8K Mga Pangabit sa Mga Ngalan
(Talaksan 8K/1)

{8K-101} Mga katawagan sa ngalan at sa pariralang nito

Ginagamit ang katawagang pangnglan at panghalip upang magpangalan ng bahagi ng panalita sa aghamwikang Filipino. Dahil malimit na magkapareho ang kilos ng dalawang bahagi ng panalita ay dapat gumamit ng katawagang pang-itaas. Para dito, karaniwang ginagamit ang unlaping pang- (halimbawa panuri kay { Aganan 1999 p. 21}), ngunit bawal ito dahil ginagamit na ang salitang ganito sa ibang katawagan. Gusto naming ipasok ang salitang walang panlaping ngalan para sa katawagang pang-itaas na ito. Alinsunod dito, maaaring gamitin ang pang-uring hango para sa pariralang pangngalan.

Maaari ding piliin ang salitang Lating 'nomen' para sa katawagang pang-taas sa pangngalan at panghalip. Kung gayaon, mga nomen ang maramihang Filino, pangnomen ang pang-uri at pariralang pangnomen ang katawagan sa parirala. Di-lubhang magaling ang pag-angkat nang pang-uring 'nominal' dahil ugat ng salita ang inaangkat ng wikang Filipino (hindi bahagi ng panalita) {15-2.4}.

{8K-211} Diin ng pangngalang may hulaping -an at -han

	Ugat ng salita: Diin at tunog na huli				Diin ng pangngalang hango
	Ika-2 Katinig	Ika-2 Patinig	Huli Katinig	Huli Patinig	Ika-2	Huli	Higit sa isa

[1]	hapon				hapunan
[2]	dahil					dahilạn
[3]	sabit					sabitạn
[4]	sabong					sabungạn
[5]	titis					titisạn
[6]		aga			agahan
[7]		dulo			duluhan
[8]		sama				samahạn	samahan
[9]			aklạt		aklatan
[10]			tanggạp		tanggapan
[11]			tahị				tahian
[12]			larọ			laruạn	laruan
[13]				abọ		abuhạn	abuhan
Ika-2 = Diin sa ikalawang pantig mula sa huli. Huli = Diin sa huling pantig. Higit sa isa = May higit sa isang diin.

{8K-212} Pandiwang may hulaping -in

aralịn damdamin gawaịn hangarin inahịn inumin kanin labahin tanawin usapịn.

{8K-213} Diin ng pangngalang may panlaping ka--an und ka--han

	Ugat ng salita: Diin at tunog na huli				Diin ng pangngalang hango
	Ika-2 Katinig	Ika-2 Patinig	Huli Katinig	Huli Patinig	Ika-2	Huli	Higit sa isa

[1]	hina laya yaman				kahinaan kalayaan kayamanan
[2]	ligid danas					kaligirạn karanasạn
[3]			damdạm		karamdaman
[4]			hiyạ				kahiyaan
[5]				pulạ		kapulahạn
Ika-2 = Diin sa ikalawang pantig mula sa huli. Huli = Diin sa huling pantig. Higit sa isa = May higit sa isang diin.

{8K-214} Pangngalang may unlaping mag- at mang-

Makaluma na ang anyong pangmaramihang na inilalarawan ni { Lopez 1937 p. 36} kung baga ang mag-aamạ mula sa mag-amạ.

Halatang hinango sa pandiwang mag- at mang- ang pangngalang may unlaping mag-&- at mang-&- na naglalarawan ng trabaho; gayunman hindi ito matalik sa anyong panghinaharap ng pandiwang ito. Walang diin ang pantig na inuulit ng ugat. Bukod dito, may di-pagkapanay ng diin na palasak sa pangngalang hinango [2 4 | 1 6]. Pati mahirap unawahin na hinahango sa anyong panghinaharap ang tawag sa mga trabaho. Hindi bumubuo ng anyong ito sa trabaho ang lahat ng pandiwang mag- [5].

[1]	aral	mag-aral	mag-aarạl
[2]	aral	mangaral	mangangaral
[3]	isdạ	mangisdạ	mangingisdạ
[4]	lako	maglako	maglalako
[5]	luto	magluto	~~magluluto~~ tagaluto
[6]	saka	mag-saka	magsasakạ
[7]	tahị	manahị	mananahị

{8K-215} Pangngalang may panlaping pa-

[1]	bagsạk	pabagsạk
[2]	dusa	parusa
[3]	[hiwatig]	pahiwatig
[4]	[kinịg]	pakinịg
[5]	lawịt	palawịt
[6]	salamat	pasalamat, pasasalamat
[7]	[ubaya]	paubaya

{8K-216} Pangngalang may unlaping pag- (maliban sa pangngaldiwa)

pagka-
Maaaring hanguin sa ugat ng salita ang pangngalang may pagka- [1-4], maaari din sa salitang hinango [5].
{ VCS pagka-} 'Prefix used in forming nouns, expressing (a) a certain fact, state or condition: as in pagkamasamạ, fact or state of being bad; (b) reason or cause: as in pagkamatạy, reason or cause of the death; ...' (Vgl. [18])
[1]	buhay	Pasko ng Pagkabuhay.
[2]	inggịt	Puno ng pagkainggit ang mga bata nang makita nila ang bagong bisikleta ni Tomas.
[3]	tao	Mabuti ba ang pagkatao niya?
[4]	wala	Ikinabahala ni Lolo ang pagkawala ng aso.
[5]		[a] Pagkakaibigan \|pagka+kaibigan\| [b] Pagkamagalang \|pagka+magalang\| [c] Pagkamarumị \|pagka-marumi\|
pagka-
[6]	buọ	Pagkabuọ.
[7]	wili	Hanggang saan ang pagkawili mo sa musika?
pagkaka-
[8]	akbạy	"...", sabi ni Rod at binaba ang pagkakaakbay. {W Suyo 5.6} (Pang-uri ang magkaakbay.)
[9]	halagạ	Pagkakahalagạ. (May kahulugang iba ang pangdiwang magkahalagạ, pang-uri din ang salitang magkahalagạ.)
[10]	sunọd	Pagkakasunọd. (Pang-uri ang magkasunọd.)
Hindi maaaring malinaw na ibukod kung pangngalan o pangngaldiwa ang pagbabatay na may magka-. Sabi naming pangngalan kung walang pandiwang magka- na katumbas. Mga halimbawa sa pangngaldiwa: magkasakịt - pagkakasakịt, magkagutom - pagkakagutom.
pagkaka-
{ VCS pagka-} 'Prefix used in forming nouns, expressing ... (c) manner by which something was done, with the ka- syllable reduplicated: as in pagkakabura, manner by which something was erased.'
[11]	buọ	Ayon naman sa makabagong gramatika na batay sa estruktural pagkakabuo ... { Aganan 1999 p. 22}
[12]	labạs	Pagkakalabạs.
[13]	liban	Pagkakaliban.
[14]	lungkọt	Pagkakalungkọt.
[15]	sala	Parurusahan ang anumang pag-ulit ng pagkakasala.
[16]	tirạ	Pagkakatirạ.
[17]	unawa	Malawakang pagkakaunawa sa sariling wika. { Abeleda}
Hindi maaaring malinaw na ibukod kung pangngalan o pangngaldiwa ang pagbabatay na may magka-. Sabi naming pangngalan kung walang pandiwang magka- na katumbas. Mga halimbawa sa pangngaldiwa: magkabagay - pagkakabagay, magkaibạ - pagkakaibạ, magkaisạ - pagkakaisạ, magkakabịt - pagkakakabịt, magkataọn - pagkakataọn, magkaugnạy - pagkakaugnạy. pagkakamalị ist ein Gerundium von magkamalị \|mag+kamali\|.
pagkang-
[18]	patạy	Biglang pagkamatay ng ilaw.
pagkapag-
[19]	bagay	Maayos ang pagkapagbagay sa reyna at naging hari nito.
pagmama-
Pangngalan ang binubuo mula sa pang-uring may ma- sa pamamagitan ng unlaping pag- at ng pag-uulit ng unlaping ma-. Inlilalarawan ng pangngalang pagmama- na ito ang pangngalang basal na katumbas sa katangian [20 21].
[20]	madalị	Pagmamadalị.
[21]	malakị	Pagmamalakị.

{8K-217} Pangngalang may panlaping pala--an

Kaugaliang may Kahulugan ng lalagyan ang kumpol-panlaping pala--an:

'They express containers of what the word-base denotes particulary when referring to immediate household needs' { Lopez 1937 p. 38}.

Kasakuluyan, mayroon ding kahulugang may matalinghagang paglalarawan ang kumpol-panlaping ito:

'Arrangement, system or style of' { VCS 1978 pala-}.

Tingnan din sa {15-2.5}.

Lalagyan
[1]	bigạs	Palabigasan.
[2]	asịn	Palaasinan.
[3]	singsịng	Palasingsingan.
Pamamaraan
[4]	baybạy	Palabaybayan.
[5]	bigkạs	Palabigkasan.

{8K-241} Pangngalang lahat

(1) Sinuri namin ang pangungusap na may lahạt sa Pagtitipon Panggawaangnamin (52 pangungusap). Lubhang malimit, pangngalan ang lahạt ([1-11], 47 pangunguap). Sa karamihan ng pangungusap na ito ([1-6], 32 pangungusap), lahạt ang paniyak. Sa 25 pangungusap nito ([1 2 3 6]), may panandang ang ang paniyak na lahạt samantalang 7 pangungusap ([4 5]) ang walang panandang ang. Sa 17 pangungusap [2 3 4], itunuring ang paniyak na lahạt ng pantuwid. Sa isa lamang sa mga pangungusap na ito [3], may pantukoy na pangmaramihang mga ang pantuwid.

*Salitang pang-ubod ng paniyak ang lahạt.* 32 pangungusap.
[1]	Ginawa ko ang lahat upang siya'y maakit ko. {W Material Girl 3.7} (ang lahạt: Paniyak na may ang at walang panuring. 13 pangungusap.)
[2]	Tila naglaho ang lahat ng kaalaman ... {W Madaling Araw 3.8} (ang lahạt ng: Paniyak na may ang at may pantuwid na tumuturing. Walang pantukoy na pangmaramihang mga ang pantuwid. 10 pangungusap.)
[3]	Totoo ba'ng lahat ng mga ito? {W Samadhi 4.3} (ang lahạt ng mga: Paniyak na may ang at pantuwid. May pantukoy na pangmaramihang mga ang pantuwid. 1 panungusap.)
[4]	Wala akoong problema upang maitinda lahat ng aking mansanas. {W Busilak 2} (lahạt ng: Paniyak walang pananda at may pantuwid. 6 pangungusap.)
[5]	Lahat ay nanunuyo at gumagawa ng paraan para makuha ang kanyang atensiyon. {W Karla 207} (lahạt: Paniyak na walang ang at walang pantuwid. 1 pangungusap.)
[6]	Narinig ko ang lahat na sinabi mo sa mga rosas. {W Rosas 3.27} (ang lahạt na: Paniyak na may ang at may sugnay na makaangkop. 1 pangungusap.)
[7]	Binati ang lahat niyang mga kasama, ngunit si Juan ay nilampasan. { LJE lampas} (ang lahạt: Paniyak na may ang at may pangangkop; salitang makatukoy ng panggitagang pantuwid ang lahạt.)
*Salitang pang-ubod ng pandako ang lahạt.* 6 pangungusap.
[8]	Mabuti pa'y maghain ka na pati sa lahat. {W Boak 2}
[9]	... higit sa lahat ... ... mehr noch ...
*Salitang pang-ubod ng pandako ang lahạt.* 5 pangungusap.
[10]	Marahil ikatutuwa ng lahat kung mawawala na ako dito sa mundng kinabbilangan nila. {W Material Girl 3.11}
lahạt at panghalip na panao. 4 pangungusap.
[11]	Kaming lahat ay dumulog sa pagkain. {W Boak 3}

(2) Ilang pangungusap na may lahạt ang may paglundag sa paniyak {11-8}. Kung gayon, katulad ng pang-uri ang kilos ng lahạt [12-15]. Sa pangungusap na [16] ginagamit ang lahạt bilang pang-uring makaturing inihuhuli, sa tabi ng panuring na iniuunang pawa at ng pantukoy na pangmaramihang mga.

[12]	Pagkahinga ay ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {W Busilak 1}
[13]	Pero binalewala ko na lang lahat ang mga isiping iyon at magkasabay na kaming naglakad. {W Piso 3.4}
[14]	Totoo lahat ang nagaganap sa harapan mo {W Rosas 3.25}
[15]	Hinayaan ka niyang umiyak hanggang naibuhos mong lahat ang iyong pagsisisi. {W Rosas 3.27}
[16]	Pawang mga tula na lahat ay may pag-aalay sa iisang pangalan - kay Joe Carter. {W Suyo 5.15}
[17]	... lahat niyang damit. (Dahil sa pagbubuo ng panggitagang pantuwid, yata pang-uri at panuring sa damit ang lahat.)

(3) Kahit walang halimbawa sa loob ng 52 pangungusap na naturan, maaaring magamit na pang-abay ang lahạt {10K-2311 [8]}.

{6A-242} Paggamit ng sarili

Sa aghamwika, ipinapalagay na panghalip na pasarili 'reflexive pronoun' ang sarili { Kroeger 1991 p. 34 f}. Dahil dito, sinuri namin ang mga pangungusap na may sarili sa Pagtitipong Panggawaan namin (32 pangungusap). Sa higit na kalahati ng kalagayan, pangngalan ang sarili ([1-4], 18 pangungusap); sa ibang mga kalagayan, pang-uri ito ([5-7], 14 pangungusap). Pansemantika lamang ang gawing pasarili, ngunit may pangungusap kung saan wala itong gawing pasarili [4] o galing sa panghalip na panaong karagdagan ang gawing ito [1 3 6 7]. Kung may gawing pasarili, walang alintuntuning pambalarila ang nakita namin kung paano tumutukoy ang pariralang may sarili sa pariralang tangi (halimbawa sa pangungusap na [5]: tumutukoy sa pantuwid na niyạ na nasa harap ng paniyak na may sarili). Palagiang maaaring halinhan ang pangngalang sarili ng iba pang pangngalan kung baga buhay o katawan. Maaaring halinhan ang pang-uring sarili ng iba pang pang-uri kung baga tangi o katutubo. Walang katangiang di-pangkaraniwan ang nakita namin upang ibilang sa uri ng panghalip ang sarili (halimbawa: walang ang sa harap ng panghalip na pampaniyak).

*Pangngalan ang sarili.* 18 pangungusap.
[1]	... hindi lang niya talaga maintindihan ang kanyang sarili. {W Karla 5.208} (Pangngalan ang sarili at may pandakong paari. 8 pangungusap.)
[2]	Hinahayaan nila ang kani-kanilang mga anak na tuklasin ang sarili. {W Estranghera 3.6} (Pangngalan ang sarili na walang panuring. 5 pangungusap.)
[3]	Sa inis, di ko na napigilan ang sarili ko. {W Piso 3.3} (Pangngalan ang sarili at may pantuwid na paari. 4 pangungusap.)
[4]	May sarili siyang forte. {W Rica 5.3} (Pangngalan ang sarili at may pang-uring makaturing. 1 pangungusap.)
*Pang-uring makaturing ang sarili.* 14 pangungusap.
[5]	Doo'y nakita niya ang sariling anino. {W Äsop 2} (Pang-uring makaturing ang sarili. Walang pantuwid na paari ang pangngalang katumbas. 9 pangungusap.)
[6]	Hindi ko kayang pagtaksilan ang sarili kong damdamin. {W Madaling Araw 3.5} (Pang-uring makaturing ang sarili. May pantuwid na paari ang pangngalang katumbas. 4 pangungusapSätze.)
[7]	Mula sa kanyang sariling talambuhay ... {W Manunulat 3.4} (Pang-uring makaturing ang sarili. May pandakong paari ang pangngalang katumbas. 1 pangungusap.)

{6A-243} Paggamit ng kapuwa, kapwa

Ipinapalagay na pangngalan, pang-uri at panghalip ni { LJE kapwa} ang kạpwa, pangngalan (at pati panghalip at pang-uri) ni { VCS kapuwa} at pangngalan at panghalip ni { UPD kapuwa}. Napagbubukod ang dalawang kahulugan. Kung pangngalan, 'taong malapit sa akin' ito, sa iba pang mga kalagayan 'dalawa'.

Dahil dito sinuri namin ang mga pangungusap na may kapuwạ, kạpwa sa Pagtitipong Panggawaan (34 pangungusap). Pinapahirapan ang pagsusuri dahil palaging walang pang-angkop ang kạpwa. Kung bumubuo ng panlapag ang kạpwa, hindi ito magkabagay sa pang-angkop {5-2.2 (2)}; kung kaya walang malinaw na paghuhudyat ng panlapag. Dahil dito sinusubok naming bumuo ng pangungusap na magkatulad na may iba pang pangngalan, pang-uri o pang-abay [..b].

Maaaring gamitin alinsunod sa gusto ng may-akda ang anyong puspusang kapuwạ o ang anyong dinaglat na kạpwa, walang kaibahan ang tungkulin.

Pangngalan
Alinsunod sa pagsusuri namin, nagagamit na pangngalan ang kapuwạ, kạpwa sa 12 pangungusap:

Pangngalang walang panuring na tangi [1] (5 pangungusap).
Pangngalan na may pariralang panlapag-pandako inihuhuli bilang panuring [2 3] (4 pangungusap).
Pangngalang tambalan [4] (3 pangungusap).

Pang-uri
Nagagamit na pang-uri ang kapuwạ, kạpwa sa 11 pangungusap:

Panuring iniuuna sa pangngalan [5] (7 Vpangungusap).
Panuring iniuuna sa pangngalan na may panggitagang pantuwid [6] (1 pangungusap).
Panuring inihuhuli sa panghalip na panao [7] (1 pangungusap).
Panuring inihuhuli sa pangngalan [8] (2 pangungusap).

Pang-uring makaabay
Sa 11 pangungusap, nagagamit na pang-abay ang pang-uring kapuwạ, kạpwa:

Salitang makatukoy sa panggitagang paniyak [9] (6 pangungusap).
Salitang makatukoy sa panggitagang pantuwid [10] (1 pangungusap).
Pang-abay na iniuuna sa harap ng pang-uri [11] (3 pangungusap).
Panuring sa harap ng pandiwa (walang panggitaga) [12] (1 pangungusap).

Hindi namin ipinapalagay na pang-halip ang kapuwạ, kạpwa, dahil wala itong katangiang di-pangkaraniwan ng panghalip {6-4} at dahil palagi itong ginagamit nang walang pang-angkop.

[1]	[a] ... ang isang tao'y hindi marunong magpahalaga sa damdamin ng kanyang kapwa. {W Karla 5.207} (May pang-angkop ang panuring na iniuunang kanyang.)
[2]	[a] Kapwa nasa langit ang anakdatu at ang kanyang sahapang. {W Ambrosio 2006 2.3.2} [b] Bituing nasa langit ... [c] Magkasamang nasa langit ... (Kung [2c] ang yaring magkahambing, pang-abay na iniuuna ang kapwa.)
[3]	[a] Kapwa may kahalagahang makatao, subalit kapwa Amerikano rin. {W Salazar 2006 2.2.5} [b] Mangangathang may kahalagahang makatao, subalit mangangathang Amerikano rin. (Walang pang-angkop sa harap ng panuring inihuhuling may kahalagang makatao.)
[4]	Tatlong kapwa-empleyado. {W Nanyang 1}
[5]	Maingat kapuwa sina H. Flores at M.H. del Pilar sa paglalatag ng kanilang pang-usig. {W Almario 2006 16.10}
[6]	[a] Kailangang mabilis ka kumilos, hindi lang kasi ang mga taong may pinag-aralan ang kaagaw mo pati na rin ang mga kapwa mo busabos. {W Material Girl 3.5} [b] ... ang iba mong mga busabos.
[7]	[a] Kaya nga, nayag na kami kapwa, ... {W Daluyong 15.25} [b] ... kaming dalawa.
[8]	[a] Mga titik-Romano kapwa ang ginagamit sa palabaybayan ng mga wikang Filipino at Ingles. {W Santiago 2.2} [b] Mga titik-Romanong magkatulad ...
[9]	[a] Kapwa sila masaya. {W Angela 3.13} [b] Palaging sila masaya.
[10]	At dahil probinsiyana, kapuwa nila hindi alam ang pasikot-sikot ng buhay-Maynila. {W Plano 3.43} (May alinlangan ang pagsusuri.)
[11]	[a] ... dalawang taga-Quezon City na kapwa mayaman. {W Daluyong 15.25} [b] ... na parehong mayaman.
[12]	... pag-uusap hinggil sa kung ano-anong bagay na waring kapwa naghihintay ng lubos na kapanatagan ng loob. {W Daluyong 15.11}

{8K-321 } Walang kasarian ng pangngalang Filipino

(1) Sa mga talasalitaan, hindi ipinapaliwanag na walang kasarian ang pangngalang Filipino dahil sa katwirang halata. Sa wastong pagsasalita, dapat sulatin: bahay 'House, houses'.

(2) Sa mga baliralang pampaaralang Pilipino, hindi binabanggit na walang kasarian ang pangngalang Filipino. Isahan daw ang ipinapahagag ang anyong payak kahit hindi ito tama sa katunayang pangwika. Marahil na galing sa maling paghahambing sa wikang Espanyol at Inggles ang pang-unawang ito at dahil dito hindi maging maliwanag ang katangian ng wikang Filipino.

(3) Sinusulat ni { Bloomfield 1917 § 251} ang 'explicit plurality'. At kina { Schachter 1972 p. 111}: 'In Tagalog ..., although there is a way of explicitity pluralizing most unmarked nouns, the pluralization of a noun need not - and, in some cases in fact, cannot - be formally signaled if the context makes the plural meaning clear.'

{8K-401} Katuturan ng panghalip

Hindi namin kayang makita ang wastos na katuturan ng panghalip. Pangkalahatang maaaring sabihin na pangngalan ang hinahalinhan ng panghalip. Malaki ang pansemantikang saklaw ng paghalili, samantalang mas maliit ang saklaw kung saan maaaring pampalaugnayang halinhan ang pangngalan. Sa amin, nangingibabaw ang paghaliling pampalaugnayan, ngunit hindi maaaring mahigpit. Kung gayon, panghalip din ang anyong katulad ng bagay na ito. Sa tabi ng panghalip na pananong mayroon ding pang-uri at pang-abay na pananong dahil hindi ito humahalili ng pangngalan. Ginagamit din namin ang pag-uuring ito sa panghalip na panaklaw {8K-4411}.

{6A-402 Θ} Paradigma ng panghalip

Sa {1-6.1}, naghaharap kami ng anim na pariralang pangkayarian. Ipinapakita sa {1K-632} na maaaring bumuo ng nilalaman ng lahat ng anim na ito ang pangngalan. Sa kabilang dako, may tatlong anyong lamang ang paradigma ng panghalip (panghalip na ANG, NG at SA). Dahil dito ang pagpunang sumusunod:

Panghalip bilang panaguri
Maliban sa panghalip na pananong, walang panghalip na AY ang wikang Filipino. Sa halip nito ginagamit ang panghalip na ANG (hindi maaaring guluin ang paniyak at panaguri {2-3.1 (2)}). Kung dapat gamitin ang panandang ay, inilalagay ito sa harap ng panghalip na ANG. Hindi panghalip na AY ang panghalip na panaong ikạw {8K-411}.
Panghalip bilang panlapag
Kung nagagamit na panlapag sa kaugnayang paari, pinipili ang anyong SA ng panghalip na panao. Iniuuna ito sa salitang kaugnay (kahambing sa pamilang).
Panghalip bilang pang-umpog
Pariralang pang-umpog na may panghalip ang hindi namin nakita.

Kung kaya, may paradigmang iniangkop ang panghalip:

Pariralang pangkayarian	Panghalip

Panaguri	(ay +) Panghalip na ANG
Paniyak	Panghalip na ANG
Pantuwid	Panghalip na NG
Pandako	Panghalip na SA
Panlapag	Panghalip na SA + pang-angkop
Pang-umpog	---

{8K-411} Panghalip na panaong ikaw

" May anyong puspusang ikạw (palasak sa panaguri) at may anyong dinaglat ka (sa paniyak lamang) ang ikalawang panauhang pang-isahan {PP/2S}."

(1) Maaaring magamit na paniyak ang ikạw [1-4]. Sa pangungusap na [1] may gawing hutaga ang ikạw at bumubuo ng panggitagang paniyak.

[1]	[a] Hindi pa po ikaw nag-aasawa. {W Boak 4.3} [b] Hindi ka pa nag-aasawa. [++] (Sa Filipinong makabago, walang paggamit ng po kung ginagamit ang ikaw o ka.)
[2]	Ni ikaw ni ako ay hindi aalis.
[3]	[a] May sakit ikaw? [0] [b] Mayroon ka bang sakit? [++] [c] May sakit ka ba? [++]
[4]	[a] Mali ba ikaw? [++] [b] Mali ika;w. [++] (Diin sa tao.)

(2) May mga kalagayan kung saan hinahalinhan ng ikạw ang ka durch ikạw ersetzt. Ito ang ginagamit kung: [5a 6a]

Paggamit ng ugat bilang anyong pinaikli ng pandiwang balintiyak {6-6.3}.
Pagsasalubong sa isa pang panghalip.

[5]	[a] Mahal niya ikaw. [++] [b] ~~Mahal ka niya.~~ [c] Minamahal ka niya. [++]
[6]	[a] Tawag na ba niya ikaw? [++] [b] ~~Tawag ka na ba niya?~~ [c] Tinawagan ka na ba niya? [++]
[7]	Ligo ka na. [++] (Pandiwang tahasang may isang panghalip lamang.)

Nagmula ang kilos na ito sa tuntunin na inuuna ang panghalip na isapantig sa dalapantig. Kung ginagamit ang ka ay maaaring iuna ang paniyak sa pantuwid. Marahil na nagiging magulo at di-makabalarila ang pangungusap kung ginagamit ang ugat sa halip ng anyong pamanahon.

(3) Dahil sa yaring [1-6], tinatawag naming anyong puspusan ang ang ikạw at anyong dinaglat ang ka (hindi panghalip na ANG at AY).

{8K-412} Panghalip na panaong may pantuwid na makaturing

[1]	Laging di natatapos ang laro namin ni Ate Rowena at ni Ate Sally. {W Mumo 3.4}
[2]	Naintindihan ninyo kami ni Diana. {W Suyo 5.6}
[3]	[a] Kayo ni Weng. [b] Kayo nina Weng.
[4]	[a] Pumunta si Fe sa Maynila. Doon nakita niya ang mga kaibigan. [b] Sila ni Weng ... [c] Sila nina Weng ...

{8K-413 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Panghalip na panao at pamatlig

Gusto sana niyang maging maganda ang araw niya pero sinira na nito iyon umaga pa lang. {W Karla 2041}

gusto sana niyang maging m. ang araw niya

pero sinira na nito iyon

umaga na lang

{C-0/I/PS}

{C-C/I/PS}

{C-[C]/P0}

gusto sana niyang maging m.

ang araw niya

pero

sinira na nito

iyon

{P-P}

{P-S}

{P-P}

{P-S}

gusto

sana

niyang

maging

ang

araw

niya

pero

sinira

nito

iyon

umaga

lang

MC.PP.L

VA00/N

MC.PP

C/Es

VP10/A

D/EC

MC.PD/1

PD/3

Ginagamit ang tatlong panghalip:
- {PP/3S} Nagsasaad ng bidang babae ang niyạ.
- {PD/1} Nagsasaad ng kaparis na lalaki ang nito (nagharap sa iniuunang pangungusap).
- {DP/3} Nagsasaad ng bagay na naturan na araw ang iyọn.
Dapat gamitin ang panghalip na pamatlig sa kaparis na lalaki dahil walang kasarian ang panghalip sa wikang Filipino.

Dahil sa gawing makangalan ng pang-abay na pangmarahil na {DP/PF} gustọ ay ginagamit ang panghalip na NG na niyạng sa halip ng panghalip na ANG na kabagay ng magịng siyạ {10-4.1.2}.

{13-5.2.4}.

{8K-421} Panghalip na pamatlig na naglalarawan ng tao

[1]	Gusto sna niyang maging maganda ang araw niya pero sinira na nito \|ni Chris\| iyon umaga pa lang. {8K-413 Σ}
[2]	Kaya naman, malimit itoong \|si Nimfa\| bumisita sa Post Office noon. {W Suyo 5.5}
[3]	Ngunit, kagalang-galang ito \|ang duwende\| kung pagmamasdan niya \|ni Samadhi\|. {W Samadhi 4.2}
Iba pang pangungusap na halimbawa {8K-4211 Σ}.

Maaaring gamitin ang panghalip na pamatlig upang ilarawan ang iba pang (mga) tao sa tabi ng taong inilalarawan ng panghalip na panao {8-4.3}.

{8K-4211 Σ} Pagsusuri ng pangungusap: Panghalip na panao at pamatlig; sugnay na makaangkop; panggitaga

Hindi niya maintindihan kung natutuwa o nalulungkot siya sa kaalamang sa mga susunod na assignments niya ay maaaring hindi na niya kasama ito dahil promoted na ito. {W Karla 2062}

Ginagamit ang dalawang panghalip: Tinutukoy ng panghalip na panaong {PP/3S} siyạ, niyạ ang bidang babaeng Karla at ng panghalip na pamatlig na {PD/1} itọ ang katunggaling lalaki niyang Chris (ipinapasok sa pangungusap na iniuuna). Dapat gamitin ang panghalip na pamatlig dahil walang kasarian ang panghalip sa wikang Filipino.


[1] Hindi niya maintindihan
	[2] kung natutuwa o nalulungkot siya sa kaalaman-
		[3] -ng sa mga susunod na assignments niya ay maaaring hindi na niya kasama ito
			[4] dahil promoted na ito
{C-Cd(C-0/I C-C/S}
{C-0/I/P0}	{P-S=C-C/S}
		{C-L}
			{C-C/S}
May panaguri ang sugnay na pang-itaas na [1], sugnay na pangatnig na [2] ang paniyak nito. Nasa pawatas ang pandiwa ng panaguri na maintindihạn, samantalang ginagamit ang kasakulayan sa sugnay na pang-ibabang [2].
		Panuring sa kaalamạn ang sugnay na makanagkop na [3]. Hindi maaaring panuring sa kaalamạn ang pariralang nitong sa mga ... dahil walang pang-angkop ang pandakong tumuturing na may sa {8-8.2}.
		Nananatili ang pang-angkop na nasa hulihan ng kaalamạn na nagkakabit ng sugnay na [3] kahit ito'y nasa harap ng panandang sa ng pandakong sumusunod {13-3 (3)}.

[1] Hindi niya maintindihan
hindi niya maintindihan
{P-P=P-V(ICC/D\|MC.PP\|VP}
hindi	niya	maintindihan
D	MC.PP	VP10/fp\|fa/N/Es

[2] kung natutuwa o nalulungkot siya sa kaalaman
kung	natutuwa o nalulungkot			siya	sa kaalaman
	{P-P=P-V}			{P-S=P-N(PP)}	{P-A/I}
kung	natutuwa	o	nalulungkot	siya	sa	kaalaman
C	VA00/fs/E	C	VA00/fs/E	PP	MA	N

[3] -ng sa mga susunod na assignments niya ay maaaring hindi na niya kasama ito
-ng	sa mga ...	ay maaaring hindi na niya kasama						ito
	{P-A/I}	{P-P(MP D/DP.L)=P-N}						{P-S=P-N(PD)}
			maaaring	hindi na kasama niya
				{P-N}
				hindi na niya kasama
				{ICC/D\|D/EC PP\|N}
-ng	sa mga ...	ay	maaaring	hindi	na	niya	kasama	ito
.L		MP	D/DP.L	D	D	MC.PP	N	PD/1
		Ginagamit ang panandang ay ng panaguri sa likod ng mahabang pariralang pandako.
			Hindi bahagi ng pariralang pangngalan ang pang-abay na maaari (kung bahagi ito, maaaring maging salitang makatukoy ng pangitagang pantuwid na may niyạ; tingnan sa [3.3 3.8 3.9]). Dahil dito dapat mabilang ang maaari sa buong panaguri {1-6.3 (3)}.
				May panuring na iniuunang hindị na ang pariralang pangngalan.
						Panuring sa kasama ang panghalip na NG na niyạ. Dahil hindi ito umalis sa pariralang pangngalan ay bumubuo ito ng panggitagang pantuwid na may hindị bilang salitang makatukoy. Nasa ikaapat na katatayuan ang hutaga ng panggitaga.
								Tinatalikdan ang pagbuo ng panggitagang may panghalip na pamatlig na itọ.

Yaring mapagpilipian sa [3]
[3.2]	[-]	Maaaring hindi na niya ito kasama.
[3.3]	[0]	Maaari na niyang hindi kasama ito. (Sa mga pangungusap na [3.3 3.8 3.9], salitang makatukoy sa panggitaga na binubuo ng niya ang pang-abay na maaari. Kung kaya ito'y bahagi ng pariralang pangngalang maaari ... kasama.)
[3.4]	[-]	Maaaring hindi na kanyang kasama ito.
Yaring walang pagtanggi
[3.5]	[-]	Maaari pang kanyang kasama ito.
[3.6]	[0]	Maaari pa itong kanyang kasama.
[3.7]	[0]	Maaari pang kasama niya ito.
[3.8]	[++]	Maaari pa niyang kasama ito.
[3.9]	[+]	Maaari pa niya itong kasama.
[3.10]	[0]	Maaari pa itong kasama niya.

[4] dahil promoted na ito
dahil	promoted na		ito
	{P-P=P-?}		{P-S=P-N(PD)}
dahil	promoted	na	ito
C	V?J/En	D	PD/1

{6A-422} Anyong dinaklat na yun mula sa iyon sa pananalitang pang-araw-araw

(1) Paggamit bilang panghalip {PD/3}
[1]	yun	[a] Yun ang lapis mo. [++] [b] Iyon ang lapis mo. [++]
[2]	yun	[a] Lapis mo yun. [++] [b] Lapis mo iyon. [++]
[3]	~~ng yun~~	[a] ~~Bigyan mo ako ng yun.~~ [b] Bigyan mo ako niyon. [++, ++] (Hindi maaaring buuin ang ~~ng yun~~ [3] at ~~sa yun~~ [4].)
[4]	~~sa yun~~	[a] ~~Pupunta ako sa yun.~~ [b] Pupunta ako doon. [++, ++]
(2) Paggamit na makaturing {J/PD/3} {8-7.3}
[5]	yung ...	[a] Nakita mo ba yung kambing? [++] [b]Nakita mo ba ang kambing na iyon? [++] da? (Pati walang ang sa harap ng yun pag makaturing ang paggamit.)
[6]	ng yung ..	[a] Sino ang kumain ng yung tinapay? [+/0] [b] Sino ang kumain ng tinapay na iyon? [++] (Sa pananalitang mataas, may pasubali ang anyong makaturing na ng yung ....)
[7]	sa yung ..	[a] Pupunta ako sa yung kapitbahay. [++] [b] Pupunta ako sa kapitbahay na iyon. [++]

{8K-4411} Salitang panaklaw na bumubuo sa pamamagitan ng kung, kahit at man

	kung	man	kahit

Panghalip na pananong {PI} → panghalip na pasaklaw {PF} {8-4.4.2}
sino	kung sino	sino man, sinumạn	kahit sino
kanino	kung kanino	kanino man, kaninumạn	kahit kanino
	kung tungkọl sa kanino	tungkọl sa kaninumạn	kahit tungkọl sa kanino
		para kaninumạn	kahit para kanino
nino	*	nino man, ninumạn	*
anọ	kung anọ	anọ man, anumạn	kahit anọ
saạn	kung saạn	saạn man, saanmạn	kahit saạn
saạn	kung tungkọl saạn	tungkọl saạn man	kahit tungkọl saạn
nasaạn	kung nasaạn	nasaạn man	kahit nasaạn
~~ng ano~~	*	*	ng kahit anọ
magkano	kung magkano	magkanumạn	kahit magkano
Pang-uring pananong {JI} → Pang-uring panaklaw {JF} {9-2.4}
alịn	kung alịn	alinmạn	kahit alịn
ilạn	kung ilạn	ilanmạn	kahit ilạn
Pang-abay na pananong {DI} → Pang-abay na panaklaw {DF} {10-2.3.5}
bakit	kung bakit	*	*
kailạn	kung kailạn	kailanmạn kailanmạt	kahit kailạn
gaanọ	kung gaanọ	gaano man	kahit gaanọ
paano	kung paano	paano man	kahit paano
ba(gạ)	kung bagạ, kumbagạ	bagamạn, bagamạt	kahit bagạ

{8K-4421} Pang-halip na panaklaw na hinango sa sino

[1]	sinumạn	May multa ang sinumang mahuli.	{MS PF}
[2]		May multa ang mahuling sinuman.	{L PF}
[3]		Makagagawi niyan sinuman.	{P-S=P-N(PF)}
[4]		Magagawa iyan ng sinuman.	{MC PF}
[5]	ninumạn	Magagawa iyan ninuman.	{MC.PF}
[6]	sino man	Sino man ang pumasok dito.	{P-P=P-N(PF)}
[7]	kahit sino	Kahit sino ang pumasok dito.	{P-P=P-N(PF)}

{8K-4422} Mga pangngalan, mga pang-uri at mga pang-abay na hindi panghalip na panaklaw

[1]	bala	... ngunit balang araw alam ko maiintindihan din niya ako. {W Material Girl 3.6}	{J}
[2]	bawat	Bigyan mo ng kendi ang bawat isa. {9-2.1 (2)}	{J}
[3]	ibạ	[a] Bigyan mo ako ng iba. [b] Bigyan mo ako ng ibang kendi.	{J}
[4]	ilạn	[a] Kinain ni Juan ang ilan, at itinapon ang mga natira. [b] Kinain ni Juan ang ilang saging, at itinapon ang mga natira.	{J}
[5]	isạ	[a] Dalawa ang aso niya, malaki ang isa at maliit ang iba. [b] Dalawa ang aso niya, malaki ang isang aso at maliit ang ibang aso.	{J}
[6]	isạ't isạ	Wala kaming lihim ni Marga sa isa't isa. {W Laruang Krus 3.1}	{N/J.C N/J}
[7]	kuwạn	Dumating si Mang Kuwan.	{N}
[8]	lahạt	Tingnan sa {8K-241}.
[9]	madlạ	Nahiya siyang humarap sa madla.	{N}
[10]	panạy	[a] Panay langgam ang asukal. [++] [b] ~~Panay mga langgam ang asukal.~~	{J}
[11]	panạy	Panay ang kanta ng ibon.	{J}
[12]	pawa	[a] Pawang matapat ang aking kaibigan. (Isa lang.) [b] Pawang matatapat ang aking mga kaibigan. (Marami.)	{D/J}
[13]	pulọs	[a] Pulos makulit ang anak ko. (Karaniwang isa lang, ngunit maaari ilan.) [b] Pulos makukulit ang anak ko. [c] Pulos makulit ang mga anak ko.	{D}
[14]	tanạn	Sa tanang buhay.	{J}

Hindi inihuhudyat ng pawa [12] at pulọs [13] ang dami.

Wikang Filipino ni Armin Möller http://www.germanlipa.de/wika/ug_N_K.htm 22 Enero 2012 B-678-1

8K Mga Pangabit sa Mga Ngalan
(Talaksan 8K/1)

Wikang Filipino - Wakas ng 8K Pangabit sa Ngalan (Talaksan 8K/1)

Simula ng talaksan 8/1 8/2 8K/2 Palaugnayan Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

8K Mga Pangabit sa Mga Ngalan (Talaksan 8K/1)

Wikang Filipino - Wakas ng 8K Pangabit sa Ngalan (Talaksan 8K/1)

Simula ng talaksan 8/1 8/2 8K/2 Palaugnayan Pahinang pamagat na Filipino Fisyntag

8K Mga Pangabit sa Mga Ngalan
(Talaksan 8K/1)