8 Mga Ngalan at mga Pariralang Pangngalan

8-1 Pambungad at katuturan

(1) Pangngalan (susi {N}) at panghalip (susi {H}) ang mga ngalan {8K-101}. Salitang pangnilalaman ang mga pangngalan, karaniwan din ang mga panghalip. Sa panggitaga, maaaring kumilos parang hutaga ang panghalip {11-6.2 (1)}.

(2) Halos walang katangiang pansarili ang pangngalan sa wikang Filipino. Mahirap na ibukod ang pangngalan sa ibang bahagi na panalita. Malinaw ang paglulugar sa mga pangngalan sa sumusunod na mga kalagayan:

Mahirap ang paghihiwalay sa pang-uri ({8-1}, pati mga kulay at pamilang) at pang-abay, pati sa pandiwari at iba pang anyo ng pandiwa (halimbawa: inihaw, pakiusap, sabi).

(3) Katangiang pansarili ng ngalan ang katiyakan / di-katiyakan {2-3 (2)}. Maaaring mayroon o walang katiyakan ang pangngalan. May katiyakan ang panghalip kung humahalili ito ng tao o bagay.

(4) Sa Patakaran, ang pariralang may ngalan bilang salitang-ubod ang pariralang pangngalan (susi {P-N}) {1-6.2 (1)}. Ito ang kaisa-isang pariralang pangnilalaman na maaaring gamitin sa lahat ng anim na pariralang pangkayarian. Magamit itong panaguri {2-4.2} o paniyak {2-4.1}. Malimit itong kawani ng pandiwa bilang pantuwid {3-2.1}, pandako {4-4.1} at panlapag {6-7.4}. Bukod dito tumuturing ang ngalan sa ibang pangngalan {8-7.4} at pang-uri {9-4.3}. Pariralang malaya ang pariralang pangngalang pang-umpog {5-3.1}.

Maaaring ituring ang pariralang pangngalan sa panlapag {8-7}, pantuwid at pandako {8-8}.


8-2 Mga pangngalan

8-2.1 Mga panlaping bumubuo ng pangngalan

Maraming panlapi ang ginagamit upang bumuo ng pangngalan. Sa ilang kalagayan, hindi madaling ibukod ang pangngalang may panlapi sa pangngaldiwa. Maaari ring bumuo ng pang-uri, pang-abay at pandiwa ang karamihan sa panlapi {15-3.1}. Mayroon itong markang + sa talahanayang sumusunod.

