8K Mga Pangabit sa Mga Ngalan at mga Pariralang Pangngalan

{8K-101}   Mga katawagan sa pangngalan at panghalip

Ginagamit ang katawagang pangngalan at panghalip sa bahagi ng panalita. Dahil malimit na magkatulad ang kilos ng dalawa ay maaaring gamitin ang katawagang 'ngalan' bilang katawagang pang-itaas. Alinsunod dito, maaaring gamitin ang pang-uring 'pangngalan' sa 'pariralang pangngalan' na binubuo ng pangngalan at pati ng panghalip.

Maaari ding piliin ang salitang Lating 'nomen' para sa katawagang pang-itaas sa pangngalan at panghalip. Kung gayon, 'mga nomen' ang maramihang Filipino, 'pangnomen' ang pang-uri at 'pariralang pangnomen' ang katawagan sa parirala.


{8K-211}   Diin ng pangngalang may hulaping -an at -han

 
Ugat-salita: Diin at tunog na huli Diin ng pangngalang hango
Ika-2
Katinig
Ika-2
Patinig
Huli
Katinig
Huli
Patinig
Ika-2 HuliHigit sa isa

[1]hapon hapunan
[2]dahil dahilạn
[3]sabit sabitạn
[4]sabong sabungạn
[5]titis titisạn
[6]aga agahan
[7]dulo duluhan
[8]sama  samahạnsamahan
[9]aklạt aklatan
[10]tanggạp tanggapan
[11]tah tahian
[12] lar laruạnlaruan
[13] abọ abuhạnabuhan
Ika-2 = Diin sa ikalawang pantig mula sa huli. Huli = Diin sa huling pantig. Higit sa isa = May higit sa isang diin.

{8K-212}   Pangngalang may hulaping -in

aralịn damdamin gawaịn hangarin inahịn inumin kanin labahin tanawin usapịn.


{8K-213}   Diin ng pangngalang may panlaping ka--an at ka--han

 
Ugat-salita: Diin at tunog na huli Diin ng pangngalang hango
Ika-2
Katinig
Ika-2
Patinig
Huli
Katinig
Huli
Patinig
Ika-2 HuliHigit sa isa

[1]hina
laya
yaman
  kahinaan
kalayaan
kayamanan
[2]ligid
danas
  kaligirạn
karanasạn
[3]damdạm  karamdaman
[4]hiy kahiyaan
[5] pulạ  kapulahạn
Ika-2 = Diin sa ikalawang pantig mula sa huli. Huli = Diin sa huling pantig. Higit sa isa = May higit sa isang diin.

{8K-214}   Pangngalang may unlaping mag- at mang-

Makaluma na ang anyong pangmaramihang na inilalarawan ni { Lopez 1937 p. 36} kung baga ang mag-aamạ mula sa mag-amạ.

Halatang hinango sa pandiwang mag- at mang- ang pangngalang may unlaping mag-&- at mang-&- na naglalarawan ng trabaho; gayunman hindi ito matalik sa anyong panghinaharap ng pandiwang ito. Walang diin ang pantig na inuulit ng ugat. Bukod dito, may di-pagkapanay ng diin ang pangngalang ito [2 4 | 1 6]. Pati mahirap unawahin na hinahango sa anyong panghinaharap ang tawag sa mga trabaho. Hindi bumubuo ng anyong ito sa trabaho ang lahat ng pandiwang mag- [5].

 
[1]aral mag-aralmag-aarạl
[2]mangaralmangangaral
[3]isd mangisdmangingisd
[4]lako maglakomaglalako
[5]luto maglutomagluluto tagaluto
[6]saka mag-sakamagsasakạ
[7]tah manahmananah

{8K-215}   Pangngalang may panlaping pa-

 
[1]bagsạk pabagsạk
[2]dusa parusa
[3][hiwatig] pahiwatig
[4][kinịg] pakinịg
[5]lawịt palawịt
[6]salamat pasalamat, pasasalamat
[7][ubaya] paubaya

{8K-216}   Pangngalang may unlaping pag- (maliban sa pangngaldiwa)

 
pagka-
Maaaring hanguin sa ugat-salita ang pangngalang may pagka- [1-4], maaari din sa salitang hinango [5].
{ VCS pagka-}
'Prefix used in forming nouns, expressing (a) a certain fact, state or condition: as in pagkamasamạ, fact or state of being bad; (b) reason or cause: as in pagkamatạy, reason or cause of the death; ...' (Tingnan din sa [18])
[1]buhay Pasko ng Pagkabuhay.
[2]inggịt Puno ng pagkainggit ang mga bata nang makita nila ang bagong bisikleta ni Tomas.
[3]tao Mabuti ba ang pagkatao niya?
[4]wal Ikinabahala ni Lolo ang pagkawala ng aso.
[5] [a] Pagkakaibigan |pagka+kaibigan|   [b] Pagkamagalang |pagka+magalang|   [c] Pagkamarumị |pagka-marumi|
pagka-
[6]bu Pagkabu.
[7]wili Hanggang saan ang pagkawili mo sa musika?
pagkaka-
[8]akbạy "...", sabi ni Rod at binaba ang pagkakaakbay. {W Suyuan 5.6} (Pang-uri ang magkaakbay.)
[9]halagạ Pagkakahalagạ. (May kahulugang iba ang pangdiwang magkahalagạ, pang-uri din ang salitang magkahalagạ.)
[10]sunọd Pagkakasunọd. (Pang-uri ang magkasunọd.)
Hindi maaaring malinaw na ibukod kung pangngalan o pangngaldiwa ang pagbabatay na may magka-. Sabi naming pangngalan kung walang pandiwang magka- na katumbas. Mga halimbawa ng pangngaldiwa: magkasakịt - pagkakasakịt, magkagutom - pagkakagutom.
pagkaka- { VCS pagka-}
'Prefix used in forming nouns, expressing ... (c) manner by which something was done, with the ka- syllable reduplicated: as in pagkakabura, manner by which something was erased.'
[11]buAyon naman sa makabagong gramatika na batay sa estruktural pagkakabuo ... { Aganan 1999 p. 22}
[12]labạs Pagkakalabạs.
[13]liban Pagkakaliban.
[14]lungkọt Pagkakalungkọt.
[15]sala Parurusahan ang anumang pag-ulit ng pagkakasala.
[16]tirạ Pagkakatirạ.
[17]unawa Malawakang pagkakaunawa sa sariling wika. { Abeleda}
Hindi maaaring malinaw na ibukod kung pangngalan o pangngaldiwa ang pagbabatay na may magka-. Sabi naming pangngalan kung walang pandiwang magka- na katumbas. Mga halimbawa ng pangngaldiwa: magkabagay - pagkakabagay, magkaibạ - pagkakaibạ, magkaisạ - pagkakaisạ, magkakabịt - pagkakakabịt, magkataọn - pagkakataọn, magkaugnạy - pagkakaugnạy. pagkakamalị (pangngaldiwang hinango sa magkamalị |mag+kamali|).
pagkang-
[18]patạy Biglang pagkamatay ng ilaw.
pagkapag-
[19]bagayMaayos ang pagkapagbagay sa reyna at naging hari nito.
pagmama-
Pangngalan ang binubuo mula sa pang-uring may ma- sa pamamagitan ng unlaping pag- at ng pag-uulit ng unlaping ma-. Inilalarawan ng pangngalang pagmama- na ito ang pangngalang basal na katumbas sa katangian [20 21].
[20]madal Pagmamadal.
[21]malakị Pagmamalakị.

{8K-217}   Pangngalang may panlaping pala--an

Kaugaliang may kahulugan ng lalagyan ang kumpol-panlaping pala--an:

'They express containers of what the word-base denotes particulary when referring to immediate household needs' { Lopez 1937 p. 38}.

Kasakuluyan, mayroon ding kahulugang may matalinghagang paglalarawan ang kumpol-panlaping ito:

'Arrangement, system or style of' { VCS 1978 pala-}.

Tingnan din sa {15-2.5}.

 
Lalagyan
[1]bigạs Palabigasan.
[2]asịn Palaasinan.
[3]singsịng Palasingsingan.
Pamamaraan
[4]baybạy Palabaybayan.
[5]bigkạs Palabigkasan.

{8K-231}   Pangngalang lahat

(1) Sinuri namin ang mga pangungusap na may lahạt sa Pagtitipon Panggawaan namin (52 pangungusap). Lubhang malimit, pangngalan ang lahạt ([1-11], 47 pangungusap). Sa karamihan ng pangungusap na ito ([1-6], 32 pangungusap), lahạt ang paniyak. Sa 25 pangungusap nito ([1 2 3 6]), may panandang ang ang paniyak na lahạt samantalang 7 pangungusap ([4 5]) ang walang panandang ang. Sa 17 pangungusap [2 3 4], itinuturing ang paniyak na lahạt sa pantuwid. Sa isa lamang sa mga pangungusap na ito [3], may pantukoy na pangmaramihang mga ang pantuwid.

 
Salitang pang-ubod ng paniyak ang lahạt. 32 pangungusap.
[1]Ginawa ko ang lahat upang siya'y maakit ko. {W Material Girl 3.7} (ang lahạt: Paniyak na may ang at walang panuring. 13 pangungusap.)
[2]Tila naglaho ang lahat ng kaalaman ... {W Madaling Araw 3.8} (ang lahạt ng: Paniyak na may ang at may pantuwid na tumuturing. Walang pantukoy na pangmaramihang mga ang pantuwid. 10 pangungusap.)
[3]Totoo ba'ng lahat ng mga ito? {W Samadhi 4.3} (ang lahạt ng mga: Paniyak na may ang at pantuwid. May pantukoy na pangmaramihang mga ang pantuwid. 1 panungusap.)
[4]Wala akong problema upang maitinda lahat ng aking mansanas. {W Busilak 3.12} (lahạt ng: Paniyak walang pananda at may pantuwid. 6 pangungusap.)
[5]Lahat ay nanunuyo at gumagawa ng paraan para makuha ang kanyang atensiyon. {W Karla 207} (lahạt: Paniyak na walang ang at walang pantuwid. 1 pangungusap.)
[6]Narinig ko ang lahat na sinabi mo sa mga rosas. {W Rosas 3.27} (ang lahạt na: Paniyak na may ang at may sugnay na makaangkop. 1 pangungusap.)
[7]Binati ang lahat niyang mga kasama, ngunit si Juan ay nilampasan. { LJE lampas} (ang lahạt: Paniyak na may ang at may pang-angkop; salitang makatukoy ng panggitagang pantuwid ang lahạt.)
Salitang pang-ubod ng pandako ang lahạt. 6 pangungusap.
[8]Mabuti pa'y maghain ka na pati sa lahat. {W Boak 2}
[9]... higit sa lahat ...
Salitang pang-ubod ng pantuwid ang lahạt. 5 pangungusap.
[10]Marahil ikatutuwa ng lahat kung mawawala na ako dito sa mundong kinabilangan nila. {W Material Girl 3.11}
lahạt at panghalip na panao. 4 pangungusap.
[11]Kaming lahat ay dumulog sa pagkain. {W Boak 3}

(2) Ilang pangungusap na may lahạt ang may paglundag sa paniyak {11-8}. Kung gayon, katulad ng pang-uri ang kilos ng lahạt [12-15]. Sa pangungusap na [16] ginagamit ang lahạt bilang pang-uring makaturing inihuhuli, sa tabi ng panuring na iniuunang pawa at ng pantukoy na pangmaramihang mga.

 
[12]Pagkahinga ay ikinuwento lahat ni Busilak sa mga duwende ang nangyari. {W Busilak 3.9}
[13]Pero binalewala ko na lang lahat ang mga isiping iyon at magkasabay na kaming naglakad. {W Piso 3.4}
[14]Totoo lahat ang nagaganap sa harapan mo. {W Rosas 3.25}
[15]Hinayaan ka niyang umiyak hanggang naibuhos mong lahat ang iyong pagsisisi. {W Rosas 3.27}
[16]Pawang mga tula na lahat ay may pag-aalay sa iisang pangalan - kay Joe Carter. {W Suyuan 5.15}
[17]... lahat niyang damit. (Dahil sa pagbubuo ng panggitagang pantuwid, yata pang-uri at panuring sa damit ang lahat.)

(3) Kahit walang halimbawa sa loob ng 52 pangungusap na naturan, maaaring magamit na pang-abay ang lahạt {10K-2311 [7]}.


{8K-232}   Paggamit ng sarili

Sa aghamwika, ipinapalagay na panghalip na pasarili 'reflexive pronoun' ang sarili { Kroeger 1991 p. 34 f}. Dahil dito, sinuri namin ang mga pangungusap na may sarili sa Pagtitipong Panggawaan namin (32 pangungusap). Sa higit na kalahati ng kalagayan, pangngalan ang sarili ([1-4], 18 pangungusap); sa ibang mga kalagayan, pang-uri ito ([5-7], 14 pangungusap). Pansemantika lamang ang gawing pasarili, ngunit may pangungusap kung saan wala itong gawing pasarili [4] o galing sa panghalip na panaong karagdagan ang gawing ito [1 3 6 7]. Kung may gawing pasarili, walang alintuntuning pambalarila ang nakita namin tungkol sa pagtukoy ng pariralang may sarili sa pariralang tangi (halimbawa sa pangungusap na [5]: tumutukoy sa pantuwid na niyạ na nasa harap ng paniyak na may sarili). Palagiang maaaring halinhan ang pangngalang sarili ng iba pang pangngalan kung baga buhay o katawạn. Maaaring halinhan ang pang-uring sarili ng iba pang pang-uri kung baga tangi o katutubo. Walang katangiang di-pangkaraniwan ang nakita namin upang ibilang sa uri ng panghalip ang sarili (halimbawa: kawalan ng ang sa harap ng panghalip na pampaniyak).

 
Pangngalan ang sarili. 18 pangungusap.
[1]... hindi lang niya talaga maintindihan ang kanyang sarili. {W Karla 5.208} (Pangngalan ang sarili at may pandakong paari. 8 pangungusap.)
[2]Hinahayaan nila ang kani-kanilang mga anak na tuklasin ang sarili. {W Estranghera 3.6} (Pangngalan ang sarili na walang panuring. 5 pangungusap.)
[3]Sa inis, di ko na napigilan ang sarili ko. {W Piso 3.3} (Pangngalan ang sarili at may pantuwid na paari. 4 pangungusap.)
[4]May sarili siyang forte. {W Rica 5.3} (Pangngalan ang sarili at may pang-uring makaturing. 1 pangungusap.)
Pang-uring makaturing ang sarili. 14 pangungusap.
[5]Doo'y nakita niya ang sariling anino. {W Aesop 2} (Pang-uring makaturing ang sarili. Walang pantuwid na paari ang pangngalang katumbas. 9 pangungusap.)
[6]Hindi ko kayang pagtaksilan ang sarili kong damdamin. {W Madaling Araw 3.5} (Pang-uring makaturing ang sarili. May pantuwid na paari ang pangngalang katumbas. 4 pangungusap.)
[7]Mula sa kanyang sariling talambuhay ... {W Manunulat 3.4} (Pang-uring makaturing ang sarili. May pandakong paari ang pangngalang katumbas. 1 pangungusap.)

{8K-233}   Paggamit ng kapuwa, kapwa

Ipinapalagay na pangngalan, pang-uri at panghalip ni { LJE kapwa} ang kạpwa, pangngalan (at pati panghalip at pang-uri) ni { VCS kapuwa} at pangngalan at panghalip ni { UPD kapuwa}. Napagbubukod ang dalawang kahulugan. Kung pangngalan, 'taong malapit sa akin' ito, sa iba pang mga kalagayan 'dalawa'.

Dahil dito sinuri namin ang mga pangungusap na may kapuwạ, kạpwa sa Pagtitipong Panggawaan (34 pangungusap). Pinapahirapan ang pagsusuri dahil palaging walang pang-angkop ang kạpwa {*}. Kung bumubuo ng panlapag ang kạpwa, hindi ito magkabagay sa pang-angkop {5-2.2 (2)}; kung kaya walang malinaw na paghuhudyat ng panlapag. Dahil dito sinusubok naming bumuo ng pangungusap na magkatulad na may iba pang pangngalan, pang-uri o pang-abay [..b ..c].

{*} Hindi ito palaging mabisa sa panuring sa pangngalang kapuwạ, kạpwa [1 | 2 3].

Maaaring gamitin alinsunod sa gusto ng sumusulat ang anyong puspusang kapuwạ o ang anyong dinaglat na kạpwa, walang kaibahan ang tungkulin.

Pangngalan
Alinsunod sa pagsusuri namin, nagagamit na pangngalan ang kapuwạ, kạpwa sa 12 pangungusap:

Pang-uri
Nagagamit na pang-uri ang kapuwạ, kạpwa sa 11 pangungusap:

Pang-uring makaabay
Sa 11 pangungusap, nagagamit na pang-abay ang pang-uring kapuwạ, kạpwa:

Hindi namin ipinapalagay na panghalip ang kapuwạ, kạpwa, dahil wala itong katangian ng panghalip {8-4} at dahil palagi itong ginagamit nang walang pang-angkop.

 
[1][a] ... ang isang tao'y hindi marunong magpahalaga sa damdamin ng kanyang kapwa. {W Karla 5.207} (May pang-angkop ang panuring na iniuunang kanyang.)
[2][a] Kapwa nasa langit ang anakdatu at ang kanyang sahapang. {W Ambrosio 2006 2.3.2} [b] Bituing nasa langit ... [c] Magkasamang nasa langit ... (Kung [2c] ang yaring magkahambing, pang-abay na iniuuna ang kapwa.)
[3][a] Kapwa may kahalagahang makatao, subalit kapwa Amerikano rin. {W Salazar 2006 2.2.5} [b] Mangangathang may kahalagahang makatao, subalit mangangathang Amerikano rin. (Walang pang-angkop sa harap ng panuring inihuhuling may kahalagang makatao.)
[4]Tatlong kapwa-empleyado. {W Nanyang 1}
[5]Maingat kapuwa sina H. Flores at M.H. del Pilar sa paglalatag ng kanilang pang-usig. {W Almario 2006 16.10}
[6][a] Kailangang mabilis ka kumilos, hindi lang kasi ang mga taong may pinag-aralan ang kaagaw mo pati na rin ang mga kapwa mo busabos. {W Material Girl 3.5} [b] ... ang iba mong mga busabos.
[7][a] Kaya nga, nayag na kami kapwa, ... {W Daluyong 15.25} [b] ... kaming dalawa.
[8][a] Mga titik-Romano kapwa ang ginagamit sa palabaybayan ng mga wikang Filipino at Ingles. {W Santiago 2003 3.2.5} [b] Mga titik-Romanong magkatulad ...
[9][a] Kapwa sila masaya. {W Angela 3.13} [b] Palaging sila masaya.
[10]At dahil probinsiyana, kapuwa nila hindi alam ang pasikot-sikot ng buhay-Maynila. {W Plano 3.43} (May alinlangan ang pagsusuri.)
[11][a] ... dalawang taga-Quezon City na kapwa mayaman. {W Daluyong 15.25} [b] ... na parehong mayaman.
[12]... pag-uusap hinggil sa kung ano-anong bagay na waring kapwa naghihintay ng lubos na kapanatagan ng loob. {W Daluyong 15.11}

{8K-321 }   Walang kailanan ang pangngalang Filipino

(1) Sa mga talasalitaan, hindi ipinapaliwanag na walang kailanan ang pangngalang Filipino dahil sa katwirang halata. Sa wastong pagsasalita, dapat sulatin: bahay 'House, houses'.

(2) Sa mga balarilang pampaaralang Pilipino, hindi binabanggit na karaniwang walang kasarian ang pangngalang Filipino. Isahan daw ang ipinapahayag ang anyong payak kahit hindi ito tama sa katunayang pangwika. Marahil na galing sa maling paghahambing sa wikang Espanyol at Inggles ang pang-unawang ito at dahil dito hindi maging maliwanag ang katangian ng wikang Filipino.

(3) Sinusulat ni { Bloomfield 1917 § 251} ang 'explicit plurality'. At kina { Schachter 1972 p. 111}: 'In Tagalog ..., although there is a way of explicitity pluralizing most unmarked nouns, the pluralization of a noun need not - and, in some cases in fact, cannot - be formally signaled if the context makes the plural meaning clear.'


{8K-401}   Katuturan ng panghalip

Hindi namin kayang makita ang wasto na katuturan ng panghalip. Pangkalahatang maaaring sabihin na pangngalan ang hinahalinhan ng panghalip. Malaki ang pansemantikang saklaw ng paghalili, samantalang mas maliit ang saklaw kung saan maaaring pampalaugnayang halinhan ang pangngalan. Sa amin, nangingibabaw ang paghaliling pampalaugnayan, ngunit hindi maaaring mahigpit. Kung gayon, panghalip din ang anyong katulad nito sa bagay na ito. Sa tabi ng panghalip na pananong mayroon ding pang-uri at pang-abay na pananong dahil hindi ito humahalili ng pangngalan. Ginagamit din namin ang pag-uuring ito sa panghalip na panaklaw {8K-4411}.


{8K-402 Θ}   Paradigma ng panghalip

Sa {1-6.1}, nagharap kami ng anim na pariralang pangkayarian. Ipinapakita sa {1K-632} na maaaring bumuo ng nilalaman ng lahat ng anim na ito ang pangngalan. Sa kabilang dako, may tatlong anyong lamang ang paradigma ng panghalip (panghalip na ANG, NG at SA). Dahil dito ang pagpunang sumusunod:

Kung kaya, may paradigmang iniangkop ang panghalip:

Pariralang pangkayarianPanghalip

Panaguri(ay +) Panghalip na ANG
PaniyakPanghalip na ANG
PantuwidPanghalip na NG
PandakoPanghalip na SA
Panlapag {HT}Panghalip na SA + pang-angkop
Panlapag {HP}Panghalip na ANG + pang-angkop
Pang-umpog---

{8K-411}   Panghalip na panaong ikaw

"May anyong puspusang ikạw (lalo na sa panaguri) at may anyong dinaglat ka (sa paniyak lamang) ang ikalawang panauhang pang-isahan {HT/2I}."

(1) Maaaring magamit na paniyak ang ikạw [1a 2 4]. Sa pangungusap na [1] may gawing hutaga ang ikạw at bumubuo ng panggitagang paniyak.

 
[1][a] Hindi pa po ikaw nag-aasawa. {W Boak 4.3} [b] Hindi ka pa nag-aasawa. [++] (Sa Filipinong makabago, walang paggamit ng po kung ginagamit ang ikaw o ka.)
[2]Ni ikaw ni ako ay hindi aalis.
[3][a] May sakit ikaw? [0] [b] Mayroon ka bang sakit? [++] [c] May sakit ka ba? [++]
[4][a] Mali ba ikaw? [++] [b] Mali ikaw. [++] (Diin sa tao.)

(2) May mga kalagayan kung saan hinahalinhan ng ikạw ang ka. Ito ang ginagamit kung [5a 6a]

 
[5][a] Mahal niya ikaw. [++] [b] Mahal ka niya. [0] [c] Minamahal ka niya. [++]
[6][a] Tawag na ba niya ikaw? [++] [b] Tawag ka na ba niya? [0] [c] Tinawagan ka na ba niya? [++]
[7]Ligo ka na. [++] (Pandiwang tahasang may isang panghalip lamang.)

Nagmula ang yaring may ikạw sa tuntunin na iniuuna ang panghalip na isapantig sa dalapantig. Kung ginagamit ang ka ay maaaring iuna ang paniyak sa pantuwid. Marahil na nagiging magulo at halos di-makabalarila ang pangungusap kung ginagamit ang ugat [5b 6b] sa halip ng anyong pamanahon [5c 6c].

(3) Dahil sa yaring [1-6], tinatawag naming anyong puspusan ang ikạw at anyong dinaglat ang ka (hindi panghalip na ANG at AY).


{8K-412 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Panghalip na panao at pamatlig

Gusto sana niyang maging maganda ang araw niya pero sinira na nito iyon umaga pa lang. {W Karla 5.204}
gusto sana niyang maging m. ang araw niya pero sinira na nito iyonumaga na lang
{S-0/L/PT} {S-K/L/PT} {S-[K]/P0}
gusto sana niyang maging m.ang araw niya perosinira na nitoiyon
{P-P} {P-T} {P-P}{P-T}
gustosananiyangmagingm.ang arawniyaperosinirananito iyonumaganalang
AHATW.HT.TLDT00/WUTT NTW.HTK/EsDB10/DA/HTTW.HP/1 HP/3

Ginagamit ang tatlong panghalip:
- {HT/3I} Nagsasaad ng bidang babae ang niyạ.
- {HP/1} Nagsasaad ng katunggaling lalaki ang nito (nagharap sa iniuunang pangungusap).
- {HP/3} Nagsasaad ng bagay na naturang araw ang iyọn.
Dapat gamitin ang panghalip na pamatlig sa kaparis na lalaki dahil walang kasarian ang panghalip sa wikang Filipino.

Dahil sa gawing makangalan ng pang-abay na pangmarahil na gustọ ay ginagamit ang panghalip na NG na niyạng sa halip ng panghalip na ANG na kabagay ng magịng siyạ {10-4.1.2}.

{13-5.2.4}.

{8K-421}   Anyong dinaklat na yun mula sa iyon sa pananalitang pang-araw-araw

 
(1) Paggamit bilang panghalip {HP/3}
[1]yun[a] Yun ang lapis mo. [++]   [b] Iyon ang lapis mo. [++]
[2][a] Lapis mo yun. [++]   [b] Lapis mo iyon. [++]
[3]ng yun[a] Bigyan mo ako ng yun.   [b] Bigyan mo ako niyon. [++, ++] (Hindi maaaring buuin ang ng yun [3] at sa yun [4].)
[4]sa yun[a] Pupunta ako sa yun.   [b] Pupunta ako doon. [++, ++]
(2) Paggamit na makaturing {U/HP/3} {8-7.3}
[5]yung ...

[a] Nakita mo ba yung kambing? [++]   [b]Nakita mo ba ang kambing na iyon? [++] da? (Pati walang ang sa harap ng yun pag makaturing ang paggamit.)
[6]ng yung ..[a] Sino ang kumain ng yung tinapay? [+/0]   [b] Sino ang kumain ng tinapay na iyon? [++] (Sa pananalitang mataas, may pasubali ang anyong makaturing na ng yung ....)
[7]sa yung ..[a] Pupunta ako sa yung kapitbahay. [++]   [b] Pupunta ako sa kapitbahay na iyon. [++]

{8K-4311}   Salitang panaklaw na bumubuo sa pamamagitan ng kung, kahit at man

 kungman kahit

Panghalip na pananong {HN} → panghalip na panaklaw {HS} {8-4.4.2}
sinokung sino sino man, sinumạnkahit sino
kanino kung kaninokanino man, kaninumạn kahit kanino
kung tungkọl sa kaninotungkọl sa kaninumạnkahit tungkọl sa kanino
para kaninumạnkahit para kanino
nino* nino man, ninumạn*
anọkung anọ anọ man, anumạnkahit anọ
saạnkung saạn saạn man, saanmạnkahit saạn
kung tungkọl saạn tungkọl saạn mankahit tungkọl saạn
nasaạnkung nasaạnnasaạn man kahit nasaạn
ng anọ**ng kahit anọ
magkanokung magkano magkanumạnkahit magkano
Pang-uring pananong {UN} → Pang-uring panaklaw {US} {9-2.4}
alịnkung alịn alinmạnkahit alịn
ilạnkung ilạn ilanmạnkahit ilạn
Pang-abay na pananong {AN} → Pang-abay na panaklaw {AS} {10-2.3.5}
bakitkung bakit **
kailạnkung kailạn kailanmạn kailanmạtkahit kailạn
gaanọkung gaanọ gaano mankahit gaanọ
paanokung paano paano mankahit paano
ba(gạ)kung bagạ, kumbagạbagamạn, bagamạtkahit bagạ

{8K-4321}   Mga pangngalan, mga pang-uri at mga pang-abay na hindi panghalip na panaklaw

 
(1) Mga pang-uri kung saan kinaltas ang salitang kaugnay
[1]ibạ [a] Bigyan mo ako ng iba. [b] Bigyan mo ako ng ibang kendi. {U}
[2]ilạn [a] Kinain ni Juan ang ilan, at itinapon ang mga natira. [b] Kinain ni Juan ang ilang saging, at itinapon ang mga natira.{U}
[3]isạ[a] Dalawa ang aso niya, malaki ang isa at maliit ang iba. [b] Dalawa ang aso niya, malaki ang isang aso at maliit ang ibang aso.{U}
(2) Mga pangngalan, iba pang mga pang-uri at mga pang-abay
[4]bala... ngunit balang araw alam ko maiintindihan din niya ako. {W Material Girl 3.6}{U}
[5]bawatBigyan mo ng kendi ang bawat isa. {9-2.1 (2)} {U}
[6]isạ't isạ Wala kaming lihim ni Marga sa isa't isa. {W Laruang Krus 3.1} {N/U.K N/U}
[7]kuwạnDumating si Mang Kuwan.{N}
[8]lahạt Tingnan sa {8K-241}.
[9]madl Nahiya siyang humarap sa madla.{N}
[10]panạy [a] Panay langgam ang asukal. [++] [b] Panay mga langgam ang asukal.{U}
[11]Panay ang kanta ng ibon.{U}
[12]pawa [a] Pawang matapat ang aking kaibigan. (Isa lang.) [b] Pawang matatapat ang aking mga kaibigan. (Marami.) {A/U}
[13]pulọs[a] Pulos makulit ang anak ko. (Karaniwang isa lang, ngunit maaari ilan.) [b] Pulos makukulit ang anak ko. [c] Pulos makulit ang mga anak ko. {A}
[14]tanạnSa tanang buhay.{U}

Hindi inihuhudyat ng pawa [12] at pulọs [13] ang dami.


{8K-611 Σ}   Pagsusuri ng pangungusap: Pariralang pangngalang walang salitang pang-ubod

Sabi ng babaing nakatabi niya sa bus, bago sila bumaba, lampas ng ala-una ng hapon sa lungsod ang sa nayon ay kiling na sa kanlurang araw. {W Anak ng Lupa 3.1}
[1] Sabi ng babai-[2] -ng nakatabi ...[3] bago ... [4] lampas ng ... 
{S-0/L}
 {S-L}{S-K/B} {S-0/B}

Katulad ng sugnay ng pagpapahayag ng pagsasalitang sinipi ang sugnay na pang-itaas {13-2.2.3}, kahit "di-sinipi" ang pahayag.

Ipinapaugnay ang mga sugnay [2-4] nang isa-isa sa sugnay na [1].


[4]lampas ng ala-una ng hapon sa lungsod ang sa nayon ay kiling na sa kanlurang araw.
{S-0/B/TYP}
lampas ng ala-una ng hapon sa lungsod ang sa nayonay kiling na sa kanlurang araw.
{P-0=P-A} {P-T=P-N([N])}{P-P=P-U}
lampasngala-unanghapon salungsodangsanayon aykilingna sakanlurangaraw
A/UTWN/EsKNTK NTTTKNTPUA/HT TKU.TLN

Pariralang pang-umpog ang lampas; ito'y pang-uring makaabay na may pantuwid na ng ala-una bilang panuring.

May dalawang panuring ang ala-una, ng hapon at sa lungsod. Marahil <nang hapon> ang baybay na tama {9-6.6}.

Malamang na pinili ang ayos na di-karaniwan upang bigyan-diin ang kasalungat ng sa nayon at sa lungsod. Pariralang pangngalan ang paniyak ang sa lunsod; hindi iniuulit ang salitang pang-ubod nitong hapon.

{8K-721}   Dalasan ng isa bilang "pantukoy na di-tiyak"

Sa Pagtitipong Panggawaan binilang namin ang paggamit ng isạ sa likod ng pananda (halimbawa: {13K-611 [7]}). Sa mga tatlong bahagdan (3 %) ay ginagamit ang isạ.

Paniyakang isa46 ang18022.5 %
Panaguriay isa, 'y isa9 ay, 'y6051.5 %
Pantuwidng isa64 ng14085 %
Pandakosa isa63 sa17004 %
Kabuuan182 55153 %

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_N_K.htm
22 Enero 2012 / 05 Oktubre 2016

Wikang Filipino - Wakas ng 8K Pangabit sa Ngalan (Talaksan 8K/1)

Simula ng talaksan   8/1 8/2   Palaugnayan   Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag