4 Mga Pariralang Pandako

4-1 Pambungad

Nagpasok kami ng pariralang pandako (susi {P-A}, {1K-203 T}) sa Patakaran {1-5.2}; sa ang pananda ng pariralang pangkayariang ito. Bukod dito, may iba pang salitang nagtatanda ng pariralang pandako; tinatawag namin itong pang-ukol na SA. Sa tabi nito, maaaring palawakin ang panandang sa sa pamamagitan ng pang-ukol. Kung kaya, malawak ang saklaw na pansemantika ng pariralang pandako ngunit ipinapalagay na magkakauri ang iba't ibang paggamit nito. Upang ilarawan, nais naming magbigay ng dalawang halimbawa ng pangungusap na may panghalip na SA na dito:

 
[1]Ibinigay ni Ana dito ang bulaklak. (sa kapatid niya)
[2]Dito ang pasukan. (sa lugar na ito)

Ayon sa pagpapasok ng pariralang pandako, hindi pang-ukol ang sa ngunit pananda ng parirala nito. Pinapalagay naming pang-ukol ang mga salita na isinama sa sa. Bumubuo ang pang-ukol ng pariralang pang-ukol; ipinapalagay naming tanging uri ng pariralang pandako ang mga ito. Gayon din, tanging uri ng pandako ang pariralang pangkaroon.

Katumbas ng malawak na saklaw na pansemantika ang paggamit ng pandako sa pananaw na pampalaugnayan. May panaguri at paniyak na binubuo ng pandako {2-4.6}. Maaari itong kawani ng pandiwa {6-2.2}. Bilang panuring, ito'y kaugnay sa pariralang pangngalan (wala itong pang-angkop {8-8.2} o may pang-angkop bilang panlapag {8-7.6}); tanging uri nito ang iniuunang panghalip na SA na nagpapahayag ng kaugnayang paari. May pandakong tumuturing sa pang-uri {9-4.2}. Pati maaaring malaya ang pandako sa pangungusap {4-5.1}.

Inihihintulad namin ang pariralang pantuwid at pandako sa {3-5}. Tungkol sa kakayahang pagpalit ng ng at sa tingnan sa {3-4}.

4-2 sa at mga pang-ukol

4-2.1 Pariralang pandakong may panandang sa

(1) Malawak ang paggamit ng pariralang pandakong may sa bilang pananda (susi {MA}). Sa mga pariralang pandiwa, ginagamit itong mapagpipilian sa pantuwid {6-2.2}. Alinsunod sa pandiwa, bumubuo ito ng iba't ibang katungkulang A [1-3] (tagatanggap, lunan, sanhi at pagpalit {6-3.1 (2b)}). Maaari ring ilarawang tagagawa ang pariralang pandako [4] {7-4.1 (3)}. Sa katungkulang panlunan, tinitiyak ng pandiwa kung inilalarawang simula o wakas ng kilos ang pandako [2|3] {4K-211}. Maaari ring lunan ng pangyayari ang pandako [5 6?]; malimit na hindi ito bahagi ng pariralang pandiwa (subalit pariralang malaya). Pariralang pamanahon ang isa pang gamit ng pariralang sa [7] {4K-212}; kung ganito, karaniwan itong tumutukoy sa hinaharap na panahon at malaya ito sa pangungusap. Maaaring magturing ng pangngalan ang pandakong may sa [6? 8] {8-8.2}; gayon din maaaring kawani ng pang-uri ang pandako [9] {9-4.2}. Ginagamit din ito minsan bilang panaguri (di-panlunang gamit ng sa) sa mga pangungusap na walang pandiwa [10]. Sa ilang pagkakataon, ginagamit ito bilang paniyak. Pangkawikaan ang mga kayarian sa [11-14].

Pinagsasama ang sa at mga pantukoy na si at sina; kay at kina ang bunga nito [15] {8-5}.

(2) Walang pang-angkop ang pariralang pandakong may sa, hindi ito panlapag. Lalo na mabisa ito sa panuring ng pangngalan [8] {8-8.2} at sa yaring panggitagang may pariralang sa bilang salitang makatukoy {4-5.1}.

 
[1]Sino ang nagbigay ng pera sa kanya? {../fb}
[2]Pupunta na ako sa Lipa.{../fl}
[3]Nanggaling siya sa simbahan.{../fl}
[4]Ipababa mo kay Kuya ang maduming damit. {../fa}
[5]Sa bukid ay tumutubo ang palay. {P-A/I}
[6]Nilinis ko ang mga silid sa bahay namin. (Maaari ring ibinibilang na panuring ang pandako: mga silid sa bahay.){P-A/I}
[7][a] Sa Martes. [b] Sa isang taon. {P-A/I}
[8]Ibon sa kamay ko.{P-N(N P-A)}
[9]Sawa na ako sa iyong mga kalokohan. {P-J{JA P-A}
[10]Sa kapatid ko ang lapis.{P-P=P-A}
[11][a] Isa sa mga kapatid ko. [b] May karampatang parusa ang bawat isa sa mga prutas na hindi dumating. {W Prutas 3.5} (Sa pagsasamang isa sa, may pantukoy na pangmaramihang mga ang sumusunod na pangngalan.)
[12]Namatay siya sa edad ng walumpu't walo. (Taliwas sa tuntunin ng [7], dito ginagamit ang sa para sa panahong nakaraan.){P-A/I}
[13]... kundi isang matandang hukluban na ubod ng yaman, isang lolo at higit sa lahat siya'y biyudo. {W Material Girl 3.7} {?}
[14]Sa ganang akin maaari siyang umalis.{P-A/I}
[15]Sino ang nagbigay ng pera kay Inay?

(3) Magkakatulad ng pariralang pandakong may panandang sa ang panghalip na SA {8-4.7}. Kabibilang ang mga panghalip na SA na panao [16], pamatlig [17] at pananong [18]. May sa sa harap ng panghalip na SA at karaniwang sa harap ng kanina kung kawani ng pandiwa ang mga ito [19]; sa ibang mga pagkakataon maaaring kaltasin ang sa sa harap ng panghalip na panao [16a|b 18a|b]. Walang sa sa harap ng panghalip na pamatlig at sa harap ng saan (sa doon, sa saan) [17 20], kahit ito'y kawani ng pandiwa. Ibayong pariralang pandako ang maaaring binuo; panghalip na SA ang una at pariralang may panandang sa ang pangalawa [21].

 
[16][a] Akin ang lapis. [++] [b] Sa akin ang lapis. [++]
[17]Ibinigay ni Ana dito (sa kambing) ang bulaklak.
[18][a] Kanino ang lapis? [++] [b] Sa kanino ang lapis? [0]
[19]Ibinigay ni Ana sa kanya (sa batang babae) ang bulaklak.
[20][a] Saan ang lapis? [b] Doon ang lapis.
[21]Tingnan mo muna si mam doon sa loob ng banyo. {W Simo 3.3}

(4) May mahinang nilalamang pansemantika ang panandang sa; maaaring pakiputin ito sa pamamagitan ng:

4-2.2 Pang-ukol na SA at parirala nito

[1] Nagpapakita ng gawing kapareho sa pariralang pandako ang ilang parirala na may iba't ibang pananda. Kung kaya, ipinapalagay din naming pariralang pandako ang mga pariralang ito at tinatawag na pang-ukol na SA (susi {O.MA}) ang mga pananda nito. Tinatanda rin ang parirala ng pang-ukol na SA at mayroon itong katangian ng mga pananda. Sa kabilang banda, mayroon itong maliwanag na nilalamang pansemantika (halimbawa: Kabaligtaran ng may ang walang). Nagpapaalala sa dalawang kahulugan ang katawagan naming pang-ukol na SA at ang susing {O.MA}.

Nabibilang namin sa pang-ukol na SA ang mga sumusunod:

Maaaring panaguri, paniyak o panuring sa pariralang pangngalan ang pang-ukol na SA na nasa at ang pangkaroon. Palaging bumubuo ng pariralang malaya ang iba pang pang-ukol na SA {4-5.2 Θ}.

(2) Sa maliit na pulutong ng iba pang pang-ukol na SA {4K-231} nabibilang ang hanggạng [1] at bilang [2]. Ginagamit ang pang-ukol na SA na kaysa sa hambingang palamang ng kaantasan ng pang-uri [3] {9-3}. Maaaring gamitin ang hanggang at ang kaysa (madalang lamang) kasama ang sa, kung ganito ay pang-ukol ang mga ito. Malayang parirala ang binubuo ng iba pang pang-ukol na SA, kaya wala itong pang-angkop, hindi panlapag ang mga ito.

 
[1]Hanggang Lunes.
[2]Dali-dali siyang (uwak) lumipad patungo sa grupo ng mga pabo at nagpakilala bilang kauri ng mga ito. {W Aesop 3.2.1}
[3]Maganda siya kaysa kanyang kapatid. (Maaaring ipalagay na panuring sa pang-uri ang pariralang may kaysa.)

4-2.2.1 Pang-ukol na SA na nasa

(1) Ginagamit lamang ang pang-ukol na SA na nasa para sa katungkulang panlunan. Maaaring gamitin bilang panuring sa pariralang pangngalan ang pariralang nasa; ito'y panlapag na karaniwang may pang-angkop [1a 2] {8-7.6}. Saka ginagamit ang pariralang nasa bilang panaguri o paniyak ng pangungusap na walang pandiwa [3 4] {2-4.6}. Hindi maaaring pariralang malaya o kawani ng pandiwa ang pariralang ito. Dahil dito, karaniwang walang pandiwa ang pangungusap na may nasa (maliban sa panuring) [5] (subalit {2-4.6 [6]}). Gayon din hindi maaaring gamitin ang pariralang nasa (maliban sa panuring) pag pariralang pangkaroon o pang-uri ang panaguri o paniyak ng pangungusap [6 7]. Maaaring ipalagay na pariralang pandakong may pang-ukol na SA ang panghalip na pananong na nasaạn [8] {12-2.1}.

(2) Madalang na ginagamit ang nasa kasama ang mga tao at panghalip na panao. Basal na inilalarawan ng nasa ang lugar at ng sa ang may-ari. Makaluma ngayon ang kaibahang ito, at palaging ginagamit ang sa [9]. Hindi maaaring gamitin ang nasa kasama ang panghalip na pamatlig; sa halip nito, ginagamit ang anyong makadiwa katulad ng nandoọn [10] {7-1.1 [4]}.

 
[1][a] Ibong nasa kamay ko. [++] [b] Ibon nasa kamay ko. [+]
[2]Narito ako dahil dito raw matatagpuan ang kayamanang nasa dulong arko ng bahaghari. {W Samadhi 4.2}
[3]Nasa ilalim pa tayo noong 1935 ng mga Amerikano ... {W Almario 2007 3.1}
[4]Ako ang nasa isip mo.
[5][a] Sa kalsada naglalaro ang mga bata. [b] Nasa kalsada naglalaro ang mga bata.
[6][a] May palay sa bukid. [b] May palay nasa bukid.
[7][a] Nasa hardin maganda ang bulaklak. [b] Nasa hardin ang magagandang bulaklak.
[8]Nasaan ang matatamis na mangga?
[9][a] Nasa kanya ang libro. [b] Na kay Juan ang libro. [c] Sa kanya ang libro. (Nasa kamay niya o may-ari siya.) [d] Kay Juan ang libro.
[10][a] Na doon ang palay. [b] Nandoon ang palay.

Tungkol sa palaanyuan ng nasa tingnan din sa {15K-322 Θ}.

4-2.2.2 sa may at nasa may

Ipinapalagay naming tambalang leksem na may kahulugang panlunan ang sa may at nasa may. Marahil ito ay pinaikling sa lugar na may o nasa lugar na may. Isinama namin ito sa pangkat ng pang-ukol na SA (susi {O.MA/sa=may}).

Tingnan din ang pagpuna sa {4-3 [20]}.

4-2.3 Mga pang-ukol

(1) May uri ng salitang inilalagay sa unahan ng sa at nangunguna ito sa pariralang pandako. Mayroon itong kahulugang panlunan, pamanahon, pangsanhi at pamaraan. Mga halimbawa: mula sa, tungkọl sa at p̣ra sa. Dahil malawak at mahina ang tungkuling pansemantika ng panandang sa, naglilingkod ang mga pang-ukol para maging mas wasto ang pandako. Nabibilang namin sa salitang pangkayarian ang pang-ukol.

Nakaugaliang tawaging "tambalang pang-ukol" ang pagkakasama ng mga salitang ito at sa. Sa aming palagay, pananda ng pariralang pandako ang sa, at ang mga salita tulad ng mula, para o tungkol ay siyang pang-ukol (susi {O}) na ikinakabit sa pariralang pandakong nagsisimula sa sa. May tiyak na kahulugang pansemantika ang pang-ukol [1-6]. Ginagamit ang mga pang-ukol na pamanahon (halimbawa: buhat) para sa panghinaharap kasama ang sa at para sa pangnagdaan kasama ang pang-abay na noon [4a|b]. Kung ginagamit na kasama ng pariralang pang-abay ang pang-ukol, nawawala ang panandang sa [4b 5]. Walang pagbubuo ng pariralang pandakong may nasa ang pang-ukol kahit panaguri ang mga ito [6].

 
[1]Wala siyang pakialam kung anuman ang sasabihin ng ibang tao tungkol sa kanya. {W Estranghera 3.2}
[2]Sa pinakakomedor, may isang malaking mesa na para sa lahat. {W Anak ng Lupa 3.4}
[3]Makakausap sila ukol sa kanyang mga sinusulat. [{13K-5213 Σ}]
[4][a] Buhat sa isang linggo. [b] Buhat noong isang linggo.
[5]Mula kaninang umaga.
[6][a] Tungkol sa aking gawi ang pangaral niya. [b] Tungkol nasa aking gawi ang pangaral niya.
Talaan ng pang-ukol {4K-231}.

(2) Pariralang pang-ukol ang pariralang may pang-ukol. Binubuo ito ng pang-ukol at pariralang pandako. Dahil dito, maaaring mabilang ito sa mga pariralang pandako; madalang lang ginagamit namin ang tangi nilang susing {P-A/O}.

(3) Karaniwang pariralang malaya [1] o panuring (panlapag) ang pariralang pang-ukol [2]; madalang lamang maaari itong mabilang sa kawani ng pandiwa [3] o bumuo ng panaguri [6a] {4K-232}. Madalang din ang yaring panggitagang may pariralang pang-ukol bilang salitang makatukoy {11K-612}. Salitang pangkayarian ang mga pang-ukol; hindi ito nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga. Hutaga ang hindi maaaring isingit sa pagitan ng pang-ukol at sa na sumusunod bilang bahagi ng pandako [7c 8b] (kataliwasan ang salitang hiram na Espynyol na para {13K-5232 [5]}). Kasalungat nito, sa pangungusap na [9] ang galing ay pang-uri na bumubuo ng panaguri at maaaring sumunod dito ang paniyak {9-4.2}. Maaaring halinhan ang pariralang pangngalan sa loob ng pariralang pangkaroon ng sugnay, kung ganito pinangungunahan ng pang-ukol ang sugnay na ito [10 11].

 
[7][a] Pumunta sa lungsod ang binata galing sa maliit na nayon niya. [b] Pumunta sa lungsod ang binata galing sa maliit niyang nayon. [c] Pumunta sa lungsod galing niya(ng) sa maliit nayon ang binata. (Sa [7a 7b], bahagi ng pariralang pandako ang panuring na pang-halip na niya; kung kaya makabalarila ang pangungusap na [7b] (salitang makatukoy ng panggitaga ang panuring na maliit) at di-makabalarila ang [7c] (bawal ang pang-ukol na galing bilang salitang makatukoy).){P-A/O/I}
[8][a] Ukol sa kanyang mga sinusulat makakausap sila. [0] [b] Ukol sila(ng) sa kanyang mga sinusulat makakausap. (Tingnan din sa [3]. Hindi maaari ang panggitagang paniyak na may ukol bilang salitang makatukoy sa [8b].){P-A/O}
[9]Galing siya sa Maynila.{P-P=P-J}
[10]Nag-aalaga siya ng baboy, bukod sa nagtatrabaho siya sa bukid.
[11]Maliban kung may pera si Rosa, hindi tayo makakapasok sa sine.

(4) Karaniwan, dalapantig na salitang-ugat ang pang-ukol. Ilan lamang (isa dito ang para) ang hindi bumubuo ng angkang-salita. Gayunman, marami sa mga ito ang bumubuo ng angkang-salita. Karamihan sa mga angkang ito ang mga pandiwang may pariralang pandako o pandiwang balintiyak na may fokus na A.

May kaparehong salita bilang pang-uri, pang-abay o pangngalan ang ilan sa mga pang-ukol. Hindi maaaring hatiin ang pariralang pang-ukol (kataliwasan ang para, tingnan sa (3)). Pag may pakunwaring paghahati, pang-uring may pariralang pandako naman ang binuong ito [9] {4K-231 [3 42]}. Maaari ring gamitin bilang pangatnig ang ilan sa mga pang-ukol, di-maliwanag ang sakop ng pagsanib ng pang-ukol at pangatnig.

Pang-ukol {4K-233 }.

4-3 Mga pangkaroon at mga parirala nito

(1) Sa wikang Filipino, may tangi-tanging uri ng mga pangungusap na pasalaysay at pananong; tinatawag itong sugnay na pangkaroon ('existential clause'). Nabubuo ito sa pamamagitan ng mga salitang pangkaroong may, wala at marami; nabibilang namin ang mga ito sa pang-ukol na SA (susi {O.MA/E}). Anyong dinaglat ng mayroon ang may; halos walang paggamit ng mayroong na may pang-angkop sa hulihan [5] (4).

(2) Sa maraming pagkakataon, pampalaugnayang katulad ng pariralang pandako ang mga pariralang pangkaroon (susi {P-A/E}); maaaring ipalagay na uri ng pariralang pandako ang pariralang pangkaroon [1-7]:

 
[1]May pera ang lolo.
[2]Ang lola ay walang ganito.
[3]Sino ang may pera?
[4]Nakita ko ang lalaking may sombrero.
[5]May mga asong maliliit at mayroong malalaki.
[6]Marami na rin akong nagawa upang kumita. {W Material Girl 3.5}
[7]Sino ang may sabi sa iyo? (Marahil pandiwaring pinaikli ang sabi o marahil pangngalan.)
[8]Kapatid na maraming pera. (Kung kinakaltas ang pangkaroong marami (ganitong maaari kung ito ay panuring sa pera), di-makabalarila ang yaring kapatid na pera na may maling kahulugang pansemantika.)
Iba pang halimbawang may walang {4K-301}.

(3) Naiiba ang gawi ng pangkaroon sa gawi ng pang-ukol na SA:

 
[9]Wala kaming pera.
[10]Noong Linggo pumunta kami sa Maynila.
[11]Maraming pera pumunta kami sa Maynila.
[12][a] May tubig ba? [b] Mayroon. Wala. {4K-302}
[13]Wala na ang pera.
[14][a] Wala sa ilalim ng upuan ang pusa. [b] Nasa ilalim ng upuan ang pusa. (Dito, panaguri ang pang-uri na wala; pagtanggi ng paritalang nasa.)
[15]Wala sa lugar ang higpit ng kanyang mga magulang.

(4) Hindi nagagamit na salitang makatukoy na hutaga ang anyong dinaglat na may. Kung gustong isingit ang hutaga o gustong buuin ang panggitaga, ay dapat gamitin ang anyong mayroon; pumupunta ang pang-angkop sa huling hutaga ng panggitaga [6] {11-6.7 (2)}.

May anyong pangalawa na meroọn at meron ang pangkaroong mayroọn {14-2.5.7}; madalang ang paggamit ng me sa halip ng may. Ginagamit ang anyong pangalawang ito sa pananalitang pang-araw-araw lamang.

(5) May ilang pagkakataon kung saan pariralang malaya ang pariralang pangkaroon [16 17 19] {4K-303 Θ}. Pansemantikang dinadagdagan ang kahulugang 'humigit-kumulang'. May pang-angkop ang pariralang pangkaroon sa [16 18a 18b]; panlapag ang mga ito. Walang pang-angkop ang mga pang-umpog sa [17 19]. Marahil pantuwid ang pariralang pangkaroon sa [20b]. Pati nagagamit na unlapi sa pangngalan at pang-uri ang may [21].

 
[16]May ilang buwang nagtatrabaho ako dito. (May pang-angkop ang paririalang pangkaroon; pampalalugnayang panlapag ito {5-2}, pansemantika namang pariralang malaya. Marahil tambalan ang pangungusap na ito.)
[17]Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan. (Pang-umpog na ikinakabit sa pamamagitan ng panandang nang ang pariralang pangkaroon {5-3}.)
[18][a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [b] Nagtakbuhang walang hinto ang mga tao. (Pariralang pangkaroon bilang panlapag; pampalaugnayan at pansemantikang di-malaya ang pariralang walang hinto.)
[19]Nagtagbuhan sila nang walang hinto. (Pang-umpog na may panandang nang ang pariralang pangkaroon.)
[20][a] Mahaba ng isang metro ang patpat. [b] Mahaba ng may isang metro ang patpat. (Dito, sa [16 17] at sa sa may, marahil na pang-abay na untaga ang may, kawangis ng di-karaniwang ang o makaabay na mga {10-2.2}.)
[21][a] Maysakit. {N} [b] May-akda. {N} [c] May-sakit. {J} (Walang gitling (maliban kung patinig ang unang tunog ng ugat na salita [21b]) ang pangngalang may may [21a] {8-2.1}. Bukod dito, may mas maraming pang-uring may may, palaging nagkakaroon ng gitling ang mga ito [21c] {9-2.2})

(6) {Θ}   Ipinapalagay naming pandako ang pariralang pangkaroon; kung kaya nabibilang naming sa pang-ukol na SA ang mga salitang pangkaroon. Sa ganyan ito'y salitang pangkayariang naghuhudyat ng parirala. {15-5.1}. Di-katulad ng ibang pang-ukol na SA ay palaging binubuo ng pariralang pangkaroon ang pang-angkop. {4-3.1}. Di-katulad din nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang salitang pangkaroon. Wala mang pang-angkop ang dinaglat na salitang pangkaroong may at hindi kaya itong maging salitang makatukoy ng panggitaga.

Dahil sa katangiang ito lumalapit sa pariralang pangnilalaman ang pariralang pangkaroon at dahil dito pati sa salitang pangnilalaman ang salitang pangkaroon. Sa aking palagay, higit na mahalaga ang katangiang pampalaugnayan; nabibilang namin sa salitang pangkayarian ang mga ito {4K-304 Θ}.

Kaparis ng ibang pandako {4-4}, may pariralang pangkaroon na may panuring ipinauugnay sa buong pariralang pangkaroon at hindi sa nilalaman ito (halimbawa sa {2K-254 Σ} at {10-2.4 [3]}).

4-3.1 Pang-angkop sa pariralang pangkaroon

Namumukod ang pariralang pangkaroon sa ibang pariralang pangkayarian; mayroon pang-angkop sa tabi ng pananda (salitang pangkaroon) ang mga una. Isinisingit sa pagitan ng salitang pangkaroon at pariralang pangngalang sumusunod ang anyong -ng [1-3] (maliban sa may); para dito tinatalima ng salitang pangkaroon ang unang kailangang pampalatuntunan (patinig o tunog na n sa hulihan ng salita). Tinatalakay sa {11-4 (3a)} ang paggamit na ito ng pang-angkop kasama sa iba pang paggamit nito.

Sa aming palagay, ang pang-angkop ang katwiran ng kakayahan ng salitang pangkaroon na magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang salitang pangkaroon. Kayang bumuo ng tanging panggitagang pangkaroon ang pariralang pangkaroon [4], ito'y tanging uri ng panggitagang paniyak. Hutaga din ang maaarig isingit sa pagitan ng pangkaroon at pariralang pangngalang sumusunod [5]. Tumatalima sa tuntuning karaniwan ang mga pangkaroon hinggil sa pang-angkop {11-4.2} {11-6.3}.

Maaaring gamitin bilang pang-uri ang pangkaroong wala at marami. Pag panaguri ang pang-uri, wala itong pang-angkop [6]. Pag panuring sa pangngalan, kumukuha ng pang-angkop ng paglapag ang pag-uri [7 8]. Hindi ginagamit bilang pang-uri ang pangkaroong mayroon at ang anyong dinaglat na may. Dahil dito, magkahiwalay nang mabuti ang pang-angkop na pangkaroon sa pang-angkop ng panlapag.

 
[1]Mayroong nakalitaw na banghay sa panahunan ang mga pandiwang Filipino. (Walang halimbawang may mayroong ang nakita namin sa Pagtitipong Panggawaan.) {O.MA/E.L}
[2]Walang dahilan para paghambingin ko sila. {W Rica 5.2} {O.MA/E.L}
[3]Kasi nga ho maraming dalang pasalubong at saka dollars. {W Piso 3.1} {O.MA/E.L}
[4]Wala siyang pakialam kung anuman ang sasabihin ng ibang tao tungkol sa kanya. {W Piso 3.2}{ICE/O.MA/E|PP|N}
[5]Marami na ring kumakain, karaniwa'y mga lalaki na ... {W Anak ng Lupa 3.5} {O.MA/E D/EC D/EC.L}
[6]Kung hindi dahil sa kanya, marahil ay wala na ako sa mundong ito. {W Arrivederci 3.9}{P-P=P-J(J D/EC)}
[7]Isang lobo ang nahulog sa balon na walang tubig. {W Äsop 3.1.1} (Maaari ding ipinapalagay na sugnay na pinaiksi ang pariralang walang tubig: Walang tubig ang balon.) {P-N(J.L N)}
[8]... at maraming salapi na kahit ano mabibili mo. {W Material Girl 3.7} {P-N(J.L N)}

4-4 Mga bahagi na pariralang pandako

Karaniwang nabibilang ang panuring ng pariralang pandako sa pariralang pangnilalaman nito. Sa ilang pagkakataon naman maaaring magkaroon ang pariralang pandako ng panuring na kaugnay sa kalahatan nito at hindi lamang sa salitang pang-ubod ng pariralang pangnilalaman nito [1 2]. Pati panuring sa kalahatan ng pariralang pangkaroon ang di-karaniwang ang sa [2].

 
[1]Maaaring nasa bahay siya. {4K-401 Σ}
[2]... ngunit tanging ang may mabubuting kaloobaun lamang ang maaring makakuha nito. {2K-254 Σ}

4-4.1 Pariralang pangngalan sa pandako

(1) Karaniwang may pariralang pangngalan ang pandako [1-4]. Pinag-iisa ang panandang sa at ang pantukoy na si, at kay ang kinakalabasan [5]. Ang pangmaramihang sina ay nagiging kina [6]. Pag may panuring sa pagitan ng sa at pantukoy ay walang pagbago nito [7] {11-2.1 (2)}. Maaaring panghalip na panao at pamatlig ang salitang pang-ubod ng pariralang pandako [8 9]. Ginagamit ang anyong SA sa halip ng anyong ANG ng mga panghalip {8-4.7} (maliban sa yari katulad ng sa mga ito [10] {11-2.1 (2)}). Di-lunan ang paggamit ng panghalip na SA na dito sa pangungusap na [9]. Pati pandiwaring makangalan ang bumubuo ng pariralang pandako [11] {6-6.4.3}.

 
[1]Ibinigay ni Ana sa kapatid niya ang bulaklak.
[2]Sa aking hardin magsasayaw tayo.
[3]Sa bata ang lapis.
[4]May pera ang tatay.
[5]Para kay Gina ang aklat.
[6]Para kina Gina ang aklat.
[7]Para sa mabait na si Gina ang aklat.
[8]Ibinigay ni Ana sa akin ang bulaklak.
[9]Ibinigay ni Ana dito (sa kambing) ang bulaklak.
[10]Hindi siya hihingi ng tulong sa mga ito (sa mga magulang niya), naisaloob niya. {W Unawa 3.8}
[11]Nagbigay ako ng pagkain sa nagugutom.

(2) Maaaring sugnay na may tuwing ang nilalaman ng pariralang pandako [12 13].

 
[12]Sa tuwing nagdarasal ako, lubos ang pasasalamat ko sa Diyos dahil ... {W Krus 3.1}
[13]Hindi mo ba napansin na sa tuwing lulusong ako sa tubig ...? {W Madaling Araw 3.6}

4-4.2 Mga pariralang SA-NG ("Huwad na pang-ukol")

Sa wikang Filipino, ginagamit ang mga anyong sa .. ng na may pansemantikang tungkulin ng pang-ukol na panlunan at minsan pamanahon, pangsanhi at pamaraan [1 4]. Ayon sa palaugnayan, karaniwang pariralang pandako ang mga ito at may kasamang susunod na pariralang pantuwid ang pang-ubod na salita nito {4K-421}, {MA N MC} ang susi nito. Maaaring bumuo ng katulad na pariralang may nasa [2]. Tinatawag naming pang-ukol na huwad na SA-NG ang yaring ito. May pagkakataon kung saan pansemantikang hindi bagay ang pantuwid na sumusunod; kung gayon babaguhin ang pariralang SA-NG [3]; iba pang mga halimbawa sa {4K-422}.

 
[1]Ilagay mo na lang sa tapat ng mga gamit niya ang mga gamit ko.
[2]Nasa loob ng kahon ng mesa ang libro.
[3]Sa halip na magsimba, siya ay natulog. (Pinaikling sugnay na na magsimba sa halip ng pantuwid {3-2.3}.)
[4][a b] Sa loob ng apat na siglo at sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo ... {6K-741 Σ [1]}

4-4.3 Pandiwari sa pariralang pangkaroon

(1) May anyong makadiwa sa pariralang sinisimulan ng pangkaroon [1-4]. Ipinapalagay ito naming pandiwaring makangalan. Alinsunod sa katutuan nito, anyong makadiwang walang kabisaang pang-ubod ang pandiwari. Sa pangungusap [1-4], bahagi ng pariralang pangkaroon ang pandiwari (ginagawa sa [4]) at hindi panaguri ng pangungusap. Wala itong kabisaang pang-ubod at dahil dito wala itong kawani (paniyak na ang tungkulin at pantuwid na ni Victoria sa pangungusap na kahambing na [5a]). Paniyak sa pangungusap na [4] ang tagaganap, walang lugar ang pandiwang di-may-bisang-pang-ubod para sa pariralang may tungkulin [5b]. Binubuo ang ganitong pangungusap kung ayaw banggitin ang tagatiis (kahit anong ginagawa sa [6a], ginagawa ng tungkulin naman sa [6b]).

Alinsunod sa mga tuntunin ng pandiwaring makangalan, karaniwang ginagamit ang anyong pamanahon [1-4 6], madalang lang ang paggamit ng pawatas [7] {6K-6243}.

 
[1][a] May sasabihin ako sa iyo. [b] Mayroon akong sasabihin sa iyo.
[2]Minsan gusto ko na siyang sisihin, ngunit wala rin namang kahihinatnan ang pagsisi sa iba at sa sarili. {W Damaso 4.4}
[3]Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {4K-431 Σ}
[4]Mayroon pang ginagawa si Victoria.
[5][a] Ginagawa ni Victoria ang tungkulin niya. [b] Mayroon pang ginagawa ang mga tungkulin si Victoria.
[6][a] May gagawin pa ako. (Ano ang gagawin ko? Walang pagbanggit.) [b] Kapag ginawa mo iyon, masisiyahan ang mga magulang mo. (Ano ang ginawa mo? Iyon.)
[7]Pauwi na ako ng bahay nang may mapansin ako. {W Piso 3.1}

(2) Malimit na maaaring ipalagay ang mga ito na pinaikling pariralang pangngalan na nawalan ng pangngalan [8|9].

 
[8]May sinusulat si Leonor.
[9]May [bagay na] sinusulat si Leonor.

(3) Maaaring ituring ang pandiwaring nasa pariralang pangkaroon sa parirala [11|12 13b 14] na paniyak nito sa pangungusap na kahambing [10 13a]. Sapagkat walang kawani ang pandiwari (dahil dito, walang paniyak), idinaragdag ang pariralang naturan katulad ng (o bilang) panuring na may anyo ng panlapag. Nanggagaling sa pagkakasama ng pandiwari at panuring nito (hindi sa pangkaroon [13b]) ang pang-angkop na ipinagbabawal na kaltasin. Nangingibabaw ang pandiwari ng pandiwang balintiyak [12-14]; maaari ding pandiwang tahasan [15].

 
[10]Naririnig ko ang tinig niya. Ich höre seine Stimme.
[11] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig ako.
[12] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {4K-432 Σ}
[13][a] Hindi naibigay ng tsa ang ginhawa. [0] [b] Hinilamusan siya ni Ina ng malahiningang tsa, nguni wala itong naibigay na ginhawa. {W Uhaw 3.12} (Pangit ang pangungusap na [13a], dahil di-tiyak ang paniyak na ginhawa.) (May dalawang pang-angkop ang pangungusap na [13b]; galing sa pangkaroon ang una (itong), sa pagitan ng pandiwari at pariralang pangngalang makaturing sa harap ng ginhawa.)
[14]... minsang may ibinalik na maliit na aklat ang aming tagapaglaba. {W Uhaw 3.11}
[15]May darating akong panauhin sa opisina.

4-4.4 Sugnay sa halip ng pandako

Maaaring nasa halip ng panaguri, paniyak o pantuwid ang sugnay {13-5.3}. Madalang lamang maaaring halinhan ang pandako sa sugnay na makaangkop [1|2 3|4 5|6]. Sa ilang pagkakataon, sugnay na pangatnig (karaniwang may kung) ang nasa halip ng pandako [7|8 9|10 11|12] {13-5.2.2}.

 
[1]Nasiyahan siya sa trabaho mo.{P-A}
[2]Nasisiyahang kumanta ng mga kundiman si Leonor. {C-L}
[3]Natatakot si Ken sa malalaking bata. {P-A}
[4]Natatakot si Ken na paluin ng malalaking bata. {C-L}
[5]Umiwas sa gagawin si Juan.{P-A}
[6][a] Umiwas mag-aral ng Aleman si Rowena. [++] [b] Umiwas na mag-aral ng Aleman si Rowena. [++] {C-L}
[7]Pupunta ang bata sa laruan.{P-A}
[8]Pupunta ang bata kung saan siya makapaglalaro. {C-L}
[9]Pumunta ang babaeng malungkot sa kapatid niya. {P-A}
[10]Pumunta ang babaeng malungkot kung nasaan ang kanyang asawa.{C-L}
[11]Ibigay mo ang sulat sa kahit anong taong nasa bahay nila. {P-A}
[12]Ibigay mo ang sulat kung sinuman maghihintay pa doon.{C-L}

4-5 Paggamit ng pariralang pandako

(1) Maaaring maging kawani ng pandiwa o pariralang malaya sa pangungusap. Pansemantika ang dalawang katawagang kawani at malaya. Kung kaya, di-mahalaga at karaniwang pansemantika lamang ang pagbubukod na ito, kapareho ang gawing pampalaugnayan ng dalawa. Tinatalakay ang pandako bilang kawani at ang pagtatanda sa pariralang malayo sa {6-2.2 (3)}; lahat ng kawaning pandako ay binubuo sa pamamagitan ng sa; wala mang kawaning pandiwang may pang-ukol o pang-ukol na SA (marahil may ilang kataliwasan). Pariralang pandakong malaya ang tinatalakay sa sumusunod na pangkat na {4-5.1}.

(2) Pariralang pandako ang ginagamit din bilang panaguri at paniyak {2-4.6}. Kung ganito, walang kabawalang hinggil sa sa, nasa, pangkaroon at pang-ukol (hindi maaaring maging panaguri o paniyak ang iba pang pang-ukol na SA). Sa pagkakataong ito ay nilalaman ng pariralang pangkayariang panaguri o paniyak ang pariralang pangkayariang pandako.

(3) Pariralang pangkayarian ang pariralang pandako na nagkakaroon ng sariling pananda; kung kaya karaniwang hindi kailangan ito ng pang-angkop. Pag panuring sa pariralang pangngalan ang pandako, may-bisa lamang ang tuntuning ito para sa pandakong may sa {8-8.2}. Maaaring ikabit sa pamamagitan ng pang-angkop o walang pang-angkop ang pariralang pandakong may nasa, pangkaroon o pang-ukol; dahil dito, nabibilang sa panlapag ang mga ito {8-7.6}. Mayroon ding pang-angkop ang panghalip na SA na nagpapahayag ng kaugnayang paari; pati ito ay panlapag {8-4.8}.

4-5.1 Pariralang pandakong malaya

Maaaring maging malayang bahagi ng pangungusap ang pariralang pandako (susi {P-A/I}, pariralang pandakong malaya). Ito ay pandakong panlunan [1] o pamanahon [2] na kaugnay sa buong pangungusap; hindi lamang sa pariralang pandiwa o iba pang parirala. Sapagkat walang kawaning pamanahon ang pandiwa, palaging malaya sa pangungusap ang pariralang pandakong pamanahon. Nabubuo ang mga malayang pandako kasama ang panandang sa [1-3], kasama ang iba pang pang-ukol na SA [4] o kasama ang mga pang-ukol [5]; hindi kasama ang nasa. May kakaunti lamang pariralang pangkaroong malaya {4-3 (5)}. Maaaring nasa unahan [2 6], nasa hulihan [1 4 5] o nasa loob ng pangungusap [3] ang pandakong malaya.

Pandako ang panghalip na pananong na SA na kanino at saan; kaya ang mga itong itanong ang pariralang malaya [7-9], pati man ang kawani ng pandiwa. Maaaring pandakong malaya ang mga sagot sa tanong na may pang-abay na pananong na bakit at kailan [10 11].

May di-malinaw na saklaw ng pagsanib sa pariralang pandakong malaya at sa pariralang pandakong nagiging bahagi ng pariralang pandiwa [12]. Di-mahalaga at karaniwang pansemantika lamang ang pagbubukod na ito. Walang pang-angkop sa harapan ng pariralang pandakong malaya at sa kagyat na hulihan nito [1-11] {4-2.1 (2)}. Madalang ang pagbuo ng paggitagang may pang-angkop [13b]. Kataliwasan ang pandakong may pang-angkop sa pangungusap na [14] (pandakong may sa bilang panlapag).

 
[1]Naglalaro ang mga bata sa hardin.
[2]Sa umaga nag-aalmusal tayo.
[3]Naglalaro sa hardin ang mga bata.
[4]Ngunit hindi nila pinili ang Espanyol at hindi rin nila iginiit man lamang ang Ingles bilang wikang pambansa. {W Almario 2007 4.2}
[5]Wala siyang pakialam kung anuman ang sasabihin ng ibang tao tungkol sa kanya. {W Estranghera 3.2}
[6]Laban sa batas higaan ang damo.
[7]Para kanino bibilhin mo ang sapatos?
[8]Saan naglalaro ang mga bata?
[9]Tungkol saan nagsulat siya ng aklat?
[10][a] Bakit umiyak ang bata? [b] Dahil sa kirot umiiyak ang bata.
[11][a] Kailan siya darating? [b] Sa Linggo darating siya. [++] [c] Sa Linggo siya darating. [++] [d] Noong sampung taon dumating ako sa Pilipinas. (Pariralang pang-abay na malaya ang noong sampung taon.)
[12]Nagpakain si Juan ng darak sa kanilang baboy sa palanggana. (Maaaring ipalagay na pariralang malaya o kawani ang pandakong sa palangana {6K-222 [2]}.)
[13][a] Doon siya umuupo. [++] [b] Doon siyang umuupo. [0].
[14]Sa buhay kong ito ang hihilingin ko. {13K-5332 Σ}

4-5.2 Θ Pariralang pandako

(1) Sa Patakaran namin nagpasok kami ng apat pang pariralang pangkayarian sa tabi ng panaguri at paniyak. Isa sa mga ito ang pariralang pandako. Sumusunod ang paglalarawan ng pariralang pandako sa Patakaran namin.

 Tungkulin ng pandakoPananda Binubuo ang pandako ng
[1]Panagurisanasa  O.MA/EOP-N{2-4.6}
[2]paniyaksanasa  O.MA/EOP-N{2-4.6}
[3]Pariralang malayasa iba O.MA/EOP-N {4-5.1}
[4]Kawani ng pandiwasa   OP-N{6-2.2}
[5]Panuring sa par. pangngalansa P-N{8-8.2}
[6]Panlapag (panuring sa par. pangngalan) nasaO.MA/EOP-N {8-7.6}
[7]Kawani ng par. pang-urisa P-N{9-4.2}
Madalang lamang maaaring halihan ng sugnay ang pandako.{4-4.4}

(2) Ibinibilang namin ang sumusunod na limang uri ng parirala sa pariralang pandako:

Maliban sa pariralang may iba pang pang-ukol na SA, lahat ng uri ng pandako ay may katangiang maaaring bumuo ng panaguri [1], paniyak [2] at panuring [5 6]. Ito ang pagkakaiba nito sa iba pang mga pariralang pangkayarian; kung kaya napangangatwiranan ang pagpasok ng isa lamang pariralang pandako.

Di-lubhang kapani-paniwala ang pag-aayos ng iba pang pang-ukol na SA. Pariralang pangkayariang malaya ang mga ito; mas malapit sa pandako kaysa sa pang-umpog.


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-A.htm   11 Pebrero 2011 / 31 Oktubre 2011 *Sinuri B-678-1

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 4 Mga Pandako

Simula ng talaksan   4K   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag