8 Mga Ngalan at mga Pariralang Pangngalan
(Talaksan 8/2)

8-6 Ubod ng pariralang pangngalan

8-6.1 Panghalip bilang salitang pang-ubod

Maaaring salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ang panghalip na panao at pamatlig. Karaniwang bahaging kaisa-isa ito ng pariralang pangngalan [1]; pati may anyong pangmaramihan ng panghalip na pamatlig [2]. Binubuo din ang pariralang may pang-uri [3] o pangngalan [4] sa tabi ng panghalip. May pang-angkop ang yaring ito, ito'y panlapag na makaturing.

 
[1]Miss Isha, hindi ko na kayo puwedeng abalahin pa. {W Nanyang 13.3}
[2]Sa gabi umano'y bumababa ang mga ito mula sa bundok. {W Nanyang 22.7}
[3]Hindi mo ba alam na sa kapag magkakasama tayong apat tuwing Pasko. {W Madaling Araw 3.6}
[4][a] ... gayong silang lahat ay naangkin ng pagka-Kastila. {W Salazar 1996 2.1.7}
 [b] Tayong mga Pilipino ay may mahabang kasaysayan ... {W Katesismo 3.31}
Higit na maitim ang limbag = Pariralang pangngalan.

8-6.2 Pagkaltas ng salitang pang-ubod

Maaaring kaltasin ang salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan kung mayroon itong panuring at kung sa tabi ng kalinawang pansemantika ay malinaw din ang kaugnayang pampalaugnayan [1a 2a 3 4]. Dapat magkaroon ng pananda ang pariralang walang salitang pang-ubod, dahil dito hindi maaari iniuunang panaguri at pang-umpog. Ganitong pakunwaring bumubukal pariralang pang-uri [1a], pandako [2a 3 4] at minsan pariralang pandiwa. Maaaring may pantukoy na pangmaramihang mga ang yaring ito [5b 5c].

 
[1][a] Ang burol na ito ay para bang iyon ang pinakamataas sa paligid dito. [++] [b] Ang burol na ito ay para bang iyon ang pinakamataas na burol sa paligid dito. [0]
[2][a] Malaki ang bahay namin kaysa kina Pedro. [++] [b] Malaki ang bahay namin kaysa bahay nina Pedro. [0] (Pagpapalit ng pantuwid sa pandako {3-4 (4)}.)
[3]... lampas ng ala-una ng hapon sa lungsod ang sa nayon ay kiling na sa kanlurang araw. {W Anak ng Lupa 3.1}
[4]Nang makaraan ang ilang araw, ang puno ng unggoy ay namatay, yamang ang sa pagong ay tumubo hanggang sa magbunga. {W Unggoy} (Pagpapalit ng pantuwid sa pandako {3-4 (4)}.)
[5][a] Anong damit ang gusto mo? [b] Ang mga bago. [c] Mga bago ang gusto ko.
Higit na maitim ang limbag = Pariralang pangngalang walang salitang pang-ubod. May salungguhit = Salitang pang-ubod na kinaltas.

8-6.3 Mga pantukoy (si, sina at mga)

(1) Tinatawag naming pantukoy (susi {Y}) ang mga salitang palaging ginagamit kasama ang pangngalan. Sa wikang Filipino, ginagamit ang pantukoy sa kalagayang tangi lamang, hindi ito kasamang pangkaraniwan ng pangngalan. May dalawang uri ng pantukoy; untaga at salitang pangkayarian ang si/sinạ at mga. Itinatala ang mga anyo ng pantukoy sa talahanayang {8-5}.

(2) Ginagamit ang pantukoy na si/sinạ (susi {Y/Ta}) sa harap ng ngalan ng tao kung hindi siya kinakausap. Sa isahan ay ginagamit ang pantukoy na si, sa karamihan sinạ [1].

Dahil palaging tiyak ang taong may pantukoy na si/sinạ ay kinakaltas ang panandang ang kung paniyak ang pangngalang may si/sinạ [2a] {*} {2-4.1 (2)}. Sa pantuwid at pandako pinagsasama ang ng o sa at ang si/sinạ; ni/ninạ at kay/kinạ ang kinalabasan [3]. Kung may panuring sa pagitan ng pananda at pantukoy ay walang pagkaltas at walang pagpapasama ng pananda at pantukoy [4 5]. Sa panaguri at panlapag ginagamit ang si/sinạ sa pagitan ng pananda at pangngalan [2b 6 7].

{*} {Θ} Kinaltas ang panadang ang, hindi hinahalinhan ng pantukoy na si. Hindi nagiging pananda ang pantukoy na si.

 
[1]... nang umalis sina Ate ay unti-unti na sanang napapawi, subalit muling nagkasakit si Ama. {W Dayuhan 3.11}
[2][a b] Umiibig si Fely sa kuya kong si A Chuan. {W Nanyang 22.1}
 [c d] Umiibig ang dalaga sa kuya kong dating mangingisda.
[3]... lumipat ako sa bahay nina Ponso kung saan nakatira si Nene. {W Ulan 20.10}
[4]Ang iyaking si Roxanna at ang tomboy na si Gretchen. { LIW 10 Abril 2006 p. 9}
[5]Anak ng namatay na si Nimfa. {W Suyuan 5.1}
[6]Ang ikalawang Leonor sa buhay ni Dr. Jose P. Rizal ay si Leonor Rivera. {W Pag-ibig ni Rizal 3.6}
[7]Kapatid niyang si Diana. {W Suyuan 5.2} {8-7.4}
[8][a] Si Bathala, ni Bathala. [b] Ang Diyos, ng Diyos. (Tao ang bathala, samantalang hindi tao ang diyos na kristyano.)

(3) Pantukoy na inihuhudayat ang maramihan ang mga ([mʌ'ŋʌ], susi {Y/M}). Ginagamit ito para sa pangngalan, pandiwaring makadiwa at pang-uring makadiwa. Untaga ang pantukoy na ito [9], ngunit hindi palagi itong kagyat nasa harap ng pangngalan [10] {8-7.1 (2)}). Maaaring gamitin ang mga kasama ng panghalip na pamatlig [11] {8-4.2 (3)}.

 
[9]bago umalis ang mga kapatid ko na kasama ng aking mga bayaw. {W Dayuhan 3.10}
[10]Kung saan mayaman ako sa mga masasayang alaala ng aking kabataan. {W Pagbabalik 3.1}
[11]Hindi mo na kailangang bilangin ang mga iyan. {W Samadhi 4.3}

(4) Dapat ibukod sa pantukoy na pangmaramihang mga ang paggamit ng mga bilang pang-abay na untaga upang ipahayag ang 'di-wasto, di-husto' (mga alas tres) {10-2.2 (2)}.


8-7 Panlapag bilang panuring sa pariralang pangngalan

8-7.1 Pang-uri, pati pamilang

(1) Karaniwang iniuuna sa salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ang pang-uring makaturing [1], maaari ding ihuli. May pang-angkop ang pang-uring makaturing [1-4], palagi itong panlapag. Maaaring gamitin ang pandiwari bilang panuring, gaya ng pang-uri ang gawi nito [2a 2b] {6-6.4.1}. Maaaring panuring sa pangngalan ang pang-uring pananong [3] {12-2.2}. Pati ang panghalip na SA para sa kaugnayang paari [4] {8-4.7}.

 
[1]Sa malaking salamin ng lumang aparador ... {W Mumo 3.3}
[2][a b] Nasa harap ng naturang simbahan ang pinagtatrabahuhan kong restoran bilang katiwala. {W Angela 3.1}
[3]Ilang Filipino ba talaga ang nagkakaroon ng pagkakataong magtrabaho sa ibang bansa? {W Almario 2007 3.6}
[4]Miss ko rin ang iba pa naming kamag-anak. {W Pagbabalik 3.20}

(2) Karaniwang nasa harap ng pantukoy na pangmaramihang mga ang pang-uri [5 6] at ang panghalip na SA [7]. Maaari ding nasa pagitan ng mga at pangngalan ang pang-uri [8 9].

 
[5]Malalim ang talukap ng maamong mga mata at matangos ang ilong. {W Samadhi 4.2}
[6]Halos matabingan ang malalaking mga mata nito ng malalago niyang kilay. {W Pagbabalik 3.2}
[7]Marahil, kagaya ni Nieva, nadala lang ako sa impluwensiya ng aking mga barkada. {W Estranghera 3.9}
[8]... isang buwig ng mga makintab na bunga ng puno. {W Samadhi 4.2}
[9]Ang mga masusuyo mong paghalik sa aking buhok ... {W Madaling Araw 3.9} (Panggitagang pantuwid ang mong {11-6.5 (2)}.)

Dapat iuna ang pulutong ng pang-uri na may huling tunog na -t {9-2.1 (2)}, pati ang iba pang mga pang-uri gaya ng tuwị {10K-341} at para {13K-5232 (2)}.

(3) Iniuuna ang pamilang kung panuring sa pangngalan [10]. Karaniwang inilalagay ang pamilang sa harap ng iba pang pang-uri [11]. Kung panghalip na panao ang salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan ay inihuhuli sa panghalip ang pamilang bilang panuring [12].

 
[10]Sinukat niya ang kasalubong. Mga dalawang dipa ang layo. {W Bulaklak 8.27} (Pang-abay ang mga, hindi pantukoy {10-2.2 (2)}.)
[11]Maglalaro uli kami sa malaking bahay na may dalawang malaking bintana. {W Mumo 3.3}
[12]Hindi mo ba alam na sa kapag magkakasama tayong apat tuwing Pasko? {W Madaling Araw 3.6}

Maaaring kaltasin ang pang-angkop sa harap ng pangngalang katao [13a|b], ngunit hindi sa harap ng tao [13c|d].

 
[13][a] Lima katao. [b] Limang katao. [c] Limang tao. [d] Lima tao.

8-7.2 Pamilang na isa

Pansemantikang inilalarawan ng pamilang na isạ ang isahan [1], kasulungat ng 'ilan, marami' (dalasan ng isạ {8K-721}). Gaya ng ibang pamilang tumutupad ito sa katiyakan ng pangngalang itinuturing nito {2-3.2}. Madalas na panuring na nasa pariralang pangngalang pang-umpog ang isạ [2]. Ginagamit din ang isạ upang ilarawan ang tiyak na tao o bagay, ngunit hindi pa ipinakilala [3 4]. Dahil dito, malimit na inihahambing ang isạ sa wikang Filipino sa "pantukoy na di-tiyak" ('indefinite article') sa wikang pang-Europa ('a, an' sa wikang Inggles); kung kaya ginagamit ito nang kadalasan sa pananalitang kanluranin [5] {13-6.1}.

 
[1]May asawa at dalawang anak - isang lalaki at babae. {W Arrivederci 3.21} (Walang paggamit ng isa sa harap ng asawa !)
[2]"...," malungkot na ipinagtapat sa akin ni Fernando isang araw nang muli niya akong dalawin. {W Angela 3.21}
[3] Natanaw ni Juan ang isang magandang dilag na roon nanggaling ang napakabangong amoy. { LIW 26 Nob 2007 Juan Tamad}
[4]Sa isang kaliwang kalye, pito nang pito ang matabang pulis ... {W Anak ng Lupa 3.5} ('Sa isa sa mga kalye'. Walang paggamit ng isa bilang panuring sa pulis kahit tiyak ito at hindi ipinakilala.)
[5]... ang isang republika ay isang estado ... {Tagalog na Wikipedia Republika}
[6]Isa sa mga katutubong wika ng Filipinas. {W Almario 2007 3.1} (Hindi panuring ang isa sa yaring may isa sa. {4-2.1 (8)})

8-7.3 Panghalip na pamatlig bilang panuring

Maaaring gamitin ang anyong ANG ng panghalip na pamatlig bilang panuring sa pangngalan. Gaya ng pang-uri ang gawi nito [1] (susi {U/HP/1} hanggang {U/HP/3}). Karaniwan itong inilalagay sa unahan ng pariralang pangngalan. Sa paggamit na makaturing ay iniiwasan ang pagsasalubong na kagyat ng mga itong o itong mga. Sa halip nito, inihuhuli ang panghalip na pamatlig [2].

Sa mataas na pananalitang pang-araw-araw at sa pananalitang nakasulat, ipinagbabawal na sumunod sa panandang ang, ng at sa ang panghalip na pamatlig na iniuuna. Kung ganito, dapat gamitin ang anyong inihuhuli [2-4]

 
[1]Sumusubo na iyang sinaing mo! {W Daluyong 15.06}
[2]Pilit ko mang ipaunawa sa kanya na ang mga bagay na ito. {W Material Girl 3.6}
[3]Ngayon, sa araw na ito ... {W Aquino 2010 3.7}
[4]Ngayo'y pareho na tayong bilanggo ng balon na ito, {W Aesop 3.1.2}

Dito gustong banggitin ang panghalip na pananong na ginagamit bilang panuring {12-2.2}.


8-7.4 Pangngalan bilang panlapag

(1) Pangngalan ang maaaring tumuring sa pariralang pangngalan. Malimit pantuwid ang panuring na ito {8-8.1}, pati maaaring bumuo ng panlapag. Sa dalawang kalagayan, mabisa ang paraan ng pagsasanga sa kanan; sumusunod sa salitang pang-ubod (salitang batayan) ang pangngalang nagtuturing (salitang nagtuturing) [1-6]. Gaya ng pang-uri, may pang-angkop, ngunit maaaring kaltasin ang anyong na ng pang-angkop [3]. Walang pagkawala ng pantukoy na si sa likod ng pang-angkop [4 5]. Sa [6] itinuturing sa panlapag ang panghalip na panao (palaging panghalip na pangmaramihan at may mga). Pangkawikaan ang yaring may halịp sa [7].

 
[1]Magugunita ko ang sinabi ng dalawa kong kapatid na babae. {W Dayuhan 3.8}
[2]Ang uhaw na dulot ng mainit na sinapupunan ng lungsod ay bahagyang nabawasan. {W Anak ng Lupa 3.3}
[3]Si Isha ay may nakataling lasong hugis paruparo sa buhok. {W Nanyang 13.22}
[4]Kapatid niyang si Diana. {W Suyuan 5.2}
[5]Nagunita niya ang kanyang ama at ang kanyang kapatid na si Ligaya. {W Anak ng Lupa 3.7}
[6]Tayong mga Pilipino ay mapagpahalaga sa salu-salu o kainan. {W Katesismo 3.34}
[7][a] Sa halip na ako. [b] Sa halip na kapatid ko. {4-4.2 [3]}
Higit na maitim ang limbag = Salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan. May salungguhit = Pangngalan (panghalip sa [7a]) bilang panuring.

(2) Maliban sa sugnay na makaangkop, maaaring ituring sa yaring gaya ng [8] ang pariralang pangngalan (panuring tumitiyak; hindi ito panlapag!).

 
[8]Tatlong magkakaibigan, isang pare, isang manggagamot at isang sundalo.

8-7.5 Pang-abay bilang panuring

Hindi bumabagay nang mabuti sa pangngalan ang karamihan ng pang-abay; may ilang kalagayan lamang kung saan maaari itong tumuring [1]. Karaniwang malaya sa pangungusap ang pang-abay [2].

 
[1]Hindi ko na kayang sakyan ang kahon ng kanyang kaligayahang ngayong madaling araw. {10K-343 Σ} (Ikinakabit sa pamamagitan ng pang-angkop ang pang-abay, kung kaya panlapag ito.)
[2]Ngayon, mag-isa na lamang akong tumitingin sa mga bituin tuwing gabi. {W Laruang Krus 3.4}

8-7.6 Pandako bilang panlapag

(1) Makaturing sa pariralang pangngalan ang pariralang pandakong may panandang nasa [1] {4-2.3 (2)} at ang pariralang pangkaroon [2 3] {4-3 (2)}. Palaging may pang-angkop ang panuring ito; panlapag ang mga ito. Ibinubukod ito sa panuring na may sa {8-8.2}.

(2) Upang ipahayag ang kaugnayang paari ay ginagamit ang iniuunang panghalip na panaong SA [4] {8-4.7}. Kataliwasan ang mga panlapag na binubuo ng halịp na sa [5] {4K-422}.

 
[1]Narito ako dahil dito raw matatagpuan ang kayamanang nasa dulong arko ng bahaghari. {W Samadhi 4.2}
[2]Nakita niya ang mga batang may tulak-tulak na maliit na kariton sa harap ng isang palengke. {W Anak ng Lupa 3.3}
[3]Sa itsura ng babaeng nakaitim, mukhang wala pang treinta anyos ... {W Nanyang 11.1}
[4]Kung hindi ko maasahan ang aking mga kapit-bahay, ... {W Aesop 3.4.3}
[5]... dahil napupuwersa ang bata at ang guro na tumuon sa wika sa halip na sa Agham at Matematika. { Liwayway 28 Mayo 2007 p. 31}

(3) Dito gusto naming banggitin ang pariralang pang-ukol (kahit hindi ito pandako) na pampalaugnayan at pansemantikang pinag-ugnay sa pariralang pangngalan. Inihuhuli ito sa pangngalan at mayroon itong pang-angkop [6]. Ginagamit ang yaring may pang-angkop upang ihundyat na nakapalapit ang panuring sa pangngalan {9-7.2 (2)}.

 
[6]... isang wikang batay sa isa sa mga katutubong wika ng Filipinas ... {W Almario 2007 3.1} {P-N(.. N P-L(P-O))}

8-7.7 Sugnay na makaangkop na kaugnay sa pariralang pangngalan

Maaaring ituring sa sugnay ang pariralang pangngalan. May salitang kaugnay ang sugnay na pampalawak na ito. Dahil panuring ang sugnay na ito, pang-ibaba ito, halos palaging sugnay na makaangkop {13-5.3}. Karaniwan itong sumusunod sa pariralang pangngalan.

Malimit na magkapareho ang pangngalang itinuturing at ang paniyak ng sugnay na makaturing. Kung kailangan, maaaring pilin ang pandiwa tahasa o balintiyak na nakabagay. Hindi inuulit ang pangngalan sa sugnay na makaangkop, pinaikli ito [1-3]. Kung magkaiba ang salitang kaugnay at ang paniyak ng sugnay na makaangkop ay hindi ito pinaiksi [4].

 
[1]Siya ay isang taong hindi marunong magpaligoy-ligoy ... {W Nanyang 13.5}
[2]Malaya ang taong baguhin o paunlarin ang kaniyang wika. {W Plano 3.32}
[3]Upang may pantustos, isinangla niya ang isang pares na hikaw at kuwintas na regalo ng kanyang ama. {W Unawa 3.8} (Regalo ang pares at ang kuwintas. ang ubod ng sugnay na makaangkop.)
[4]Narinig ko ang tsismis na mahal niya si Maria.

Hindi parirala ang sugnay na makaangkop. Gayunman dito inilalahad namin ito dahil ito'y panuring sa pariralang panggnalan.


8-8 Pantuwid at pandako sa pariralang pangngalan

8-8.1 Pantuwid sa pariralang pangngalan

Sa karamihan, ipinapahayag ng pariralang pantuwid bilang panuring sa pariralang pangngalan ang kaugnayang paari [1 2a 4b]. Ginagamit ang iba pang pulutong ng pantuwid upang ilarawan nang mas wasto ang pangngalang pang-itaas [2b 3 4a] ('panuring na tumitiyak'). Kasama ng panghalip na panaong pangmaramihan maaaring gamitin ang pantuwid upang ilarawan nang mas wasto ang mga taong sumasali [5].

 
[1]Ngunit nanlalambot ang mga tuhod ng batang babae sa labis na takot. {W Nanyang 22.9}
[2][a b] Nasa ikatlong taon siya ng kolehiyo, buwan ng Hulyo nang maging nobyo niya si Russell. {W Pang-unawa 3.6}
[3]Lalawigan ng Batangas.
[4][a b] ... habang nakasandal at nagpapahinga [siya] sa isang buwig ng mga makintab na bunga   ng puno. {W Samadhi 4.2}
[5]Tuwang-tuwa kami ni Papa, dahil maraming taon na tayong hindi nagkikita. {W Nanyang 21.16}

8-8.2 Pandako sa pariralang pangngalan

Karaniwang kawani ng pandiwa o pariralang malaya ang pariralang pandakong may sa. Sa tabi nito, maaaring makaturing sa pariralang pangngalan ang pandakong may sa [1]. Sa maraming kalagayan, maaaring ihambing ang tungkuling pansemantika ng pandakong makaturing sa pandako bilang kawani ng pandiwa [2a|b]. Halimbawa ng yaring nasa {3-4 (4)} ang pangungusap na [3].

 
[1]... pagtitinda ng kung anu-anong pagkain sa mga kababayang manggagawa. {W Rosas 4.19}.
[2][a] Tumutulong ako sa kanya. [b] Tulong sa kanya.
[3]Nang makaraan ang ilang araw, ang puno ng unggoy ay namatay, yamang ang [puno] sa pagong ay tumubo hanggang sa magbunga. {W Unggoy}

8-9 Θ Pariralang pangngalan

Sa Patakaran, pariralang pangnilalaman ang pariralang pangngalan; itinatampok ito nang sumusunod.

 Paggamit ng pariralang pangngalan Mga bahagi ng pariralang pangngalan

[1]Paniyak {2-4.1}
[2]Panaguri {2-4.2}
[3]Pantuwid {3-2.1}
[4]Pandako {4-4.1}
[5]Panlapag (kawani ng pandiwa) {6-2.1.3}
[6]Panlapag (panuring sa pariralang pangngalan) {8-7.4}
[7]Panlapag (paruring sa pang-uri) {9-4.3}
[8]Pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}
[9]Bahagi ng pariralang pang-ukol {9-7.2}
[10]Salitang pang-ubod na pangngalan
[11]Salitang pang-ubod na panghalip {8-6.1}
[12]Pantukoy {8-6.3}
[13]Panlapag bilang panuring:
    Pang-uri {8-7.1}
    Panghalip na pamatlig {8-7.3}
    Pangngalan {8-7.4}
    Pang-abay {8-7.5}
    Pandako {8-7.6}
    Pariralang pang-ukol {8-7.6 (3)}
    Sugnay na makaangkop {8-7.7}
[14]Pantuwid bilang panuring {8-8.1}
[15]Pandako bilang panuring {8-8.2}
    

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_N_2.htm
03 Enero 2011 / 11 Oktubre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 8 Mga Ngalan (Talaksan 8/2)

Simula ng talaksan   8/1 8K/1 8K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag