4K Mga Pangabit sa Mga Pariralang Pandako
{4K-211} Panlunan na
pariralang pandakong may sa
Maaaring naglalarawan ng lugar ng pangyari (ganapan) ang pandako. Madalas na wala
itong kaugnayang tahas sa pandiwa; malaya sa pangungusap ang pandako [1]. Maaaring may
pandakong panlunang may sa ang mga pandiwang tahasan [3-5 14] at ang mga
pandiwang balintiyak na may fokus sa tagatiis [6 7 11 13]. Naglalarawan ang mga ito ng
lugar (o dako) ng simula o wakas ng kilos. Binubuo rin ang mga pandiwang balintiyak
na may fokus sa lunan; simula o dako ng kilos ang paniyak nito [8 9 10 12 15]; madalang
ang lugar ng kilos [2]. Madalang ding binubuo ng angkang-salita ang dalawang
pandiwang na may pandakong inilalarawan ang simula at pati
ang wakas ng kilos [16|17].
| |
| Lugar ng pangyari ang pandako (madalas na pariralang
malaya) |
| [1] | makita | Nakita ko
siya sa palengke. (Pariralang malaya.) |
| [2] | pagtagpuạn |
Pagtatagpuan nina Jose at Lita ang bagong parke. (Paniyak
at dahil dito kawani ng pandiwa.) |
| Simula ng kilos ang pandako (o ang paniyak) |
| [3] | umalịs | Kaaalis niya
sa bahay namin. |
| [4] | bumawas | Bumawas ka sa
pinya ng isang gayat. |
| [5] | manggaling | Nanggaling siya
sa simbahan. |
| [6] | sunduịn | Sunduin mo ang
kapatid ko sa paaralan. |
| [7] | kunin | Kunin mo ang aking
lapis sa lamesa. |
| [8] | kunan | Kunan mo ng kaldero
si Ate. |
| Wakas ng kilos ang pandako (o ang paniyak) |
| [9] | dalhạn | Dalhan mo
siya ng malamig na tubig. |
| [10] | hulugan | Hulugan mo ng
piso ang balon. |
| [11] | ilagạy | Ilagay mo sa
mesa ang aklat. |
| [12] | patakạn | Patakan mo ng
mantika ang kawali. |
| [13] | ipatong | Ipinatong ng lobo
ang mga paa sa katawan ng kambing. |
| [14] | pumuntạ | Pupunta na
ako sa Lipa. |
| [15] | salinan | Salinan mo ng
toyo ang bote. |
| Simula o wakas ng kilos ang pandako |
| [16] | umahon | Umahon ka na sa
tubig at baka ka magkasakit. |
| [17] | iahon | Iahon ang maysakit
sa bayan. | |
{4K-212}
Pamanahong paggamit ng sa
Pamanahong maaaring ginagamit ang sa, upang maglarawan ng kaisa-isang pangyari sa
panghinaharap [1 3 4]. Kung palagian at paulit-ulit ang pangyari, minamabuti ang
sugnay na pinaikling may kung [2 5]; sa kalagayang
ito, madalang ang paggamit ng sa. Sa pangungusap na [6], panahon sa nakaraan ang
inilalarawan ng sa.
| |
| [1] | Sa Martes. (Isang beses lang.) |
| [2] | Kung Martes. (Palagian.) |
| [3] | Sa isang taon. (Isang beses
lang.) |
| [4] | Magsisimba ako sa Linggo. (Sa susunod na
Linggo.) |
| [5] | Nagsisimba ako kung Linggo. (Tuwing
Linggo.) |
| [6] | Dumating siya sa umaga
at umalis noong kinbukasan. | |
{4K-231}
Mga pang-ukol
Mga pang-ukol {O MA} at ilang pang-ukol na SA
{O.MA}.
| |
| [1] | alang-alang sa |
Alang-alang sa kaniyang kasipagan. | {O MA} |
| [2] | ayon sa | Tama
ayon sa plano ang mga sukat. | {O MA} |
| [3] | Ayon na rin sa pag-aaral ng DepEd, ...
{W Almario 2007 3.6}
(Sa [3] pang-uri ang ayon, dahil hindi nagagamit na salitang
makatukoy ng panggitaga ang pang-ukol {4-2.2 (3)}.) | {J} |
| [4] | Sang-ayon akong magbayad ng isang daang piso
sa iyong aso. | {J} |
| [5] | bagay sa | Bagay sa
sayawan, ano ang isusuot mo? | {O MA} |
| [6] | batay sa | Batay
sa pag-ulan ang pagdami ng bunga. | {O MA} |
| [7] | bilang |
Dali-dali siyang (uwak) lumipad
patungo sa grupo ng mga pabo at nagpakilala
bilang kauri ng mga itoi. {W Äsop 3.2.1}
(Palaging iba pang pang-ukol na SA ang bilang.) |
{O.MA} |
| [8] | buhat sa |
[a] Daang patungong Maynila buhat sa Lipa. [b] Mga tanong na buhat sa
pagpili ng binhi. | {O MA} |
| [9] | | [a] Binigyan ang mga babae ng mga karapatang katulad
ng sa mga lalaki, at buhat noon sila'y nakaboboto na. [b] Buhat noong
isang buwan. [c] Buhat kailan? {O DI} | {O D} |
| [10] | bukọd sa |
Bukod sa kanya. | {O MA} |
| [11] | Mga bukod na tungkulin. | {J} |
| [12] | dahil sa |
Dahil sa iyo, siya ay nasisi. | {O MA} |
| [13] | Pero dahil sa likas akong palakaibigan, ...
{W Estranghera 3.3}
(Pangatnig ang dahil sa at hindi pang-ukol; hindi pangngalan
ang likas. Likas akong palakaibigan ang katumbas na pangungusap
na malaya; pang-abay at salitang makatukoy ng panggitaga ang likas.) |
{C} |
| [14] | Ano ang dahil ng kanilang pagpaparito? [+] Ano ang dahilan ng ... [++] | {N} |
| [15] | galing sa |
Mga balitang galing sa iba. | {O MA} |
| [16] | Saan kayo galing? Galing kami sa Maynila. |
{J} |
| [17] | hanggạng sa |
[a] Hanggang sa dulo. [b] Hanggang sa wakas ng palabas. |
{O MA} |
| [18] | [a] Hanggang dulo. [b] Hanggang wakas ng palabas.
[c] Hanggang Biyernes. [d] Hanggaag kamatayan.
(Ginagamit ang hanggang bilang pang-ukol at pang-ukol na
SA.) |
{O.MA} |
| [19] | higịt sa |
Higit sa lahat {4-2.1 [13]} |
{?} |
| [20] | hinggịl sa |
Mga tanong hinggil sa relihiyon. | {O MA} |
| [21] | kaysạ sa | [a] Si
Juan ay matangkad kaysa kay Pedro. [b] Kaysa kanino siya mabait?
[c] Mabait siya kaysa kay Pedro. | {O MA} |
| [22] | Maganda siya kaysa kanyang kapatid.
(Ginagamit ang kaysa bilang pang-ukol na
SA at mas madalang bilang pang-ukol.) |
{O.MA} |
| [23] | laban sa | Ateneo
laban sa La Salle. | {O MA} |
| [24] | labis sa |
Labis sa kanyang kinikita ang kanyang gastos. |
{O? MA} |
| [25] | maliban sa |
Silang lahat maliban kay Juan. (Halos walang paggamit ng
anyong dinaglat na liban sa.) | {O MA} |
| [26] | mulạ sa |
[a] Mula sa baryo hanggang lungsod. [b] Mula sa
alas-seis hanggang alas-doze. [c] Nag-aaral sila
mula sa alas otso. [++] [d] Nag-aaral
sila mula nang alas otso. [++] | {O MA} |
| [27] | Mula Baler hanggaag buong Pilipinas.
{ Liwayway 24 Aug 2009 p. 7}
(Karaniwang pang-ukol ang mula, madalang lamang pang-ukol na
SA.) | {O.MA} |
| [28] | para sa |
Para sa bata ang bagong damit. | {O MA} |
| [29] | Parang hayop. Wie ein Tier. | {J} |
| [30] | Di na nakababa si Ate Sally para saluhin ako sa
ibaba ng bintana. {W Mumo 5} |
{C} |
| [31] | [a] Para kang pagod. [b] Parang uulan. |
{D} |
| [32] | salamat sa |
Salamat sa pagsisikap ni Juan nagtagumpay ang trabaho. |
{O MA} |
| [33] | Maraming salamat. | {N} |
| [34] | simulạ sa |
Simula sa Linggo. | {O MA} |
| [35] | [a] Simula ngayon. [b] Simula noong Linggo. |
{O D} |
| [36] | Simula ng kanilang pag-aaway. | {N} |
| [37] | alinsunod sa |
Alinsunod sa batas. | {O MA} |
| [38] | tungkọl sa | Ano ang
kanyang sinabi tungkol diyan? |
{O MA} |
| [39] | patungo sa |
Patungo sa hilaga. | {O MA} |
| [40] | Daang patungong Maynila. | {J?} |
| [41] | ukol sa |
[a] Mga libro ukol sa mga bata. [b] Ukol saan ang salaping ito? |
{O MA} |
| [42] | Ukol siya sa maagang pagkamatay.
(Dito pang-uri at hindi pang-ukol ang ukol
{9K-421 [7]}. Dahil dito
maaaring sumunod nang kagyat sa ukol ang siya; walang paghahati ng
pariralang pang-ukol.) | {J} | |
{4K-232}
Dalasan ng mga pang-ukol
Sa Pagtitipon Panggawaan namin, sinusuri namin ang dalasan ng ilang pang-ukol.
Nauri namin ang pariralang pang-ukol:
- Pariralang malaya
- sa simula ng pangungusap, karaniwang may kuwit o ay sa likod ng
pariralang pang-ukol [1a 1b]
- sa wakas ng pangungusap [2]
- iba pang lugar [3]
- Panuring
- na may pang-angkop {L} [4]
- na walang pang-angkop {L} [5]
- Panaguri {P-P} (wala sa Pagtitipon Panggawaan)
- Kawani ng pandiwa [6]
| |
| [1a] | ... kayamanan, na ayon sa kanyang Lolo Pandoy ay matatagpuan
sa dulo ng bahaghari. {W Samadhi 4.1} |
| [1b] | Dahil dito, inalis ng mga pabo
ang iba't ibang kulay na balahibong nakadikit sa katawan ng uwak.
{W Äsop Uwak} |
| [2] | Bayaan silang gumastos para sa kanilang pangarap.
{W Almario 2007 3.8} |
| [3] | Mapapansin din na bukod sa
Diksiyonaryo ng Wikang Filipino, pawang
bilingguwal ang mga naturang proyekto. {W Javier 3.3} |
| [4] | ... isang wikang batay sa isa sa mga
katutubong wika ng Filipinas ... {W Almario 2007 3.1} |
| [5] | ... bagong pag-asa para sa kanya.
{W Estranghera 3.10} |
| [6] | ... maaga siyang naghanda para sa lakad nila kinabukasan.
{W Karla 5.203}
(Marahil kawani ng pandiwa o pariralang
malaya.) | |
{4K-233
} Pang-ukol
(1) {
Bloomfield 1917 §§ 270 / 277 ff.}:
'Certain words form with their attributes phrases that are used as
absolute attributes (walang pang-angkop),
for the most part loosely joined
(pariralang malaya).
The phrase-forming attributes are ... local'
(pariralang pandako). Itinatala ang alintana,
ayon, bukod,
dahil, kay (sa tambalan kay
sa), laban, liban, mula, papalabas,
papunta, patungo, para, tungkol, ukol.
(2) Ipinapalagay na 'lexical prepositions' na may
'dative NP's as objects' ni
{
Kroeger 1991 p. 203} ang pang-ukol.
{4K-301} Iba pang
pangungusap na halimbawa na may wala.
| |
| [1] | Wala akong selpon. (Di-tiyak ang sabi tungkol sa
selpon.) | {O.MA/wala} |
| [2] | Wala siya. (Tiyak ang taong siya,
di-tiyak kung nasaan siya.) | {J/wala} |
| [3] | Hindi kita tinawagan kanina kasi wala ang selpon ko.
(May selpon na tiyak, ngunit hindi ko alam kung nasaan.) |
{J/wala} |
| [4] | Hindi kita tinawagan kanina kasi hindi ko dinala ang selpon
ko. (Tiyak ang bagay, itinatanggi ang kilos ng pagdala.) |
{D/hindi} |
|
{4K-302 Σ}
Pagsusuri ng pangungusap:
Tanong na pangkaroon
| May tubig ba? Mayroon. Wala. |
| may | tubig | ba |
? | mayroon | || | wala |
|
| O.MA/E | N | D | | J | | J |
Pang-ukol na SA ang may sa
pangungusap na
pananong. Sa mga sagot, pang-uri ang mayroon at wala. Walang paniyak ang mga
pangungusap na pananong at panagot. Maliban sa sagot na isasalita, hindi ginagamit bilang
pang-uri ang mayroon; di-pambalirala ang mga pangungusap katulad ng Mayroon
na ang pera. | |
{4K-303 Θ}
Mayroon bang pariralang pangkaroong malaya?
Madalang laman ang pariralang pangkaroong malaya. Yata ibang pagsusuri ng
pariralang ito ang dapat hanapin. Inuulit at pinupuna namin ang halimbawa ng
{4-3 (5)}
| |
| {4.3 [16]} | May ilang buwang nagtatrabaho ako dito.
(Dito at sa {4.3 [17]}, maaaring ipalagay na pang-abay na
untaga ang may (kahawig ng mga {10K-221 [8]}) na tumuturing sa pariralang pangngalan na ilang
buwan (kahulugang 'humigit-kumulang'). May kahirapan ang pagsusuring ito:
May pang-angkop ang "iniuunang pariralang pangngalang pang-umpog"; dahil dito magiging
panlapag ito. Naghihirap din ang pagsusuring ito dahil sa kabalarilan ng pangungusap na
[1 2].) |
| {4.3 [17]} | Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan.
(Pang-umpog na may panandang nang ang pariralang
pangkaroon.) |
| [1] | Mayroon ilang buwang
nagtatrabaho ako dito. |
| [2] | Wala pang isang buwan nagtatrabaho ako dito. |
| {4.3 [19]} | [a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [b] Nagtakbuhang
walang hinto ang mga tao. (Baka maaaring magsuri na
pariralang pangngalang pang-umpog na may salitang pang-ubod na hinto
at panuring wala, ngunit di-maliwanag kung bakit ito'y panlapag na may
pang-angkop.) | |
{4K-304 Θ}
Salitang pangnilalaman ba ang pangkaroon?
Di-tiyak ang pabibilang ng pangkaroon sa pang-ukol na SA. May pang-angkop
ang parirala nito at maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang
pangkaroonnit (maliban na anyong dinaglat na may). Dahil dito, sa sumusunod
tinatalakay namin kung maaaring pang-uri at samakatwid salitang pangnilalan ang
pangkaroon. Sa aming palagay man ay mas tama ang pagpapaugnay nito sa pang-ukol na
SA kaysa sa pang-uri.
- Kung sana'y pang-uri ang pangkaroon, dapat ito maging panuring sa sumusunod na
pangngalan. Kung kaya, walang pariralang pangkaroon at sa halip nito, ngunit
panlapang na ipinaugnay sa pangngalan
- Kung ganito, maliwanag ang paggamit ng pang-angkop at ang pagbubuo ng
panggitaga.
- Hindi kailangang tanging paliwanag kung bakit maaaring magamit na pang-uri ang
pangkaroong wala at marami.
- Bagay sa pag-unawa na salitang pangnilalaman ang pang-uri ang nilalamang pansemantika
na pangkaroon.
- Kung ganito, tumpak na pang-uri na palaging iniuuna ang pangkaroong nagagamit na pang-uri
{8-7.1 (2
3)}.
- Pansemantikang hindi pang-ibaba ang pang-uring/pangkaroong panuring sa salitang pang-ubod
na naging pang-itaas.
- Pansemantikang magiging mali ang pangungusap kung nawawala ang pangkaroong
panuring.
- Hindi kailanman may panuring ang pangkaroon. Mahirap unawain ito kung pang-uri
ang pangkaroon.
- Hindi bagay sa larawan ng pang-uring/pangkaroon ang anyong dinaglat na
may.
- Mahirap unawain kung bakit hindi maaaring magamit na panaguri ang "pang-uri" na
mayroon.
- Mahirap unawain na hindi maaaring bumuo ng pantuwid o pandako ang pariralang pangngalan
na may pang-uring/pangkaroon (maliban sa sa may
{4-2.2.2}).
{4K-401 Σ}
Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pandakong may
panuring
| Maaaring nasa bahay siya. |
| maaaring nasa bahay | siya | |
| {P-P=P-A} |
{P-S=P-P} |
| maaaring nasa bahay |
| P-A(P-L=P-D O.MA)=P-N |
| maaaring | nasa bahay |
| {P-L=P-D} |
P-A(O.MA)=P-N |
| maaaring | nasa | bahay | siya |
| D/DP.L | O.MA | N | PP/3S |
May pang-angkop ang pang-abay na
maaari. Kung kaya panlapag ito, dapat suriin ito bilang panuring kaugnay sa
pariralang pandakong sumusunod (hindi maaari pandakong malaya dahil sa pang-angkop).
Pansemantikang hindi bagay ang pang-abay na maaari sa salitang pang-ubod ng
pariralang pangngalan na nilalaman ng pandako; nagtuturing ito sa pandakong buo.
Inilalarawan namin itong sa palasusian nang ganito: Ipinapaugnay
ang panuring sa pariralang pangkayariang pandako at hindi sa pariralang pangnilalamang
pangngalan; sulat naming
{P=A(P-L=P-D ..)=P-N}. |
{4K-421}
Mga SA-NG parirala
("Huwad na pang-ukol")
{4K-422} Hangong
SA-NG parirala
| |
| [1] | sa halịp ng |
SA-NG parirala; panghalip na ANG sa halip ng NG
panghalip.
Sa halip ng ako. {8-4.6 (2)}.) |
| [2] | sa halịp na |
Kalimitang ginagamit ang sa halip kasama sa na kaysa
sa ng. |
| [a] Sa halip na mapagtanto ang kanyang mga kasalanan,
sumiklab pa ang galit sa kanyang dibdib. {W Unawa 3.7} [b] Sa halip na ako. [c] Sa halip na
kapatid ko. |
| [3] | sa halịp na sa |
... dahil napupuwersa ang bata at ang guro na tumuon sa wika sa halip na
sa Agham at Matematika. { Liwayway 28 Mayo
2007 p.31} | | |
{4K-431 Σ}
Pagsusuri ng pangungusap: Pandiwari sa loob ng pariralang pangkaroon,
pagpapalitan ng pantuwid sa pandako
| Marami pa siyang sinabing halos aking
ikinabingi. {W Damaso 4.7} |
| marami pa siyang sinabi | -ng halos aking
ikinabingi |
| {C-0/I/ICE} | |
{C-L/P0} |
| marami pang sinabi | siya | |
halos aking ikinabingi |
| {P-P=P-A/E} | {P-S=P-N} |
| | {P-P=P-V} |
| marami pa siyang sinabi |
| {ICE/O.MA/E|D PP|N/VP} |
| marami | pa | siyang | sinabing |
halos | aking | ikinabingi |
| O.MA/E | D/EC | PP.L | N/VP/A.L |
D/S | MA.PP.L | VP10/A/fc|fa |
maraming sinabi ang pariralang
pangkaroon, siya ang paniyak ng pangungusap (siya ay nagkakaroon ng maraming
sinabi. Sapagkat panghalip na panao ang paniyak, maaaring buuin ang panggitagang
pangkaroon. |
| Hindi pandiwang may
kabisaang pang-ubod ang sinabi, ito ay pandiwari makangalan naman. Pag ito ay
pandiwang may kabisaang pang-ubod ay dapat gamitin ang pantuwid na sinabi ko
{2-2.3}. Pinipili ang bibuong may pandiwari
upang hindi dapat banggitin kung ano ang sinabi. |
| May fokus sa sanhi ang
pandiwang ikabingi. sinabi ang paniyak nito (bahagi ng pariralang pangkaroon
sa sugnay na pang-itaas), dahil dito walang pag-uulit sa sugnay na makaangkop
{13-5.4.2}. |
| Karaniwang may |
| pantuwid na inihuhuli (tagaganap) ang ikinabingi ko,
hinahalinhan nito ang pandakong iniuuna (pandiwaring makangalan ang ikinabingi
{3-4 (2)}) upang iwasan ang isapantig
na panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap {8-4.1 (4)}. |
{4K-432 Σ}
Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangkaroongmay pandiwaring
may panuring
| ... pinakiramdaman ko kung may
maririnig akong tinig at kalabog. {W Angela 3.10} |
| pinakiramdaman ko | |
kung may maririnig akong tinig at kalabog |
| {C-0/I/P0} | |
{C-C/S/ICE} |
| pinakiramdaman ko | |
may maririnig na tinig at kalabog | ako |
| {P-P=P-V} | |
{P-P=P-A/E} | {P-S=P-N(PP)} |
|
maririnig na tinig at kalabog |
|
{P-N(N/VP/F L (N C N))} |
| maririnig akong tinig at kalabog |
| {P-N/ICE(N/VP|PP|(N C N))} |
| pinakiramdaman | ko | | kung | may | maririnig |
akong | tinig | at | kalabog |
| VP10/A | MC.PP | | C | O.MA/E | J/VP/F |
PP.L | N | C | N |
Pandiwang payak na -an ang
pandiwang pakiramdaman na hinango sa pangngalang pakiramdam
abgeleitet ist {7-9.2 (4)}. |
| Ubod ng sugnay
ang pariralang pangkaroon na may maririnịg. Hindi maaaring
maging salitang makatuko ng panggitaga ang anyong dinaglat na may. |
| Binubuo sa pamamagitan
ng pariralang pangkaroon ang pangungusap upang maging malabo ang bagay ng
maririnig. |
| May panuring na
tinig at kalabog (paglapag na may pang-angkop) ang
pandiwaring maririnig. Sa pangungusap na kahambing na may
marinig bilang panaguri at pandiwang may kabisaang pang-ubod
ay tinig ang paniyak: Naririnig ko ang tinig niya.
Marahil na ginagamit ang anyong panghinaharap upang ipahayag ang pasakali
(pananaw na di-tunay)
{6-6.2.3}. |
| Maaaring suriin
ang pariralang ma maririnịg bilang pariralang pangngalan na
may pandiwaring makangalan bilang salitang pang-ubod; may panuring ang pandiwari. |
| Hindi nasa lugar na
pinakapauna ang hutagang pampaniyak upang maaaring gamitin ang dinaglat na anyong
may (na hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga). |
| Maaaring magamit na
salitang makatukoy ng panggitaga ang pandiwaring maririnịg
para sa tanging uri ng panggitagang pangkaroon {11-6.7 (3)}. hinahati ang pariralang pangngalang nasa loob ng
pariralang pangkaroon upang isingit doon ang paniyak. |
| Walang pang-angkop
ang panggitatagang pangkaroon na may may wird ohne Ligatur gebildet. Ang pang-angkop
ng akọ ay galing sa pandiwaring maririnịg na may
pang-angkop dahil panuring ito. |
{Θ} Pagpuna: Ipinagpapalagay namin na tumuring ang
pariralang pangngalan sa pandiwari at hindi baligtad sa pangungusap na nasa itaas at sa
mga halimbawa na nasa {4-4.3 (3)}
Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 4K Mga Pangabit sa Mga
Pandako