-an{N} +Lugar hawakạn palayan {8K-211} {15-3.3}
i-{N} + itaạs
-in &--in{N} + inumin babasahịn {8K-212} {15-3.3}
ka-, ka-&-{N} +Kasama kasama kamag-aarạl kababayan
ka--an{N} +Pangngalang basal kalayaan kasalanan {8K-213} {15-3.3}
ka-&--an{N} +Pangngalang basal kahihiyạn katatayuan {15-3.3}
kapa--an{N} kapahamakạn
kapang--an{N} kapanganyayaan kapangyarihan
kina--an{N}Susunod na panahon kinalingguhan
mag-{N} +Mga taong nakakabit mag-inạ magkapatịd {8K-214}
mag-&-{N} +Hanapbuhay magsasakạ {8K-214}
mang-&-{N} +Hanapbuhay manggagamot mananahi {8K-214} {14-2.5.2}
may-{N} +May-ari maylupa maysakịt may-akd {4-3 (5)}
pa-, pa-&-{N} +  pahiwatig pakinịg pasasalamat {8K-215}
pa-, pa-&-{ND}Pangngaldiwa paligo paliligo
pa--an{N} +Lugar pagamutan
pag-, pag-&-{ND}Pangngaldiwa pagluhọd pagbabasạ
pagka-{ND/G}Pangngaldiwang panganap pagkalipas pagkatapos
pagka-,
pagkang-
{N} +Pangyayari pagkabig pagkamatạy {8K-216}
pagkaka-{N} +Panlagay Pamaraan pagkakasunọd {8K-216}
pagkaka-{ND}Pangngaldiwa pagkakamalay
pagkaka-{N} +Pamaraan pagkakatirạ {8K-216}
pagkaka-{ND}Pangngaldiwa pagkakabagay
pagkapag-{N}Pamaraan pagkapagbagay {8K-216}
pagmama-{N}Pangngalang basal ng katangian pagmamadal {8K-216}
pagpapa-{N} +Dahilan sa pagbago ng panlagaypagpapasam {8K-216}
pagpapa-{ND}Pangngaldiwa pagpapabasa
paki-{N} +Pakiramdam pakiramdạm
{N} +Pakiusap pakiusap
pakiki-{ND}Pangngaldiwa pakikisama pakikiramay pakikiusap
pakikipạg-{ND} Kilos ng dalawang tao o pangkat pakikipạgtalastasạn pakikipạg-usap
pala--an{N}Pamamaraan palaugnayan {8K-217}
pampa-{N} +Pangdahilan pampalasa pampatigil
pang-{N} + Kagamitan Kasangkapan panghalo pambukạs panukat {14-2.5.2}
pang-&-{ND}Pangngaldiwa pamimigạy {14-2.5.2}
pang--an{N} +Lugar pamayanan {14-2.5.2}
pang--in{N} +  panauhin {14-2.5.2}
pinaka-{N} +Paggaya pinaka-reyna
sang-{N}Daglat sa isang sandaạn {14-2.5.2}
ta-{N}  tagilid
tag-{N}Panahon tag-ani
taga-,
tagapạg-
{N} Pinagmulan Tagagawa tagalalawigan tagadalạ tagapạgdalạ tagapạgpahayag |tagapag+pahayag|

Mapapansin ang Espanyol na panlaping hiram na -era, -ero at -deryạ na ginagamit kasama ng ugat-salitang Filipino (susi {N/Esm}, halimbawa: pakialamero, karinderyạ). Binubuo sa tulong ng hulaping -ay at -oy ang palayaw ng pangalan (Tinạy, Totoy, Pinọy). May kasarian ang mga ito, baka dahil sa pagkakabisang Espanyol.

May pangngalan na hindi sumusunod sa tuntuning ito, halimbawa: kasukasuạn |kasu+&&+an|, panoorịn |pa/pang+nood/sood/tood+in|, paumanhịn |pa+(um+ano)+in|.


8-2.2 Pangngalang tambalan

Maaaring bumuo ng tambalang pangngalan kahit mayroon o walang pang-angkop na -ng/na. Karaniwang ginagamit ang anyong -ng, samantalang inaalis naman ang salitang na. Sa ilang palagayan, gumagamit ng gitling [1 2 5] {14K-2422}. Alinsunod sa paraan ng pagsasanga sa kanan {1-5.4}, unang bahagi ang salitang batayan, sinusundan ito ng salitang nagtuturing. Binubuo din ang pangngalang tambalang may iniuunang pang-uri; kung ganito nawawala ang pang-angkop [6 7]. Maaari ding buuin ang pangngalan sa pamamagitan ng pag-uulit ng ugat [8].

 
Salitang batayan
[1]batasan batasang-bansa (Batasan para sa bansa.)
[2]anạkanak-pawis (Anak na may pawis.)
[3]kapitkapitbahay (Kapit sa bahay.)
[4]talatalaaklatan (Tala ng mga aklat.)
[5]luksọ luksung-lubid (Sinaunang "luksong gumagamit ng lubid", ngayon kagamitan sa luksong ito.)
[6]dila balang dilabalarila
[7] taọn daạng taọn → dantaon
[8]anạk anak-anakan

8-2.3 Tanging mga pangngalan

Dito tinatalakay ang ilang salitang na binibilang namin sa pangngalan kahit maaari ding sa iba pang bahagi na panalita.


8-3 Kasarian at kailanan

8-3.1 Kasarian

(1) Sa wikang Filipino, karaniwang walang kaibahan sa magkaibang kasarian, pampalaanyuang walang kasarian ang lahat ng ngalan. Pati mabisa ito sa tao at hayop (halimbawa: pịnsan). May kasariang panlalaki o pambabae ang ilang pangngalan (halimbawa: amạ at inạ), ngunit walang panghalip na may kasarian.

(2) May salitang hiram na Espanyol at mula sa ibang wika na may anyong panlalaki at pambabae: Pilipino - Pilipina {N/Es}, ingkọng - impọ {N/Ch}. Maaaring gamitin ang anyong pambabaeng Espanyol para sa dalawang kasarian sa Filipino (halimbawa: dentịstang lalaki {N/Es}).


8-3.2 Kailanan

(1) Karaniwang walang kailanan ang pangngalan sa wikang Filipino, galing sa kabuuan ng nilalaman ang kailanan [1 2b] {8K-321 }. Gayunman maaaring ihudyat ang kailanan sa pamamagitan ng palatandaang tangi; pangunahing isahan at maramihan, sa ilang kalagayan mayroon ding dalawahan

Maaaring ihudyat ang isahan sa pamamagitan ng:

Maaaring ihudyat ang maramihan sa pamamagitan ng:

 
[1]Pakainin mo ang manok. (Isang manok o lahat ng manok.)
[2][a b c] ... kanyang mga bisig, buhat sa siko hanggang mga palad ... {W Uhaw 3.13}
[3]Isang bulaklak.
[4]Sapatos ni Nanay.
[5]Pakainin mo ang mga aso.
[6]Mayroon kaming tatlong aso.
[7]Umalis na sina Ana.
[8][a] Magagandang bulaklak. [b] Magaganda ang (mga) bulaklak. (Panuring ang magaganda sa [8a], panaguri sa [8b].)
[9]Paano na kung lahat ng kakain dito ay katulad ng kulang magbayad? {W Piso 4.3}

(2) May mahigpit na pagbubukod ng isahan at maramihan ang panghalip na panao at ang pantukoy na si/sinạ. Walang kailanan ang panghalip na pamatlig; gayunman maaaring buuin ang anyong pangmaramihan sa pamamagitan ng mga {8-4.2 (3)}. Wala ding kailanan ang panghalip na pananong; gayunman may anyong pangmaramihan na binubuo sa tulong ng pag-uulit ng ugat {12-1 (2)}.


8-4 Mga panghalip

Binibigyan namin ng susing {H} ang mga panghalip {8K-401}. Bumubuo o humahalili ng parirala ang panghalip; dahil dito karaniwang salitang pangnilalaman ang mga ito. Sa kabilang dako ilan sa mga pulutong ito'y nagiging salitang pambukod bilang hutaga ng panggitaga {11-6.2}.

Tinatalakay namin sa mga pangkat na sumusunod ang panghalip na panao, pamatlig at panaklaw, samantalang sa {12-2.1} ang panghalip na pananong. Walang tanging "panghalip na paari" ang wikang Filipino, sa halip nito ay ginagamit ang panghalip na panaong NG at SA {8-4.7}. Wala ring "panghalip na pamanggit" ('relative pronouns') at "sugnay na pamanggit" ('relative clauses'), sa halip nito may pang-angkop at sugnay na pang-angkop {13K-501 }. Hindi kami gumagamit ng katawagang 'panghalip na pasarili' ('reflexive pronoun'); sa amin pangngalan o pang-uri ang salitang sarili {8-2.3}.


8-4.1 Panghalip na panao

(1) May tatlong panauhan ang panghalip na panao (susi {HT}): Nagsasalita, kinakausap at pinag-uusapan, bawat isa ang may isahan at maramihan (susi {HT/1I} hanggang {HT/3D}). May ilang katangiang leksikal ang panghalip na panao. May anyong puspusang ikạw (lalo na sa panaguri) at may anyong dinaglat ka (sa paniyak lamang; may gawing hutaga) ang ikalawang panauhang pang-isahan {HT/2I} {8K-411}. Kasama ang kinakausap sa tayo {HT/lDS}, samantalang hindi sa kamị {HT/1DB}. Ginagamit upang maghatid ng paggalang ang kayọ {HT/2D} o silạ {HT/3D}. Sinauna na ang panghalip na dalawahang katạ 'tayong dalawa'.

 NagsasalitaKinakausap Pinag-uusupan
 Unang panauhanIkalawang panauhan Ikatlong panauhan

Isahanakọ
{HT/1I}
ikạw, ka
{HT/2I}, {HT/2I/HT}
siyạ
{HT/3I}
Maramihantayo
{HT/1DS}
kayọ
{HT/2D}
silạ
{HT/3D}
kamị
{HT/1DB}

(2) Karaniwang ginagamit ang panghalip na panao sa tao lamang. Walang kasarian ang siyạ {HT/3I}. Dahil dito, isang tao lamang ang inihuhudyat sa tulong ng siyạ at kailangang gamitin ang panghalip na pamatlig upang ihudyat ang iba pang tao [1]. Maaaring ituring ang panghalip na panaong pangmaramihan sa pantuwid para ilarawan nang puspusan ang mga tauhan [2-4].

 
[1]Gusto sana niyang |ni Karla| maging maganda ang araw niya |ni Karla| pero sinira na nito |ni Chris| iyon |ang araw| umaga pa lang. {8K-412}
[2]Naintindihan ninyo kami ni Diana. {W Suyuan 5.6}
[3]Sariwa pa rin sa alaala ko ang kabataan namin ng kapatid ko. {W Laruang Krus 3.1}
[4]Wala kaming permanenteng tirahan ni Ina. {W Material Girl 3.3} {11K-621 Σ}

(3) Kung maaari ay iniiwasan ang panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap. Mahigpit ito para sa panghalip na isapantig kaysa dalapantig. Maaaring iwasan ito:

 
[5]Bigyan mo ako ng pera.
[6][a] Hindi ka tumayo. [++] [b] Hindi tumayo ka. [0/-]
[7][a] Mayroon kang bagong bahay. [++] [b] May bagong bahay ka. {11-6.8}
[8][a] Wala siyang kaimik-imik habang ako'y nagsasalita. [++] [b] ... nagsasalita ako. [0]
[9][a] Marami pa siyang sinabing halos aking ikinabingi. [b] ... halos ikinabingi ko. {6K-431 Σ}
[10]Ngunit bakit ganito naghihirap ang loob ko. {W Material Girl 3.11}
[11]Kung dumating si Juan ay tawagin mo ako. (Halos hindi maaaring iwasan ang dalawang panghalip sa hulihan ng pangungusap.)
Higit na maitim ang limbag = Iniiwasan ang panghalip sa hulihan.

8-4.2 Panghalip na pamatlig

(1) May tatlong panauhan ang panghalip na pamatlig. Tumutukoy ito sa bagay na malapit sa nagsasalita, bagay na malapit sa taong kinakausap at malayo sa taong nagsasalita at kinakausap (susi {HP/1} hanggang {HP/3}).

Malapit sa
nagsasalita

Unang panauhan
Malapit sa
kinakausap

Ikalawang panauhan
Malayo
 

Ikatlong panauhan

itọ
{HP/1}
iyạn
{HP/2}
iyọn, yaọn
{HP/3}

(2) Maaaring magamit na halili sa tao o bagay ang panghalip na pamatlig [1a 1b]. Kadalasan itong ginagamit upang maglarawan ng iba pang mga tao [2]. Para sa bagay, halos palaging ginangamit ang panghalip na pamatlig dahil hindi kabagay ang panghalip na panao para sa bagay [3].

 
[1][a] Sino iyan? Ito ang kapatid ko. [b] Ano iyan? Ito ang tsinelas ko.
[2]Ngunit, kagalang-galang ito kung pagmamasdan niya. {W Samadhi 4.2} (ito ang duwende, niya si Samadhi.)
[3]Ito na ang langit ko, Ka Lino! Dito na 'ko malilibing. {W Daluyong 15.08}

(3) Karaniwang walang kailanan ang panghalip na pamatlig. Kung nakasaad sa tao o bagay ang panghalip na pamatlig ay maaaring bumuo ng anyong pangmaramihan na may iniuunang pantukoy na mga [4-6].

 
[4]Nagtanong na rin siya sa mga kaibigan nila ni Russell ngunit wala ring kontak ang mga ito kay Russell. {W Pang-unawa 3.1}
[5]Hindi sila maaaring magsulat ng laban sa pagmamalabis ng mga ito o laban sa mga layunin ng mga ito ... {W Manunulat 3.3}
[6]Hindi siya hihingi ng tulong sa mga ito, naisaloob niya. {W Unawa 3.8}

Maaaring gamitin ang panghalip na pamatlig bilang panuring gaya ng pang-uri [7 9a-c] {8-7.3}. Bukod dito may pang-uring hango sa panghalip na pamatlig {9-2.3} at pati may padamdam na eto, heto, ayạn, hayạn, ayụn, hayụn {10-7}.

May pangalawang anyong yun ang panghalip na pamatlig na iyọn {HP/3} na kadalasang ginagamit sa wikang pang-araw-araw {8K-421}, bilang panaguri [8] at bilang panuring [9a-c]. Inilalarawan ng yun ang bayay [9a] , hindi ito mapitagan para sa tao [8 9b 9c].

 
[7]Mahalaga itong sagisag hindi lamang sa mga Kristiyano kundi pati na sa mga kilusang panlipunan. {W Ambrosio 2006 2.3.7}
[8]'Yun nga ang ikinainis ng mga anak ni Nimfa. {W Suyuan 5.3}
[9][a b c] Pinulot ko 'yung piso dahil kung hindi, baka nagalit na 'yung aleng taba na 'yon. {W Piso 3.5}

Sinauna na (at pangwikaan sa lalawigan ng Batangas) ang anyong irị, irẹ sa halip ng itọ. Wala itong lahok sa Pagtitipong Panggawaan namin (sa paghahambing dalawang daang beses ang itọ).


8-4.3 Panghalip na panaklaw

8-4.3.1 kung, kahit at man

(1) Kasama ang pangatnig na kung, kahit at man ay binubuo ng salitang pananong ang salitang tinantawagang 'panaklaw' ('indefinitum'). Iniuuna ang kung [1] at kahit [2]; hutaga ang man [3]. Malimit na pinaikli ang sugnay na pangatnig na binubuo ng kahit at man. Maaaring maging isang salita lamang ang yaring may man [3]. Magkakapareho ang kahulugan ng yaring binubuo sa pamamagitan ng kung, kahit at man. Hindi ginagamit ang salitang panaklaw kung hindi tiyak ang pag-iral [1|6].

 
[1]"Bakit?" alam mo na kung sino'ng nagtanong. {W Gubat 3.35}
[2]Hindi ako maaaring magpapasok ng kahit sino. {W Busilak 3.12}
[3]Sapagkat totoong walang sinuman siyang maaasahan kundi ... {W Aesop 3.4.5}
[4]Yong malaya kong magagawa ang alinmang gusto ko. {W Estranghera 3.4}
[5]... subalit nababatid kong kailanman ay hindi na makatatanggap iyon ng anuman. {W Uhaw 3.21}
[6]Mayroon bang nagtanong dito? (Sa [1] walang katanungan kung mayroon o walang nagtanong. Sa [6] baka walang taong nagtanong.)

(2) Nagbabago ng tungkuling pansemantika ang salitang panaklaw, nagiging salitang pasalaysay na panaklaw ang pananong. Hindi binabago ang bahagi ng panalita, binubuo ang panghalip na panaklaw [1-3] {8-4.3.2}, pang-uri na panaklaw [4] {9-2.4} at pang-abay na panaklaw [5] {10-2.3.5}.


8-4.3.2 Panghalip na panaklaw

(1) Sa pamamagitan ng pagdaragdag ng pangatnig (o pang-abay) na kahit, man at kung, binubuo ang panghalip na panaklaw (susi {HS}) {8-4.3.1}.

Kung paniyak ang panghalip na panaklaw ay maaaring gamitin ang panandang ang sa harap ng panghalip na panaklaw (maaari ding kaltasin) [1|2]. Bilang pantuwid karaniwang ginagamit ang panandang ng [3a], sapagkat madalang ang yaring may nino [3b] at sapagkat walang anyong NG ang pananong na anọ. Bilang pandako minamabuti ang panghalip na may kanino o saạn [4]; madalang lamang ang paggamit ng sa kasama ang panghalip na pananklaw na ANG [5]. Sa [6], pariralang pangkaroon na may panghalip na panaklaw ang panaguri. Malimit na nagagamit na panuring ang panghalip na panaklaw [7 8].

 
[1]May multa ang sinumang mahuli.
[2]Makagagawa niyan sinuman.
[3][a] Magagawa iyan ng sinuman. [b] Magagawa iyan ninuman.
[4]Hindi rin ito ipinagsabi kahit kanino. {W Nanyang 7.1}
[5]Naitanim ... ni Ina sa puso ko ang ... pagpapahinuhod sa sinumang nakatatanda sa akin. {W Daluyong 15.20} (Karaniwang ginagamit ang pandakong sa sinuman kung itinuturing ito sa sugnay na makaangkop (nakatatanda sa akin).)
[6][a] Ngunit walang sinuman sa mga kawani ang nagsalita. {W Angela 3.20}
[7]At ang kaligayahang iyon ay 'di kailanman maibibigay ng sinumang anak. {W Suyuan 5.12}
[8]... pagtitinda ng kung anu-anong pagkain sa mga kababayang manggagawa na umuupa rin ng bahay sa Abu Sherif. {W Rosas 4.19}

(2) Hindi nabibilang sa panghalip na panaklaw ang pang-uring kung kinaltas ang salitang kaugnay nito dahil hindi humahalili sa salitang kaugnay ang pang-uri gaya ng panghalip {8K-4321 (1)}. Hindi panghalip na panaklaw ang salitang pansemantikang naglalarawan ng saklaw ngunit pampalaugnayan at pampalaanyuang dapat itong ibilang sa pangngalan, pang-uri (pamilang) o pang-abay {8K-4321 (2)}.


8-4.4 Panghalip na ANG

May iba't ibang mga anyo ang panghalip na panao, pamatlig at pananong, tinatawag itong panghalip na ANG, AY, NG at SA.

Ginagamit para sa panaguri at paniyak ang anyong magkapareho maliban sa kataliwasang ikạw - ka {8K-411}, dahil dito ito'y tinatawagin na panghalip na ANG-AY o pinaikling panghalip na ANG. Ito ang mga anyong batayan, walang tanging tanda ang susi nito. Tingnan sa talahanayang {8-5} ang mga anyo.

Ginagamit ang panghalip na pamatlig na ANG upang buuin ang yaring pangmaramihang may mga. Sa pamamagitan ng panandang ng at sa ang pagbuo ng pariralang pantuwid at pandako nito [1] {11-2.1 [6 7]}.

 
[1]Hindi siya hihingi ng tulong sa mga ito, naisaloob niya. {W Unawa 3.8}

Walang anyong ANG ang panghalip na pananong, palagi itong panghalip na AY {12-2.1}.


8-4.5 Panghalip na NG

(1) May tanging anyo ang panghalip kung ginagamit sa pariralang pantuwid. Tinatawag na panghalip na NG ang mga ito (susi {TW.H..}), inilalarawan ito sa talahanayang {8-5}.

Walang paggamit ng panandang ng kung panghalip na NG ang ginagamit [1-3]. Maaaring sabihin na pampalaanyuang pinagsasama ang anyong batayan ng panghalip at ang panandang ng. Labindalawa sa labing-apat na anyo ang may unang tunog na n na hindi nanggagaling mula sa anyong batayan.

Gaya ng ibang pariralang pantuwid ay nagagamit na kawani [1] at panuring ang panghalip na NG [2]. Dahil sa gawing hutaga ay kaya nitong buuin ang panggitagang pantuwid [3] {11-6.5}.

 
[1]Itinutok niya ang mga mata sa estero. {W Anak ng Lupa 3.7} {TW.HT}
[2] Nakaimbak sa tabi nito ang mga kahoy na panggatong. {W Nanyang 16.2} {TW.HP}
[3]Ayon sa iniwan nitong sulat, maghahanap ng trabaho sa Maynila. {W Pang-unawa 3.1} {GTW}
[4]Sa halip ng ako. (Kataliwasan ang yaring ito.)

(2) Dito binabanggit ang panghalip na ibayong kitạ na ginagamit sa halip ng ko ka [5]. Humahalili ito sa dalawang panghalip sa isahan, sa pantuwid at sa paniyak. Ito'y nasa halip ng dalawang parirala o dalawang hutaga ng panggitaga.

 
[5]At kapag nakalabas na ako, at saka kita hahatakin palabas. {W Aesop 3.1.2} (Hinahalinhan ang pantuwid na ko (hahatakin ko) at ang paniyak na ka.)

8-4.7 Panghalip na SA

May tanging anyo ang panhalip na nagagamit na pandako. Tinatawag na panghalip na SA ang anyong ito na itinatala sa talahanayang {8-5}.

Ginagamit ang panghalip na pamatlig na dito, diyạn at doọn sa tungkuling panlunan [1] (at dahil dito malimit na nabibilang sa pang-abay); nagagamit ding kawani ng pandiwang di-panlunan [2]. Gaya nito ang panghalip na pananong na saạn: Ito ang anyong SA ng anọ (dahil dito hindi ito pang-abay na pananong; gaya nito ang pares kanino at sino).

Ginagamit ang panghalip na SA kasama ang panandang sa (susi {TK TK.H..}) o hindi (susi {TK.H..}). Sumusunod ang mga tuntunin:

 
[1]Ito na ang langit ko, Ka Lino! Dito na 'ko malilibing. {W Daluyong 15.08} {TK.HP}
[2]Iniabot dito ng lalaki ang mga sariwang prutas. {W Karla 5.205} {TK.HP}
[3]Narito ako dahil dito raw matatagpuan ang kayamanang nasa dulong arko ng bahaghari. {W Samadhi 4.2}{TK.HP}
[4]... nang manghingi sa akin ng tirang pagkain. {W Angela 3.5} {TK TK.HT}
[5][a] Sa akin ang lapis. [++] {TK TK.HT}
 [b] Akin ang lapis. [++] {TK.HT}
[6]Isang hapon, hindi umuwi sa kanilang bahay ... si Nanay Carmen. {W Angela 3.5} (Pandakong sa bahay.) {TK.HT.TL}
[7]Para sa kanya, si Melody lamang ang babae sa buhay niya. {W Angela 3.20} {TK TK.HT}
[8] Sa ganang akin maaari siyang umalis.

Sinauna ang paggamit ng panghalip na panao na SA kasama ang nasa. Hindi ginagamit ang panghalip na pamatlig na SA kasama ng nasa {4-2.3 (3)}.


8-4.7 Kaugnayang paari sa pamamagitan ng panghalip

(1) Ginagamit ang panghalip na panaong SA at NG upang ipahayag ang kaugnayang paari. Walang tanging "panghalip na paari" ang wikang Filipino. Iniuuna sa salitang kaugnay ang panghalip na SA [1] {8-7.6 (2)}; gaya ng pang-uri mayroon itong pang-angkop; panlapag ang mga ito. Hutaga ang panghalip na NG. Ito'y nasa likod ng salitang kaugnay o bumubuo ng panggitagang pantuwid [2 3] {8-8.1}.

Sa pananalitang pang-araw-araw, mas malimit na ginagamit ang panghalip na NG na hutaga. Sa pananalitang mataas at nakasulat, minamabuti ang iniuunang anyo SA.

(2) Hindi maaaring itanong ang pariralang pantuwid {12-4.4}; pati ang panghalip na NG. Upang itanong ang kaugnayang paari ay ginagamit ang pananong na SA na kanino(ng) [4a]. Maaaring pantuwid panghalip na SA o NG ang sagot [4b 4c].

Ginagamit din ang anyong NG ng panghalip na pamatlig upang ipahayag ang kaugnayang paari [5 6].

 
[1]Wala kaming dala maliban sa aming mga damit. {W Pagbabalik 3.3}
[2]Ipinatong ni Dr. Santos ang isang kamay niya sa balikat ko. {W Dayuhan 3.17}
[3]... ang una niyang nobelang tumalakay sa sistema ... {W Daluyong 2.7}
[4][a] Kaninong baso ito? [b] Akin. [c] Baso ko.
[5]... dinadala muna ng diyos na si Maguayen ang kaluluwa nito sa “mababang rehiyon” {W Ambrosio 2006 1.1}
[6]Halos matabingan ang malalaking mga mata nito ng malalago niyang kilay. {W Pagbabalik 3.2}

(3) {Θ} Kung ipinapahayag ang kaugnayang paari, magkapareho ang tungkuling pansemantika ng panghalip na SA na iniuuna at panghalip na NG na inihuhuli. Pakunwari lamang may panghalip na paari na iniuuna at inihuhuli ang wikang Filipino. Sa katunayan, pariralang pandako at pantuwid ang mga ito.

(4) Gaya ng pang-uri ang paggamit ng ilang panghalip (maaaring pag-uulit ng ugat) upang magpahayag ng kaugnayang pasarili [7-9].

 
[7]Hinahayaan nila ang kani-kanilang mga anak na tuklasin ang sarili. {W Estranghera 3.6} (Panghalip na SA na ginagamit sa kaugnayang pasarili.)
[8]... at ang bawat umuupa'y may kanya-kanyang lutuan. {W Anak ng Lupa 3.4}
[9]Nilalaro ng leon ang buntot niyon. (Panghalip na NG na dito ginagamit sa kaugnayang pasarili, iba pang yari ang buntot niya, kanyang buntot.)

8-5 Talahanayan ng panghalip at pantukoy

 
Pananda
{11-2.1}
PaniyakPanaguriPantuwidPandako Pandako
angayngsanasa

Pantukoy
{8-6.3}
Maramihanang mgaay mgang mga sa mganasa mga
TaoIsi
ang .. si
{ay} si
{ay} .. si
ni
ng .. si
kay
sa .. si
nasa kay
Dsinạ
ang .. sinạ
{ay} sinạ
{ay} .. sinạ
ninạ
ng .. sinạ
kinạ
sa .. sinạ
nasa kinạ
Panghalip
na panao
{8-4.1}
1I akọ {ay} akọko{sa} akin nasa akin
2Ika ikạw {ay} ikạwmo {sa} iyọnasa iyọ
21I Ikitạ
3Isiyạ {ay} siyạniyạ{sa} kanyạ nasa kanyạ
12katạ {ay} katạ nitạ {sa} kanitạ nasa kanitạ
1SDtayo {ay} tayonatin {sa} atinnasa atin
1BDkamị {ay} kamịnamin{sa} amin nasa amin
2Dkayọ {ay} kayọninyọ {sa} inyọ nasa inyọ
3Dsilạ {ay} silạnilạ {sa} kanilạ nasa kanilạ
Panghalip
na pamatlig
{8-4.2}
1- itọ {ay} itọ nito dito [nanditọ] {*}
Dang mga itọ {ay} mga itọng mga itọsa mga itọ
2- iyạn {ay} iyạn niyạn diyạn [nandiyạn] {*}
Dang mga iyạn {ay} mga iyạnng mga iyạn sa mga iyạn
3- iyọn
yaọn
{ay} iyọn
{ay} yaọn
niyọn
niyaọn
doọn [nandoọn] {*}
Dang mga iyọn {ay} mga iyọnng mga iyọn sa mga iyọn
Panghalip
na pananong
{12-2.1}
Tao----
{12-4.3}
sino nino {sa} kanino---
Dsinu-sino ninu-nino {sa} kani-kanino---
Bagay-anọ ---
{12-4.4}
saạn nasaạn
Danụ-anọ saạn-saạn ---
{*} Anyong makadiwa {7K-112}.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_N.htm
30 Setyembre 2010 / 10 Oktubre 2016

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 8 Mga Ngalan (Talaksan 8/1)

Simula ng talaksan   8/2 8K/1 8K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag