabas. {O MA}
[18]Hanggang dulo. Hanggang wakas ng palabas. Hanggang Biyernes. Hanggaag kamatayan.{O.MA}
[19]higit sa Higit sa 20 PHP.{O MA}
[20]Higit na mahalaga.{D}
[21]hinggil sa Mga tanong hinggil sa relihiyon.{O MA}
[22]kaysa saSi Juan ay matangkad kaysa kay Pedro.{O MA}
[23]Kaysa kanino siya mabait? Mabait siya kaysa kay Pedro.{O MA}
[24]Maganda siya kaysa kanyang kapatid. {O.MA}
[25]laban saAteneo laban sa La Salle.{O MA}
[26]maliban sa Silang lahat maliban kay Juan.{O MA}
[27]mula sa
mula noong		Mula sa baryo hanggang lungsod. Mula sa alas-seis hanggang alas-doze.{O MA}
{O O.MA}
[28]para sa Para sa bata ang bagong damit.{O MA}
[29]Parang hayop. Wie ein Tier.{J}
[30]Di na nakababa si Ate Sally para saluhin ako sa ibaba ng bintana. {W Mumo 5} {C}
[31]Para kang pagod. Parang uulan. {D}
[32]alinsunod sa Alinsunod sa batas.{O MA}
[33]salamat sa Salamat sa pagsisikap ni Juan nagtagumpay ang trabaho. {O MA}
[34]Maraming salamat.{N}
[35]simula sa Simula sa Linggo.{O MA}
[36]simulaSimula ngayon. Simula noong Linggo.{O D}
[37]Simula ng kanilang pag-aaway.{N}
[38]tungkol saAno ang kanyang sinabi tungkol diyan? {O MA}
[39]patungo sa Patungo sa hilaga.{O MA}
[40]Daang patungong Maynila.{J?}
[41]ukol sa Mga libro ukol sa mga bata. Ukol saan ang salaping ito? {O MA}
[42]Ukol siya sa maagang pagkamatay. (Dito pang-uri at hindi pang-ukol ang ukol {9A-421 [7]}. Dahil dito maaaring sumunod nang kagyat sa ukol ang siya; walang paghahati ng pariralang pang-ukol.){J}
[43]Saan ukol ang salaping ito? {J}
 

Nagtatrabaho pa kami sa kabanatang ito.

{4A-232}   Häufigkeit von Präpositionen

In unserem Werkstatt-Thesaurus haben wir die Häufigkeit der Verwendung einiger ausgewählter Präpositionen untersucht. Dabei haben wir folgende Gruppeneinteilung der Präpositionalphrasen vorgenommen.

  • Unabhängige Phrase mit den Untergruppen
    - am Satzanfang, in der Regel mit Komma oder ay nach der Präpositionalphrase [1a 1b]
    - am Satzende [2]
    - Sonstige [3]
  • Attribut mit den Untergruppen
    - mit Ligatur [4]
    - ohne Ligatur [5]
  • Prädikat (im Thesaurus nicht gefunden)
  • Argument des Verbes [6]
 
[1a]... kayamanan, na ayon sa kanyang Lolo Pandoy ay matatagpuan sa dulo ng bahaghari. {W Samadhi 4.1} ... Reichtum, der, wie sein Großvater Pandoy sagte, am Ende des Regenbogens zu finden war.
[1b]Dahil dito, inalis ng mga pabo ang iba't ibang kulay na balahibong nakadikit sa katawan ng uwak. {W Äsop Uwak} Deshalb rissen die Pfauen der Krähe alle bunten, am Körper angeklebten Federn vom Leib.
[2]Bayaan silang gumastos para sa kanilang pangarap. {W Almario 2007 3.8} Lasst sie für ihren Traum bezahlen.
[3]Mapapansin din na bukod sa Diksiyonaryo ng Wikang Filipino, pawang bilingguwal ang mga naturang proyekto. {W Javier 3.3} Neben dem D. sind alle genannten Projekte nur noch als zweisprachig zu sehen.
[4]... isang wikang batay sa isa sa mga katutubong wika ng Filipinas ... {W Almario 2007 3.1} ... eine Sprache aus den einheimischen Sprachen der Philippinen ...
[5]... bagong pag-asa para sa kanya. {W Estranghera 3.10} ... neue Hoffnung für sie.
[6]... maaga siyang naghanda para sa lakad nila kinabukasan. {W Karla 5.203} Früh bereitete sie sich für ihren Ablauf am nächsten Tag vor. (Möglicherweise Argument des Verbes oder unabhängige Phrase.)

 Unabhängige PhraseAttribut Präd.Arg.Gesamt
AnfangEndeSonst.mit L. ohne L.
[1][2][3][4][5] [6]
para sa 5131180129
mula sa 2106060125
dahil sa 4124000020
bukod sa 42110008
ayon sa 60000006
tungkol sa 04000004
batay sa 00010001
galing sa In allen Sätzen ist galing Adjektiv und keine Präposition. 0
alang-alang sa, bagay sa, buhat sa0
Gesamt 21411231401 93

{4A-233 }   Präpositionen

(1) { Bloomfield 1917 §§ 270 / 277 ff.}: 'Certain words form with their attributes phrases that are used as absolute attributes (ohne Ligatur), for the most part loosely joined (unabhängige Phrase). The phrase-forming attributes are ... local' (Adjunktphrasen). Aufgeführt werden alintana, ayon, bukod, dahil, kay (in der Verbindung kay sa), laban, liban, mula, papalabas, papunta, patungo, para, tungkol, ukol.

(2) Bei { Kroeger 1991 p.203} werden die Präpositionen als lexical prepositions mit dative NP's as objects betrachtet.

{4K-301}   Iba pang halimbawang pangungusap na may wala.

 
[1]Wala akong selpon. (Di-tiyak ang sabi tungkol sa selpon.){O.MA/wala}
[2]Wala siya. (Tiyak ang taong siya, di-tiyak kung nasaan siya.){O.MA/wala}
[3]Hindi kita tinawagan kanina kasi wala ang selpon ko. (May selpon na tiyak, ngunit hindi ko alam kung nasaan.) {J/wala}
[4]Hindi kita tinawagan kanina kasi hindi ko dinala ang selpon ko. (Tiyak ang bagay, itinatanggi ang kilos ng pagdala.) {D/hindi}

{4K-302 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Tanong na pangkaroon

May tubig ba? Mayroon. Wala.
maytubigba  ?mayroon||wala  
O.MA/ENDJJ
SA pang-ukol ang may sa pangungusap na pananong. Sa mga sagot, pang-uri ang mayroon at wala. Walang pamaksa ang mga pangungusap na pananong at panagot. Maliban sa sagot na isasalita, hindi ginagamit bilang pang-uri ang mayroon; di-pambalirala ang mga pangungusap katulad ng Mayroon na ang pera.

{4A-303 Θ}   Gibt es unabhängige Existenzphrasen?

Unabhängige Existenzphrasen sind selten. Daher liegt es nahe zu versuchen, die entsprechenden Phrasen anders zu analysieren. Wir wiederholen und kommentieren die Beispielsätze in {4-3 (5)}

 
{4.3 [16]}May ilang buwang nagtatrabaho ako dito. Seit etwa einigen Monaten arbeite ich hier. (Möglicherweise kann may hier und in {4.3 [17]} als proklitisches Adverb (in Analogie zu mga {10A-221 [8]}) betrachtet werden, das die Nominalphrase ilang buwan mit der Bedeutung 'ungefähr' ergänzt. Dieser Analyse steht im Wege, dass "die vorangestellte disjunktive Nominalphrase" eine Ligatur erhält, also wegen may ein Subjunkt wird. Weiterhin erschwert die Grammatikalität von Sätzen wie [1 2] diese Analyse.)
{4.3 [17]}Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan. Seit etwa einigen Monaten arbeite ich hier. (Die Existenzphrase ist ein mit Bestimmungswort nang angeschlossenen Disjunkt.)
[1]Mayroon ilang buwang nagtatrabaho ako dito. Seit etwa einigen Monaten arbeite ich hier.
[2]Wala pang isang buwan nagtatrabaho ako dito. Noch keinen Monat arbeite ich hier.
{4.3 [19]}[a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [b] Nagtakbuhang walang hinto ang mga tao. Ohne Unterbrechung rannten sie (die Leute) gemeinsam. (Eine Analyse als disjunktive Nominalphrase mit Kernwort hinto und Attribut wala ist nicht auszuschließen, jedoch ist die Bildung eines Subjunktes mit Ligatur schwer zu erklären.)

{4A-304 Θ}   Sind die Existenzwörter Inhaltswörter?

Die Zuordnung der Existenzwörter zu den SA-Präpositionen und damit zu den Funktionswörtern ist problematisch, weil ihre Phrasen eine Ligatur besitzen und das Existenzwort Interklitbezugswort sein kann (beides mit Ausnahme der Kurzform may). Wir betrachten daher eine mögliche Zuordnung der Existenzwörter zu den Adjektiven und damit zu Inhaltswörtern, die uns jedoch weniger richtig erscheint als unsere Zuordnung zu SA-Präpositionen und Funktionswörtern.

  • Wird ein Existenzwort als Adjektiv betrachtet, so muss es ein attributives Subjunkt zum folgenden Nomen {9-5.1 Θ [3]} sein (wenn man nicht eine völlig neuartige Gruppe von Existenzwort-Adjektiven einführen will). Es gibt also keine Existenzphrase, sondern ein einem Nomen zugeordnetes Subjunkt.
  • Damit ist die Verwendung der Ligatur und die Bildung von Interklitkonstruktionen problemlos erklärt.
  • Die Verwendung der Existenzwörter wala und marami als Adjektive bedarf keiner besonderen Erklärung.
  • Der deutliche semantische Inhalt der Existenzwörter passt gut zum Verständnis der Adjektive als Inhaltswörter.
  • Die Existenzwort-Adjektive gehören dann zu der Gruppe der Adjektive, die stets vorangestellt werden müssen.
  • Eine attributive Unterordnung der Existenzwort-Adjektive unter das dann übergeordnete Kernwort ist semantisch nicht vorhanden.
  • Ein Weglassen des attributiven Existenzwort-Adjektives führt zu semantisch falschen Sätzen.
  • Existenzwörter können keine Attribute besitzen. Das ist für Adjektive schwer verständlich.
  • Die Kurzform may passt nicht in das Bild der Existenzwort-Adjektive.
  • Es ist schwer verständlich, dass ein Existenzwort-Adjektiv mayroon prädikativ nicht verwendet wird.

{4K-421}   Mga SA-NG parirala ("Huwad na pang-ukol")

 
[1]sa gilid ng Nakaupo si Reina sa gilid ng kanyang higaan. {W Unawa 3.1}
[2]sa halip ngSiya ang naparoon sa halip ni Juan. Sa halip ko. {4K-422}
[3]sa loob ng
nasa loob ng		 ... sa mga taong wala namang ginawa kundi ang magdaldalan at magharutan sa loob mismo ng bahay Niya. {W Girl 4.2} Ano ang nasa loob mo?
[4]sa harap ng Ni wala man siyang naulinigang may lumagpak na kung anong bagay sa harap niya. {W Samadhi 4.3}
[5]sa ibabaw ngIlagay mo iyon sa ibabaw ng mesa.
[6]sa ilalim ngSa ilalim ng sahig.
[7]sa likod ngSa likod ng simbahan.
[8]sa pagitan ngTumayo ka sa pagitan ng dalawang poste.
[9]sa pamamagitan ng Sa pamamagitan nito.
[10]sa tabi ngMay ilog sa tabi ng daan.
[11]sa tapat ngIlagay mo na lang sa tapat ng mga gamit niya ang mga gamit ko.
[12]sa tulong ngMagpapalawak ang panaguri sa tulong ng mga sumusunod. { Aganan 1999 p. 81}

{4K-422}   Hangong SA-NG parirala

 
[1]sa halip ng Sa halip ng ako. (SA-NGparirala; ANG panghalip sa halip ng NG panghalip {6-4.6 [6]}.)
[2]sa halip na Kalimitang ginagamit ang sa halip kasama sa na kaysa sa ng.
Sa halip na mapagtanto ang kanyang mga kasalanan, sumiklab pa ang galit sa kanyang dibdib. {W Unawa 3.7}
[3]Sa hali na ako. An Stelle von mir. Sa halip na kapatid ko.
[4]sa halip na sa ... dahil napupuwersa ang bata at ang guro na tumuon sa wika sa halip na sa Agham at Matematika. { Liwayway 28 Mayo 2007 p.31}

{4K-431 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwari sa loob ng pariralang pangkaroon, Partizip in Existenzphrase, pagpapalitan ng pantuwid sa pandako

Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {W Damaso 4.7}
marami pa siyang sinabi-ng halos aking ikinabingi
{C-0/I}  {C-L}
marami pasiyangsinabi halos aking ikinabingi
{P-P=P-A/E}   ==> {P-S} <==  {P-P=P-A/E)}  {P-P}
maraming sinabi
{P-A/E}
maramipa siyang sinabi
<=={ICE/O.MA/E|D PP|N/VP} ==>
maramipasiyangsinabing halosakingikinabingi
O.MA/ED/ECPP/3S.LN/VP10/A.L D/L0MA.PP/1S.LVP10/A/fc|fa
maraming sinabi ang pariralang pangkaroon, siya ang pamaksa ng pangungusap (siya ay nagkakaroon ng maraming sinabi. Sapagkat panghalip na panao ang pamaksa, maaaring buuin ang panggitagang pangkaroon.
Hindi pandiwang may kabisaang pang-ubod ang sinabi, ito ay pandiwari makangalan naman. Pag ito ay pandiwang may kabisaang pang-ubod ay dapat gamitin ang pantuwid na sinabi ko {2-2.3}. Pinipili ang bibuong may pandiwari upang hindi dapat banggitin kung ano ang sinabi.
May fokus sa sanhi ang pandiwang ikabingi. sinabi ang pamaksa nito (sangkap ng pariralang pangkaroon sa sugnay na pang-itaas), dahil dito walang pag-uulit sa sugnay na makaangkop {13-5.4.2}.
Karaniwang may
pantuwid na nakahuli (tagaganap) ang ikinabingi ko, hinahalinhan nito ang pandakong nauuna (pandiwaring makangalan ang ikinabingi {3-4 (2)}). upang iwasan ang isang isapantig na panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap {6-4.1 (4)}.

{4K-432 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangkaroong may pangngalang may pandiwaring makaturing

May darating akong panauhin sa opisina.
May darating akongpanauhinsa opisina
{P-P=P-A/E}   ==> {P-S}<==   {P-P=P-A/E} {P-A/I}
darating na panauhin
{P-N}
 darating akongpanauhin
<=={ICE/J|PP|N} ==>
maydaratingakongpanauhinsa opisina
O.MA/EJ/VA00/FPP/1S.LNMAN/Es
may panauhin ang pariralang pangkaroon bilang panaguri. ako ang pamaksa; binubuo ang isang tanging uri ng panggitagang pangkaroon {11-6.7 (3)}.
Pandiwaring makaturing ang darating; ito'y bahagi ng pariralang pangngalang darating na panauhin. Hindi pandiwaring makangalan ang darating (hindi katulad ng mga ito sa halimbawang nasa {4-4.3 [1-4]}; doon bumubuo ng pariralang pangkaroon ang pandiwari kasama ang pangkaroon).
Maaaring ilagay sa tabi ng pangkaroon ang kataga ng panggitagang ako (pamaksa ito). Kung ganito, dapat gamitin ang mahabang anyong mayroon ng pangkaroon bilang salitang makatukoy (bunga nito ang panggitagang Mayroon akong ...). Sa halip nito, minamabuti ang maikling anyong may. Kung ganito, ginagamit bilang salitang makatukoy ang pandiwaring makaturing na darating (panuring sa pangngalang panauhin); bunga nito ang panggitagang ... darating akong panauhin. Hindi kasapi ng pariralang pangngalang darating na panauhin ang pamaksang ako; nihahati naman ng pamaksa ang pariralang pangngalan {6-9}.

{4K-433 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangkaroon

Wala akong hinahanap na trabaho.  
walaakonghinahanap na trabaho
{P-P} ==>{P-S/IC} <== {P-P}
hinahanap na trabaho
{P-N}
J/VP10/EL N
walaakonghinahanapnatrabaho
O.MA/EPP/1S.LVP10/ELN/Es
Panggitagang pangkaroong Wala akong trabaho ang ubod ng pangungusap {ICE/O.MA/E|PP|N} {11-6.7}. Maaaring gamitin bilang salitang matatukoy ng pangitaga ang wala (sa kataliwasan ng may sa {4K-432 Σ}).
Pandiwaring makaturing na kaugnay sa trabaho ang hinahanap; dahil dito may pang-angkop na na.

{4K-501 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pandakong may panuring

Maaaring nasa bahay siya.
maaaring nasa bahaysiya 
{P-P=P-A} {P-S=P-P}
maaaring nasa bahay
P-A(P-L=P-D O.MA)=P-N
maaaringnasa bahay
{P-L=P-D} P-A(O.MA)=P-N
maaaringnasabahaysiya
D/DP.LO.MANPP/3S
May pang-angkop ang pang-abay na maaari. Kung kaya panlapag ito, dapat suriin ito bilang panuring kaugnay sa pariralang pandakong sumusunod (hindi maaari pandakong malaya dahil sa pang-angkop). Pansemantikang hindi bagay ang pang-abay na maaari sa salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan na nilalaman ng pandako; nagtuturing ito sa pandakong buo. Inilalarawan namin itong sa palasusian nang ganito: Ipinapaugnay ang panuring sa pariralang pangkayariang pandako at hindi sa pariralang pangnilalamang pangngalan; sulat naming {P=A(P-L=P-D ..)=P-N}.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-A_K.htm   04 Disyembre 2006

Wikang Filipino - Wakas ng 4K Mga Pangabit sa Mga Pandako

Simula ng talaksan   4   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Mabuhay