4K Mga Pangabit sa Mga Pariralang Pandako

{4K-211}   Panlunan na pariralang pandakong may sa

Maaaring naglalarawan ng lugar ng pangyayari (ganapan) ang pandako. Madalas na wala itong kaugnayang malapit sa pandiwa; malaya sa pangungusap ang pandako [1]. Maaaring may pandakong panlunang may sa ang mga pandiwang tahasan [3-5 14] at ang mga pandiwang balintiyak na may fokus sa tagatiis [6 7 11 13]. Naglalarawan ang mga ito ng lugar (o dako) ng simula o wakas ng kilos. Binubuo rin ang mga pandiwang balintiyak na may fokus sa lunan; simula o dako ng kilos ang paniyak nito [8-10 12 15]; madalang ang lugar ng kilos [2]. Madalang ding binubuo ng angkang-salita ang dalawang pandiwang na may pandakong inilalarawan ang simula at pati ang wakas ng kilos [16|17].

 
Lugar ng pangyayari ang pandako (madalas na pariralang malaya)
[1]makitaNakita ko siya sa palengke. (Pariralang malaya.)
[2]pagtagpuạn Pagtatagpuan nina Jose at Lita ang bagong parke. (Paniyak at dahil dito kawani ng pandiwa.)
Simula ng kilos ang pandako (o ang paniyak)
[3]umalịsKaaalis niya sa bahay namin.
[4]bumawasBumawas ka sa pinya ng isang gayat.
[5]manggalingNanggaling siya sa simbahan.
[6]sunduịnSunduin mo ang kapatid ko sa paaralan.
[7]kuninKunin mo ang aking lapis sa lamesa.
[8]kunanKunan mo ng kaldero si Ate.
Wakas ng kilos ang pandako (o ang paniyak)
[9]dalhạnDalhan mo siya ng malamig na tubig.
[10]huluganHulugan mo ng piso ang balon.
[11]ilagạyIlagay mo sa mesa ang aklat.
[12]patakạnPatakan mo ng mantika ang kawali.
[13]ipatongIpinatong ng lobo ang mga paa sa katawan ng kambing.
[14]pumuntạPupunta na ako sa Lipa.
[15]salinanSalinan mo ng toyo ang bote.
Simula o wakas ng kilos ang pandako
[16]umahonUmahon ka na sa tubig at baka ka magkasakit.
[17]iahonIahon ang maysakit sa bayan.

{4K-212}   Pamanahong paggamit ng sa

Pamanahong maaaring ginagamit ang sa, upang maglarawan ng kaisa-isang pangyayari sa panghinaharap [1 3 4]. Kung palagian at paulit-ulit ang pangyayari, minamabuti ang sugnay na pinaikling may kung [2 5]; sa kalagayang ito, madalang ang paggamit ng sa. Sa pangungusap na [6], panahon sa nakaraan ang inilalarawan ng sa.

 
[1]Sa Martes. (Isang beses lang.)
[2]Kung Martes. (Palagian.)
[3]Sa isang taon. (Isang beses lang.)
[4]Magsisimba ako sa Linggo. (Sa susunod na Linggo.)
[5]Nagsisimba ako kung Linggo. (Tuwing Linggo.)
[6]Dumating siya sa umaga at umalis noong kinbukasan.

{4K-301}   Iba pang pangungusap na halimbawa na may wala.

 
[1]Wala akong selpon. (Di-tiyak ang sabi tungkol sa selpon.){TK/wala}
[2]Wala siya. (Tiyak ang taong siya, di-tiyak kung nasaan siya.){U/wala}
[3]Hindi kita tinawagan kanina kasi wala ang selpon ko. (May selpon na tiyak, ngunit hindi ko alam kung nasaan.) {U/wala}
[4]Hindi kita tinawagan kanina kasi hindi ko dinala ang selpon ko. (Tiyak ang bagay, itinatanggi ang kilos ng pagdala.) {A/hindi}

{4K-302 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Tanong na pangkaroon

May tubig ba? Mayroon. Wala.
maytubigba  ?mayroon||wala  
TK/DNAUU

Pangkaroon ang may sa pangungusap na pananong. Sa mga sagot, pang-uri ang mayroọn at walạ. Walang paniyak ang mga pangungusap na pananong at panagot. Maliban sa sagot na isa lamang salita, hindi nagagamit na pang-uri ang mayroọn; di-makabalarila ang mga pangungusap katulad ng Mayroon na ang pera.

{4K-303 Θ}   Mayroon bang pariralang pangkaroong malaya?

Madalang lamang ang pariralang pangkaroong malaya. Yata ibang pagsusuri ng pariralang ito ang dapat hanapin. Inuulit at pinupuna namin ang halimbawa ng {4-3 (5)}

 
{4.3 [16]}May ilang buwang nagtatrabaho ako dito. (Dito at sa {4.3 [17]}, maaaring ipalagay na pang-abay na untaga ang may (kahawig ng mga {10K-221 [8]}) na tumuturing sa pariralang pangngalan na ilang buwan (kahulugang 'humigit-kumulang'). May kahirapan ang pagsusuring ito: May pang-angkop ang "iniuunang pariralang pangngalang pang-umpog"; dahil dito magiging panlapag ito. Naghihirap din ang pagsusuring ito dahil sa kabalarilaan ng pangungusap na [1 2].)
{4.3 [17]}Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan. (Pang-umpog na may panandang nang ang pariralang pangkaroon.)
[1]Mayroon ilang buwang nagtatrabaho ako dito.
[2]Wala pang isang buwan nagtatrabaho ako dito.
{4.3 [19]}[a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [b] Nagtakbuhang walang hinto ang mga tao. (Baka maaaring magsuri na pariralang pangngalang pang-umpog na may salitang pang-ubod na hinto at panuring wala, ngunit di-maliwanag kung bakit ito'y panlapag na may pang-angkop.)

{4K-304 Θ}   Salitang pangnilalaman ba ang pangkaroon?

Di-tiyak ang pagbibilang ng pangkaroon sa pananda. May pang-angkop ang parirala nito at maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pangkaroon (maliban sa anyong dinaglat na may). Dahil dito, sa sumusunod tinatalakay namin kung maaaring pang-uri at samakatwid salitang pangnilalaman ang pangkaroon:

Sa aming palagay man ay mas tama ang pagpapaugnay ng pangkaroon sa pananda kaysa sa pang-uri.


{4K-421}   Mga SA-NG parirala ("Huwad na pang-ukol")

 
[11]Namatay siya sa edad ng walumpu't walo. (Taliwas sa tuntunin ng [7], dito ginagamit ang sa para sa panahong nakaraan.){P-K/L}
[1]sa gilid ng Nakaupo si Reina sa gilid ng kanyang higaan. {W Unawa 3.1}
[2]sa halịp ng[a] Siya ang naparoon sa halip ni Juan. [b] Sa halip ko. {4K-422}
[3]sa harạp ng Ni wala man siyang naulinigang may lumagpak na kung anong bagay sa harap niya. {W Samadhi 4.3}
[4]sa ibabaw ngIlagay mo iyon sa ibabaw ng mesa.
[5]sa ilalim ngSa ilalim ng sahig.
[6]sa likọd ng Sa likod ng simbahan.
[7]sa loọb ng
nasa loọb ng
[a] ... sa mga taong wala namang ginawa kundi ang magdaldalan at magharutan sa loob mismo ng bahay Niya. {W Girl 4.2} [b] Ano ang nasa loob mo?
[8]sa pagitan ngTumayo ka sa pagitan ng dalawang poste.
[9]sa pamamagitan ng Sa pamamagitan nito.
[10]sa tabị ngMay ilog sa tabi ng daan.
[11]sa tapạt ngIlagay mo na lang sa tapat ng mga gamit niya ang mga gamit ko.
[12]sa tulong ngMagpapalawak ang panaguri sa tulong ng mga sumusunod. { Aganan 1999 p. 81}

{4K-422}   Hangong SA-NG parirala

 
[1]sa halịp ng SA-NG parirala; panandang ng at panghalip na ANG sa halip ng panghalip na NG.
Sa halip ng ako. {8-4.6 (2)}.)
[2]sa halịp na Kalimitang ginagamit ang sa halip kasama sa na kaysa sa ng.
[a] Sa halip na mapagtanto ang kanyang mga kasalanan, sumiklab pa ang galit sa kanyang dibdib. {W Unawa 3.7} [b] Sa halip na ako. [c] Sa halip na kapatid ko.
[3]sa halịp na sa ... dahil napupuwersa ang bata at ang guro na tumuon sa wika sa halip na sa Agham at Matematika. { Liwayway 28 Mayo 2007 p. 31}

{4K-431 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwari sa loob ng pariralang pangkaroon, pagpapalitan ng pantuwid sa pandako

Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {W Damaso 4.7}
marami pa siyang sinabi-ng halos aking ikinabingi
{S-0/L/GTD}  {S-L/P0}
marami pang sinabisiya halos aking ikinabingi
{P-P=P-KD}{P-T=P-N}  {P-P=P-D}
marami pa siyang sinabi
{GTD/TK/D|A HT|N/DB}
maramipasiyangsinabing halosakingikinabingi
TK/DA/HTHT.TLN/DB/D.TL A/BTK.HT.MLDP10/D/fs|fg

maraming sinabi ang pariralang pangkaroon, siya ang paniyak ng pangungusap (siya ay nagkakaroon ng maraming sinabi. Sapagkat panghalip na panao ang paniyak, maaaring buuin ang panggitagang pangkaroon.

Hindi pandiwang may kabisaang pang-ubod ang sinabi, ito ay pandiwari makangalan naman. Pag ito ay pandiwang may kabisaang pang-ubod ay dapat gamitin ang pantuwid na sinabi niya {2-2.3}. Pinipili ang yaring may pandiwari upang hindi dapat banggitin kung ano ang sinabi.

May fokus sa sanhi ang pandiwang ikabingi. sinabi ang paniyak nito (bahagi ng pariralang pangkaroon sa sugnay na pang-itaas), dahil dito walang pag-uulit sa sugnay na makaangkop {13-5.4.2}.

Karaniwang may
pantuwid na inihuhuli (tagaganap) ang ikinabingi ko, hinahalinhan nito ang pandakong iniuuna (pandiwaring makangalan ang ikinabingi {3-4 (2)}) upang iwasan ang isapantig na panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap {8-4.1 (4)}.

{4K-432 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangkaroong may pandiwaring may panuring

Rest: (May alinlangang kung panggitagang pangkaroon ang yaring ito. Isinisingit sa pariralang pangkaroon ang paniyak na ako. Ngunit maririnig ang salitang pang-ubod ng pangkaroon, at nasa likod ng pang-ubod ang paniyak na ako
... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {W Angela 3.10}
pinakiramdaman ko  kung may maririnig akong tinig at kalabog
{S-0/L/P0} {S-K/B/GTD}
pinakiramdaman ko may maririnig na tinig at kalabogako
{P-P=P-D} {P-P=P-KD}{P-T=P-N(HT)}
maririnig na tinig at kalabog
{P-N(N/DB/H TL (N K N))}
maririnig akong tinig at kalabog
{P-N/GTD(N/DB|HT|(N K N))}
pinakiramdamankokungmaymaririnig akongtinigatkalabog
DB10/DTW.HTKTK/DN/DB/H HT.TLNKN

Pandiwang payak na -an ang pandiwang pakiramdaman na hinango sa pangngalang pakiramdam {7-9.2 (4)}.

Ubod ng sugnay ang pariralang pangkaroon na may maririnig. Hindi maaaring maging salitang makatukoy ng panggitaga ang anyong dinaglat na may.

May alinlangang kung panggitagang pangkaroon ang yaring ito. Isinisingit sa pariralang pangkaroon ang paniyak na ako. Ngunit maririnig ang salitang pang-ubod ng pangkaroon, at nasa likod ng pang-ubod ang paniyak na ako {11-6.7 [10]}.

Binubuo sa pamamagitan ng pariralang pangkaroon ang pangungusap upang maging malabo ang bagay ng maririnig.

May panuring na tinig at kalabog (panlapag na may pang-angkop) ang pandiwaring maririnig. Sa pangungusap na kahambing na may marinig bilang panaguri at pandiwang may kabisaang pang-ubod ay tinig ang paniyak: Naririnig ko ang tinig. Marahil na ginagamit ang anyong panghinaharap upang ipahayag ang pasakali (pananaw na di-tunay) {6-6.2.3}.

Maaaring suriin ang pariralang maririnig ... bilang pariralang pangngalan na may pandiwaring makangalan bilang salitang pang-ubod; may panuring ang pandiwari.

Sa halip ng mayroon akong maririnig ay hindi nasa unang lugar ang hutagang pampaniyak upang maaaring gamitin ang dinaglat na anyong may (na hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga).

Maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pandiwaring maririnig para sa tanging uri ng panggitagang pangkaroon {11-6.7 (3)}. Hinahati ang pariralang pangngalang nasa loob ng pariralang pangkaroon upang isingit doon ang paniyak.

Walang pang-angkop ang panggitagang pangkaroon na may may. Ang pang-angkop ng ako ay galing sa pandiwaring maririnig na may pang-angkop ng panuring nito.

{Θ} Pagpuna: Ipinagpapalagay namin na tumuring ang pariralang pangngalan sa pandiwari at hindi baligtad sa pangungusap sa itaas at sa mga halimbawa na nasa {4-4.3 (3)}


{4K-433 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pang-abay na pangmarahil sa pariralang pangkaroon

At sa panahong mahina ang negosyo, sino ang may gustong mawalan ng isang suki? {W Nanyang 22.12}
at sa panahon ...sino ang may gustong nawalan ng isang suki  
{P-K/L} {P-P=P-N}{P-N=P-KD}
may gustong nawalan ng isang suki
{P-KD=P-N}
gustong nawalan ng isang suki
{P-N(AH/N N/DT/W ...)}
 sinoangmaygustong mawalanngisangsuki
 HNTTTK/DAH.TLN/DT/W TWU.TLN
 werWunschverlieren einsKunde

Pariralang pandakong malaya ang sa panahon. Tumuturing sa pangngalang panahon ang pinaiksing sugnay na makaangkop mahina ang negosyo.

Salitang pang-ubod ng pariralang pangkaroon ang pandiwaring makangalang nawalan. Itinuturing ito sa pang-abay na pangmarahil na gusto at sa pantuwid na ng isang suki.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-A_K.htm 13 Pebrero 2011 / 09 Hunyo 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 4K Mga Pangabit sa Mga Pandako

Simula ng talaksan   4   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag