4 Mga Pariralang Pandako

4-1 Pambungad

Nagpasok kami ng pariralang pandako (susi {P-K}, {1K-202}) sa Patakaran {1-5.2}; sa ang pananda ng pariralang pangkayariang ito. Bukod dito, may iba pang mga pananda ang pandako, panandang nasa at mga pangkaroon. Sa tabi nito, maaaring buuin sa tulong ng pandakong may sa ang pariralang pang-ukol {9-7.2}. Kung kaya, malawak ang saklaw na pansemantika ng pariralang pandako ngunit ipinapalagay na magkakauri ang iba't ibang paggamit nito.

Katumbas ng malawak na saklaw na pansemantika ang paggamit ng pandako sa pananaw na pampalaugnayan. Maaaring kawani ng pandiwa ang pandakong may panandang sa {6-3.1 (2b)}. Bilang panuring, ito'y kaugnay sa pariralang pangngalan (wala itong pang-angkop {8-8.2} o may pang-angkop bilang panlapag {8-7.6}); tanging uri nito ang iniuunang panghalip na SA na nagpapahayag ng kaugnayang paari. Maaaring bumuo ng panaguri at paniyak ang pandakong may panandang nasa o may pangkaroon (minsan din ang pandakong may sa) {2-4.6}. May pandakong tumuturing sa pang-uri {9-4.2}. Pati maaaring malaya ang pandako sa pangungusap {4-5}.

Inihihintulad namin ang pariralang pantuwid at pandako sa {3-5}. Tungkol sa kakayahang pagpapalitan ng ng at sa tingnan sa {3-4}.


4-2 Mga pananda

4-2.1 Pariralang pandakong may panandang sa

(1) Malawak ang paggamit ng pariralang pandakong may sa (susi {TK}). Sa pariralang pandiwa, nagagamit itong kawani {6-2.1 (3)}. Batay sa pandiwa, bumubuo ito ng iba't ibang katungkulang A [1-4] (tagatanggap, lunan, sanhi, pagpalit at tagagawa {6-3.1 (2b)}). Sa katungkulang panlunan, tinitiyak ng pandiwa kung inilalarawang simula o wakas ng kilos ang pandako [2|3] {4K-211}. Maaari ring lunan ng pangyayari ang pandako.

(2) Pariralang malaya ang pangalawang pulutong; sa gayon hindi ito bahagi ng pariralang pandiwa [5 6]. Pangunahing panlunan [5] at pampanahon [6] ang tungkulin nitong pansemantika. Kung pampanahon, karaniwan itong tumutukoy sa hinaharap na panahon [6] {4K-212}.

(3) Ang pandakong may sa ay maaaring tumuring sa pangngalan [7] {8-8.2} at sa pang-uri [8] {9-4.2}. Pariralang pandakong may sa ang karaniwang panuring sa pang-ukol [9] {9-7.2 (1)}.

(4) Ginagamit din ito minsan bilang panaguri (panlunan at di-panlunang gamit) sa mga pangungusap na walang pandiwa [10] {2-4.6 (2)}.

(5) Walang pang-angkop ang pariralang pandakong may sa, hindi ito panlapag. Lalo na mabisa ito sa panuring sa pangngalan [7] {8-8.2} at sa yaring panggitagang may pariralang sa bilang salitang makatukoy {11-6.1 (4)}.

 
[1]Nagbigay man ito ng bagong kahulugan sa sandaigdigan. {W Ambrosio 2006 1.2.1} {../fp}
[2]Halos isang buwan na di ako nagpupunta sa kanila. {W Tiya Margie 3.6} {../fn}
[3]Maaga siyang umalis sa ospital para linisin ang puntod ng ina. {W Nanyang 12.23} {../fn}
[4]... upang maipakita sa kanila ang aking pagtutol sa kanilang paghihigpit. {W Estranghera 3.1} {../fg}
[5]Dito sa bukid ko siya madalas makita. {W Pagbabalik 3.11} {P-K/L}
[6][a] Sa Martes. [b] Sa isang taon. {P-K/L}
[7]... upang maipakita sa kanila ang aking pagtutol sa kanilang paghihigpit. {W Estranghera 3.1}{P-N(N P-K)}
[8]At dahil sawa na siya sa pagiging isang itim na ibon, ... {W Aesop 3.2.1} {P-U{UK P-K}
[9]Siya ang tumatayong kusinero bukod sa iba pang trabaho sa tindahan. {W Nanyang 7.4} {P-O{O P-K}
[10]Sa kapatid ko ang lapis.{P-P=P-K}

(6) May pariralang pandakong may sa na sumusunod nang kagyat sa iba pang pananda. Madalang ang mga "pagsasalubong na tumpak" gaya ng sa {3-2.2 [1]}. Karaniwang maaaring bumukal ang pagsasalubong kung kinaltas ang salitang pang-ubod ng parirala ng unang pananda [11-13].

 
[11][a] Subalit ang Hudyong lumikha sa Aleman ay Aleman; ang sa Pranses ay Pranses. {W Salazar 1996 12.3.19} [b] Subalit ang Hudyong lumikha sa Aleman ay Aleman; ang Hudyong lumikha sa Pranses ay Pranses.
[12][a] Ang puno ng unggo ay namatay, yamang ang sa pagong ay tumubo hanggang sa magbunga. {W Unggoy Bloomfield 1917 [7]} [b] ... ang puno ng pagong ay tumubo hanggang sa magbunga. {3-4 (4)}
[13][a] May maliit akong silid na karatig ng sa aking ina, katapat ng sa aking ama. {W Dayuhan 3.5} [b] ... karatig ng silid ng aking ina, katapat ng silid ng aking ama

(7) Magkakabagay ang pariralang pandakong may panandang sa at ang panghalip na SA {8-4.6}. May panghalip na SA na panao [14], pamatlig [15] at pananong [16]. Maaaring ilagay ang sa sa harap ng panghalip na panao, palaging kung kawani ng pandiwa [14]. Walang sa sa harap ng panghalip na pamatlig at pananong, kahit ito'y kawani ng pandiwa [16]. Ibayong pariralang pandako ang maaaring binuo; panghalip na SA ang una at pariralang may panandang sa ang pangalawa [5 17].

 
[14]Tuwing dumaraan, inilalahad agad niya sa akin ang kanyang kanang palad. {W Angela 3.2} {P-D(... P-K)}
[15] Iniabot dito ng lalaki ang mga sariwang prutas na binili nito sa Santa Barbara. {W Karla 5.205} {P-D(... P-K)}
[16]Saan ka nanggaling at inabot ka ng hatinggabi? {W Nanyang 22.21} {P-D(... P-K)}
[17]Tingnan mo muna si mam doon sa loob ng banyo. {W Simo 3.3}

(8) Pinagsasama ang sa at mga pantukoy na si at sinạ; kay at kinạ ang bunga nito [18] {8-6.3 (2)}.

Tanging yari ang pariralang pandako na panuring sa isạ [19-24]. Karaniwang may tanda ng maramihan ang pariralang pangngalang nasa loob nito ([19-23], gayunman [24]), napakalimit pantukoy na mga [19 20], maaari ding anyong pangmaramihan ng pang-uring makaturing [21], ng panghalip [22] o ng pamilang na makaturing [23].
Pangkawikaan ang mga yari sa [25 26].

 
[18]... ang dahilan ng pagkakagulo kina Aling Terya. {W Piso 3.1}
[19]Isa sa mga katutubong wika ng Filipinas. {W Almario 2007 3.1}
[20]May karampatang parusa ang bawat isa sa mga prutas na hindi dumating. {W Prutas 3.5}
[21]Sugat ng Alaala, isa sa mahuhusay na nobelang sinulat ng Filipino na pumaksa sa giyera. {W Daluyong 2.1} (Anyong pangmaramihan ng pang-uring mahusay.)
[22]... kabutihan at kapakanan ng bawat isa sa kanila. {W Angara 2012 3.19} (Anyong pangmaramihan ng panghalip.)
[23]... tanong ng isa sa dalawang pulis. {W Tiya Margie 3.10} (Pamilang na makaturing.)
[24]Isa sa tanda ng malaking pagmamahal ni Rizal kay Josephine. {W Pag-ibig ni Rizal 3.10} (Walang tanda ng maramihan. Sa Pagtitipong Panggawaan namin, nakita ang 26 pangungusap na may isa sa. Tatlong kaapat nito ang may tanda ng maramihan (16 na may mga, 2 panghalip na pangmaramihan, 1 anyong pangmaramihan ng pang-uri, 1 pamilang). Isang kaapat ang walang tanda ng maramihan (6 pangungusap).)
[25]... kundi isang matandang hukluban na ubod ng yaman, isang lolo at higit sa lahat siya'y biyudo. {W Material Girl 3.7}
[26]Sa ganang akin maaari siyang umalis.

(9) May mahinang nilalamang pansemantika ang panandang sa; maaaring pakiputin ang kahulugan nito sa pamamagitan ng:


4-2.2 Iba pang mga pananda ng pariralang pandako

Sa tabi ng pariralang pandakong may sa ay may pariralang may gawing magkawangis, ngunit may iba't ibang pananda. Kung kaya, ipinapalagay din naming pariralang pandako ang pariralang na may nasa {4-2.3} at ang pariralang pangkaroon {4-3}.

Karaniwan ang pagbuo ng pariralang pangkayariang ito. Mayroon itong pananda sa unahan at pariralang pangnilalaman.

Tangi ang paggamit ng pariralang ito {P-K*}. Nagagamit itong pariralang pangnilalaman sa loob ng iba pang pariralang pangkayarian {P-Yari}. Nasa loob ng {P-K*} ang "tunay" na pariralang pangnilalaman {P-Laman}:

{P-Yari=P-K*(P-Laman)}

Kung gayon, bumubuo ito ng panaguri, paniyak, pantuwid, pandako at panlapag (panuring sa pangngalan) {4-2.3 (2)}, {4-3 (2)}. Sa yaring ito ay may dalawang pananda, nasa unahan ang pananda ng pariralang {P-Yari} muna at kagyat na sumusunod ang pananda ng {P-K*}.

Hindi maaari itong bumuo ng pariralang malaya.


4-2.3 Panandang nasa

(1) Pariralang pandako ang binubuo ng panandang nasa. Karaniwan ang pagbuo ng itong pariralang pangkayarian. Pariralang pangngalan ang pariralang pangnilaman nito {4-4.1}.

(2) Ginagamit sa loob ng ibang pariralang pangkayarian ang pandakong may nasa {4-2.2}. Maaari ito ang panaguri [1-3], paniyak [4] {2-4.6}, pantuwid [5], panlapag [6 7] (panuring sa pariralang pangngalan) {8-7.6} o pandako [8]. Sumusunod sa pananda ng ibang pariralang pangkayarian ang panandang nasa [2 4-8]. Hindi maaaring malaya sa pangungusap ang pariralang may nasa.

 
[1]Nasa ibang bansa na ang kanyang ama sa panahong iyon. {W Unawa 3.5} (Walang panandang ay ang panaguri kung nasa harap ng pangungusap.) {P-P=P-K(P-N)}
[2]Nang imulat ni Kaimito ang kanyang mga mata ay nasa sanga na ito ng kanyang puno. {W Prutas 3.5} {P-P=P-K(P-N)}
[3]Ako'y laging nasa lunsod at ang aking paniniwala'y ... {W Lunsod 3.2} (Panuring sa pariralang may nasa ang pang-abay na laging.){P-P=P-K(P-N)}
[4]Binabasa ang nasa isip ng katabi. {W Bulaklak 8.6} {P-T=P-K(P-N)}
[5]"Sino 'yan?" tanong ng nasa loob. {W Bulaklak 8.19} {P-W=P-K(P-N)}
[6]Narito ako dahil dito raw matatagpuan ang kayamanang nasa dulong arko ng bahaghari. {W Samadhi 4.2}{P-L=P-K(P-N)}
[7]Dumako siya sa halos kalagitnaan ng mahabang estero na nasa likod ng unibersidad. {W Anak ng Lupa 3.7}{P-L=P-K(P-N)}
[8][a] Malaki ang itinangkad ni Ahia kumpara sa nasa larawan. {W Nanyang 21.13} [b] ... kumpara sa [tangkad na] nasa larawan.(Madalang ang yaring may sa nasa [8a]; isa lamang ang nakita sa Pagtitipong Panggawaan. Ang yaring ito ay maaari ding ipinapalagay na "karaniwang" pandako kung saan kinaltas ang salitang pang-ubod na tangkad [8b].){P-K=P-K(P-N)}

(3) Maaaring ipalagay na pandako ang parirala ng pananong na nasaạn [10] {12-2.1}. Madalang na ginagamit ang nasa kasama ang mga tao at panghalip na panao. Pinagmulang inilalarawan ng nasa ang lugar at ng sa ang may-ari. Makaluma ngayon ang kaibahang ito, at palaging ginagamit ang sa [11c 11d]. Hindi maaaring gamitin ang nasa kasama ang panghalip na pamatlig; sa halip nito, ginagamit ang anyong makadiwa katulad ng nandoọn [12] {7-1.1 [7]}.

 
[10]Nasaan na ang bundok Arayat? {W Ulan 20.1}
[11][a] Nasa kanya ang libro. [b] Na kay Juan ang libro. [c] Sa kanya ang libro. (Nasa kamay niya o may-ari siya.) [d] Kay Juan ang libro.
[12][a] Na doon ang palay. [b] Nandoon ang palay.

Tungkol sa palaanyuan ng nasa tingnan din sa {15K-322 Θ}.


4-3 Mga pangkaroon at mga parirala nito

(1) Sa wikang Filipino, may tangi-tanging uri ng pangungusap na pasalaysay; tinatawag itong sugnay na pangkaroon ('existential clause'). Sa pamamagitan ng salitang pangkaroong mayroọn, walạ at marami (susi {TK/D}) ay nabubuo ang pariralang pangkaroon (susi {P-KD}). Anyong dinaglat ng mayroọn ang may.

(2) May pang-angkop ang pariralang pangkaroon {11-4 (3)}. Ikinakabit ang anyong -ng sa pangkaroon. Ito ang nasa harap ng pariralang pangngalan na bumubuo ng pariralang pangnilalaman ng pariralang pangkaroon. Maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pangkaroon; sa kalagayang ito ay itinutulak sa (huling) kataga ng panggitaga ang pang-angkop. Subalit walang pang-angkop ang dinaglat na pangkaroong may at hindi maaaring magamit na salitang makatukoy ng panggitaga.

(3) Sa maraming kalagayan, pampalaugnayang gaya ng pariralang pandakong may nasa ang mga pariralang pangkaroon {4-2.2}. Palaging ginagamit sa loob ng ibang pariralang pangkayarian ang pariralang pangkaroon. Maaari ito ang panaguri [1-3], paniyak [4] {2-4.6 (3)}, pantuwid [5], panlapag (panuring sa pariralang pangngalan [6 7]) {8-7.6} at pandako [8]. Sumusunod sa pananda ng ibang pariralang pangkayarian ang pananda [3-8]. Hindi maaaring malaya sa pangungusap ang pariralang ito.

 
[1]May pagtatangka mismo ang diksiyonaryo na gamitin bilang modelo ... {W Javier 3.5} (Walang panandang ay ang panaguri kung nasa harap ng pangungusap.) {P-P=P-KD(P-N)}
[2]Walang lobong manloloko kung walang kambing na magpapaloko. {W Aesop 3.1.3} {P-P=P-KD(P-N)}
[3]Ngayong ako ay may sapat nang edad ngunit kaunting kakalaman {W Damaso 4.1} {P-P=P-KD(P-N)}
[4]Maraming pangungusap sa Filipino ang walang tiyak na paksang pinag-uusapan. {W Aganan 4.3.2} {P-T=P-KD(P-N)}
[5]Naghanap siya ng may magkakalinga sa kanya. {W Pang-unawa 3.5} {P-W=P-KD(P-N)}
[6]Yakap-yakap ang isang babaing may sakit. {W Angela 3.11} {P-L=P-KD(P-N)}
[7]"Nangyari na 'yon," sabi ni Ada na walang bahid-hinanakit ang tinig. {W Bulaklak 8.7} {P-L=P-KD(P-N)}
[8] May mga yabag na lumapit sa may pintuan. {W Bulaklak 8.19} {P-K=P-KD(P-N)}

(4) May sariling katangian ang pariralang pangkaroon:

 
[9]Walang hangin dito bagaman dito nagmumula ang hangin mula hilagang silangan. {W Ambrosio 2006 1.3.2}
[10]Kung may sasabihin ka'y ngayon na. {W Nanyang 22.14}
[11]Hindi bale, may gagawin tayong tiyak na ikagagaan ng loob mo. {W Pang-unawa 3.2}

(5) Karaniwang pangkaroon ang walạ, minsan nagagamit itong pang-uri [12a 13b 14]. Samantalang karaniwang pang-uri ang marami, madalas na nagagamit itong pangkaroon [15 16]. Halatang pang-abay na untaga ang may sa ilang yaring may pamilang o iba pang pamparami [17 18] {10-2.2 (2)}; pansemantikang dinadagdagan ang kahulugang 'humigit-kumulang'. Pati nagagamit na unlapi sa pangngalan at pang-uri ang may [19]. Malaki ang angkang-salita ng walạ.

May anyong pangalawa na meroọn at meron ang pangkaroong mayroọn {14-2.5.7}; madalang ang paggamit ng me sa halip ng may. Ginagamit ang anyong pangalawang ito sa pananalitang pang-araw-araw lamang.

 
[12][a] Wala sa ilalim ng upuan ang pusa. [b] Nasa ilalim ng upuan ang pusa. (Sa [12a], panaguri ang pang-uri na wala; pagtanggi ng pariralang nasa [12b].){U}
[13][a] May tubig ba?{TK/D}
 [b] Mayroon. Wala. {4K-302}{U}
[14]Kung wala ang amo kong si Nanay Carmen ... {W Angela 3.2} {U}
[15]Marami pa sana akong itatanong, ngunit umalis agad ito ... {W Angela 3.8} {TK/D}
[16]Maraming larawan ang naglaro sa utak ko. {W Angela 3.8} (Kung sana'y pang-uri ang marami at dahil dito panuring sa larawan ay maaaring kinaltas ang marami. Di-makabalarila ang yaring larawan ang naglaro.) {TK/D}
[17][a] Mahaba ng may isang metro ang patpat. [b] Mahaba ng isang metro ang patpat. (Panuring ang may [17a], maaaring kaltasin [17b].){A}
[18]Nagtatrabaho ako dito nang may ilang buwan. {A}
[19][a] Maysakit. {N} [b] May-akda. {N} [c] May-sakit. {J} (Walang gitling (maliban kung patinig ang unang tunog ng ugat-salita [19b]) ang pangngalang may may [19a] {8-2.1}. Bukod dito, may mas maraming pang-uring may may, palaging nagkakaroon ng gitling ang mga ito [19c] {9-2.2})

(6) May ilang kalagayan kung saan pariralang malaya ang pariralang pangkaroon [20 21] {4K-303 Θ}. May pang-angkop ang pariralang pangkaroon sa [20]; samantalang walang pang-angkop ang pang-umpog sa [21].

 
[20][a] Walang hinto silang nagtakbuhan. [++] [b] Nagtakbuhang walang hinto ang mga tao. [0] (Sa [20a], "salitang" makatukoy ng panggitagang paniyak ang pariralang pang-umpog na walang hinto, may pang-angkop {5-3.5}. Hindi magaling ang "tumpak" na panlapag sa [20b].)
[21]Nagtagbuhan sila nang walang hinto. [++] (Pang-umpog na may panandang nang ang pariralang pangkaroon.)

4-4 Mga bahagi na pariralang pandako

4-4.1 Pariralang pangngalan sa pandako

Karaniwang may pariralang pangngalan ang pandako [1-5]; pariralang may sa sa [1 2], pariralang may nasa sa [3] at pariralang pangkaroon sa [4 5]. Pinag-iisa ang panandang sa at ang pantukoy na si at sinạ; kay at kinạ ang kinalabasan [6 7] {8-6.3 (2)}. Maaaring panghalip na SA na panao at pamatlig ang salitang pang-ubod ng pariralang pandako [1 8 9]. Di-lunan ang paggamit ng panghalip na dito sa pangungusap na [9]. Pati pandiwaring makangalan ang bumubuo ng pariralang pandako [10] {4-4.3}.

 
[1] Maraming halik at yakap ang ibinigay sa akin ng aking walong kapatid. {W Mumo 3.8}
[2]Sa nakaraang anim na taon nating di pagkikita ... {W Madaling Araw 3.2}
[3]Nasa kalamigan ng lupa ang kaluwalhatian ko! {W Uhaw 3.24}
[4]Mayroon ding bangkong kawayan. {W Ulan 20.17}
[5]Sino ang may gusto ng kape? (Dito ang gusto ay pang-abay na pangmarahil na nagagamit na pangngalan {10-4.2 (2)}.)
[6]Lahat ng kuwento at tula ay para kay Joe. {W Suyuan 5.15}
[7] ... ang dahilan ng pagkakagulo kina Aling Terya. {W Piso 3.1}
[8]Pinuntahan ko ang gusaling sinabi sa akin ng bata. {W Angela 3.10}
[9] Iniabot dito ng lalaki ang mga sariwang prutas na binili nito sa Santa Barbara. {W Karla 5.205}
[10]Nagbigay ako ng pagkain sa nagugutom.

4-4.2 Mga pariralang SA-NG ("Huwad na pang-ukol")

Ginagamit ang mga anyong sa .. ng upang ipahayag ang pansemantikang tungkulin ng pang-ukol na panlunan [1 2b 3] at minsan pamanahon [2a], pagsanhi at pamaraan {4K-421}. Pariralang pandako ang yari. Ang salitang-ubod nito ay pangngalang may pariralang pantuwid bilang panuring. Maaari ding pariralang may nasa [3]. Tinatawag naming 'pang-ukol na huwad na SA-NG' ang yaring ito. May kalagayan kung saan hindi bagay ang pantuwid na sumusunod; kung gayon babaguhin ang pariralang SA-NG [4]; iba pang mga halimbawa sa {4K-422}.

 
[1]Tumigil ang dalawa sa tapat ng bahay nina Ada. {W Bulaklak 8.18}
[2][a b] Sa loob ng apat na siglo at sa pagitan ng nabanggit na mga bokabularyo ... {6K-741 Σ [1]}
[3]... ang maraming sobreng nasa ibabaw ng mga magasin. {W Suyuan 5.2}
[4]Sa halip na magsimba, siya ay natulog. (Pinaikling sugnay na na magsimba sa halip ng pantuwid {3-2.3}.)

4-4.3 Pandiwari sa pariralang pangkaroon

(1) May anyong makadiwa sa pariralang pangkaroon. Ipinapalagay ito pandiwaring makangalan {N/D..}. Alinsunod sa katutuan nito {6-6.4}, anyong makadiwang walang kabisaang pang-ubod ang pandiwari. Sa pangungusap na [1-3], ang pandiwari ng pandiwang balintiyak ay bahagi ng pariralang pangkaroon at hindi panaguri ng pangungusap [4a|b]. Binubuo ang ganitong pangungusap kung ayaw banggitin ang tagatiis [5a|b].

Binubuo din ang yaring ito ng pandiwang tahasan [6]. Alinsunod sa mga tuntunin ng pandiwaring makangalan, karaniwang ginagamit ang anyong pamanahon [1-6], madalang lamang ang paggamit ng pawatas [7].

 
[1]May masasabi ka sa wikang Filipino na hindi mo masasabi sa Ingles. {W Cao 2013 3.16}
[2]Minsan gusto ko na siyang sisihin, ngunit wala rin namang kahihinatnan ang pagsisi sa iba at sa sarili. {W Damaso 4.4}
[3]Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. {4K-431 Σ}
[4][a] Mayroon pang ginagawa si Victoria.
 [b] Ginagawa ni Victoria ang tungkulin niya. [c] Mayroon pang ginagawa ang mga tungkulin si Victoria. ( (Sa [4a], walang kabisaang pang-ubod ang ginagawa. Sa [4b] pandiwang may kawani ito. Sa [4c], bawal ang kabisaang pang-ubod sa loob ng pariralang pangkaroon.)
[5][a] Sa wakas may nakita na rin ako. {W Piso 3.3} (Walang pagbanggit kung ano ang nakita.) [b] Pinagmasdan niya ang ilog at doo'y nakita niya ang sariling anino. {W Aesop 3.3.1}
[6]May bumagabag sa aking loob. {W Dayuhan 3.22}
[7]Pauwi na ako ng bahay nang may mapansin ako. {W Piso 3.1}

(2) Maaaring ituring ang pandiwaring nasa pariralang pangkaroon sa iba pang parirala [8c]; sa pangungusap na kahambing ito ang paniyak [8a]. Sapagkat bawal may kawani ang pandiwari (dahil dito, walang paniyak), idinaragdag ang pariralang naturan gaya ng (o bilang) panuring na may anyo ng panlapag. Nanggagaling sa pagkakasama ng pandiwari at panuring nito ang pang-angkop na ipinagbabawal na kaltasin [9b]. Nangingibabaw ang pandiwari ng pandiwang balintiyak [8 9], sa [10] ang ugat-salita lamang. Maaari ding pandiwari ng pandiwang tahasan [11 12].

 
[8][a] Naririnig ko ang tinig niya. (Kawani ng pandiwang naririnig ang paniyak na ang tinig niya.)
 [b] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig ako.
  [c] ... pinakiramdaman ko kung may maririnig akong tinig at kalabog. {4K-432 Σ} (Panuring sa pandiwaring naririnig ang pariralang na tinig at kalabog.)
[9][a] Hindi naibigay ng tsa ang ginhawa. (Bahagyang magaling ang pangungusap na [9a], dahil di-tiyak ang paniyak na ginhawa.)
 [b] Hinilamusan siya ni Ina ng malahiningang tsa, nguni wala itong naibigay na ginhawa. {W Uhaw 3.12} (May dalawang pang-angkop ang pangungusap na [9b]. Galing sa pangkaroon ang una (itong). Ang pangalawa ay nasa pagitan ng pandiwari at pariralang pangngalang makaturing sa harap ng ginhawa.)
[10]Nakita niya ang mga batang may tulak-tulak na maliịt na karitọn sa harap ng isang palengke. {W Anak ng Lupa 3.3} (Sa halip ng pandiwang itulak ay nagagamit na pandiwari ang ugat-salitang inuulit na tulak-tulak.)
[11][a] Walang nagdaraang bus dito. [b] Walạ ring kalesa. {W Nanyang 12.21} (Dahil sa [11b] sana'y dapat ipalagay na bus ang salitang pang-ubod ng pariralang pangkaroon. Kung gayon dapat ilipat ang yaring ito sa {4-4.1}.)
[12]Pag may dumarating na ilang mamimili, napipilitang pumasok si Lim Kui sa tindahan para harapin ang mga ito. {W Nanyang 11.10}

{Θ}  May pandiwari at pangngalang sumusunod ang yari sa itaas. Ikinakabit ang dalawa sa pamamagitan ng pang-angkop. Bumubukal ang katanungan kung talagang panuring sa pandiwari ang pangngalan o kung baligtad na ang pangngalang itinuturing sa pandiwari ang salitang-ubod ng pariralang pangkaroon. Sa ilang yari lamang ay maaaring ipagpalagay ang ikalawa [11a 12], kung gayon dapat ilipat ang yaring ito sa {4-4.1}. Walang katanungang ganito sa talataang (1), doon tiyak na ang pandiwari ang salitang-ubod ng pariralang pangkaroon.

(3) Nagsasaad ng paniyak lamang ang pagtatalakay sa talataang (2). Kung pantuwid o pandako ang ipinaugnay sa pariralang pandiwa bilang panaguri, ito'y kawani at pati panuring {6-2.1 *}. Kung maging pandiwari ang pandiwa ay mawawalan ng katangiang kawani ang pantuwid at pandako. Mayroon pa naman itong katangiang panuring [13-15].

 
[13]May bibigyan ako ng bulaklak.
[14]May ipapakita ako sa iyo.
[15]May sumisigaw ng "Magnanakaw!". {W Angela 3.6} (Pandiwang tahasan.)

(4) Maaaring tumuring ang pang-abay na pangmarahil sa pandiwaring makangalan. Ipinapalagay na panuring sa pandiwari ang pang-abay na pangmarahil. Gaya ng karaniwang paggamit ng pang-abay na pangmarahil ay nasa pawatas ang pandiwari [16-19]. May pandiwang tahasan ang karamihan ng yaring ito [16-18], maaari ding pandiwang balintiyak [19].

Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil na makangalan ay pantuwid ang tagaakala [16a] {10-4.1.2 (1)}. Dahil dito hindi maaaring maitanong ang tagaakala. Maaaring ito sa pangungusap na may pariralang pangkaroon [16b].

 
[16][a] Gusto kong matulog. (ko ang tagaakala at pantuwid.)
 [b] Sino ang may gustong matulog?
[17]At sa panahong mahina ang negosyo, sino ang may gustong mawalan ng isang suki? {4K-433}
[18]Wala namang may gustong sumuot sa ilalim ng sahig para sirain ang mga lungga. {W Nanyang 14.1}
[19]Halika na, Mr. Tan, may gusto akong sabihin sa 'yo. {W Nanyang 13.23}

4-4.4 Sugnay sa halip ng pandako

(1) Maaaring sugnay ang nasa halip ng pariralang pandako, sugnay na makaangkop [1b] o sugnay na pangatnig na may kung [2b]. Nawawala ang panandang sa bilang pagtatanda ng pandako; hindi na maaaring makita ang pandako. Dahil dito, madalang ang yaring ito

 
[1][a] Ang ibang mga bata ay natatakot sa kaniyang hitsura. {W Pagbabalik 3.11} {P-K}
 [b] Natatakot akong matuklasan ito ng aking mga magulang. {W Angela 3.16} {P-K=S-L}
[2][a] Pupunta ang bata sa laruan.{P-K}
 [b] Pupunta ang bata kung saan siya makapaglalaro. {P-K=S-K}

(2) Maaaring sugnay na may pangatnig na tuwịng ang nilalaman ng pariralang pandako [3-5] {13K-5211 [53]}.

 
[3]Sa tuwing nagdarasal ako, lubos ang pasasalamat ko sa Diyos dahil ... {W Krus 3.1}
[4]Hindi mo ba napansin na sa tuwing lulusong ako sa tubig ...? {W Madaling Araw 3.6}
[5] Naroon ang pagmamalaki ng kanyang ina sa tuwing may pupuri sa kanya. {W Unawa 3.3} {4-4 [2]}

4-5 Pariralang pandakong malaya

(1) Maaaring maging malayang bahagi ng pangungusap ang pariralang pandakong may panandang sa [1-3] (susi {P-K/L}). Ito ay pandakong panlunan [1b] o pamanahon [1a] na kaugnay sa buong pangungusap, hindi lamang sa pariralang pandiwa o iba pang parirala. Sapagkat walang kawaning pamanahon ang pandiwa, palaging malaya sa pangungusap ang pariralang pandakong pamanahon. Karaniwang nasa gilid ng pangungusap ang pariralang malaya [1 2]. Kung nasa unahan, maaaring gamitin ang panandang ay sa unahan ng panaguri [2].

Maaaring itanong ang pariralang malaya sa pamamagitan ng panghalip na saạn [4] at ng pang-abay na kailạn [5a].

 
[1][a b] Minsan, nag-iinuman kami sa gabi   sa mga paborito niyang bahay-aliwan. {W Angela 3.20} (Dalawang pandakong malaya, pampanahon ang una, panlunan ang pangalawa.)
[2]Sa araw ding iyon ay nagsimula kami nina Itay at Inay sa kani-kaniyang trabaho. {W Pagbabalik 3.4}
[3]Doon ko nakilala ang isang lalaking may katandaan na. {W Damaso 4.5} (Pariralang pandakong malaya ang panghalip na pamatlig na SA na doon.)
[4][a] Saan naglalaro ang mga bata?
[5][a] Kailan siya darating? [b] Sa Linggo siya darating. (Pariralang pang-abay na malaya ang pananong kailan.)
[6]Sa buhay kong ito ang hihilingin ko. {13K-5332 Σ} (Kataliwasan ang pandakong may pang-angkop.)

(2) Maaaring nagagamit na salitang makatukoy ng panggitaga ang pariralang pandakong malaya [5b 7-9]. Walang pang-angkop ang yaring ito.

 
[7]Sa loob ng restoran siya nagpahinga. {W Angela 3.5}
[8]Sa unang upuan niya ito pinaupo. {W Prutas 3.4}
[9] Doon na kami magpapakasal. {W Arrivederci 3.9}
Higit na maitim ang limbag = Pandakong malaya. May salungguhit = Hutaga ng panggitaga.

4-6 Θ Pariralang pandako

4-6.1 Θ Palakuruan ng pariralang pandako

May tatlong iba't ibang uri ng pariralang pandako sa pagtatalakay namin. Bukod sa pariralang may panandang sa ay may pariralang may nasa at may pariralang pangkaroon. May magkakasama at magkakabukod na katangian ang tatlong uri. Dito gusto namin talakayin ang katangiang ito upang pasiyahan kung talagang maaaring pagsama-samahin ang tatlong uri sa iisang pariralang pandako.

Malapit sa pariralang may sa ang pariralang may nasa. Malapit din sa pariralang nasa ang pariralang pangkaroon. Di-lubhang malapit ang pariralang may sa sa pariralang pangkaroon:

sanasa ↔ pangkaroon

Pariralang may sa at pariralang may nasa
Pangkaraniwan, walang alinglangan na magkatulad ang dalawa. Panlunan ang kahulugan ng dalawa. Magkapareho ang pagbuo, palaging pariralang pangngalan ang nasa loob. Maaaring panaguri ng pangungusap ang dalawa at maaaring tumuring sa pangngalan. Bumubuo ng pariralang SA-NG ang dalawa.

Sa wastong pagsusuri, malaking pagkakaiba ang dapat pansinin:
- Maaari / hindi maaaring malaya sa pangungusap.
- Hindi kailanman / karaniwang may pang-angkop kung panuring sa pangngalan.
- Malimit / hindi kawani ng pandiwa.
- Madalang / palagiang pagsasalubong ng dalawang pananda.
- Maaari / hindi maaaring panuring sa pariralang pang-ukol.

Pariralang may nasa at pariralang pangkaroon
Kahit magkaiba ang tungkuling pansemantika, halos magkapareho ang yaring pampalaugnayan ng dalawa, wala itong pagkakaibang napakahalaga.

Kinalabasan
Kung gustong ihiwalay ay dapat ibukod ang sa sa kaisahan ng nasa at pangkaroon. Kung hindi kapani-paniwala ang paghihinuhang ito ay dapat pagsama-samahin ang tatlong uri sa iisang pariralang pandako. Kung ganito, pananda ng pandako at salitang pangkayarian ang sa, ang nasa at pati ang pangkaroon. Kung kaya pariralang pangkayarian ang lahat ng mga ito.

Para sa nasa at sa pangkaroon, marahil na maaaring ipasok ang tanging uring may katawagang 'malapananda' at 'pariralang malapangkayarian'.


4-6.2 Θ Pariralang pandako sa Patakaran

Sa Patakaran nagpasok kami ng apat pang pariralang pangkayarian sa tabi ng panaguri at paniyak. Isa sa mga ito ang pariralang pandako. Sumusunod ang paglalarawan ng pariralang pandako sa Patakaran.

 Tungkulin ng pandakoPananda Binubuo ang pandako ng

[1]Panagurisanasa TK/DP-N{2-4.6}
[2]Paniyaksanasa TK/DP-N{2-4.6}
[3]Pariralang malayasa  P-N {4-5}
[4]Kawani ng pandiwasa  P-N{6-2.1}
[5]Panuring sa par. pangngalansa P-N{8-8.2}
[6]Panuring sa par. pang-ukolsa P-N{9-7.2}
[7]Panlapag (panuring sa par. pangngalan) nasaTK/DP-N {8-7.6}
[8]Kawani ng par. pang-urisa P-N{9-4.2}
[9]...  TK/DP-V {4-4.3}
Madalang lamang maaaring halihan ng sugnay ang pandako.{4-4.4}


Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_P-A.htm
11 Pebrero 2011 / 05 Setyembre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 4 Mga Pandako

Simula ng talaksan   4K   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag