8 Mga Ngalan ang mga Pariralang Pangngalan
(Talaksan 8/1)

8-1 Pambungad at katuturan

(1) Pangngalan (susi {N}) at panghalip (susi {P}) ang mga ngalan {8K-101 T}. Palaging salitang pangnilalaman ang mga pangngalan, karaniwan din ang mga panghalip, gayunman maaaring kumilos parang salitang pambukod ang panghalip.

Hindi taglay ng Filipinong pangngalan ang impleksiyon ('declension') sa kaukulan {1K-521 Θ}. Ginagamit lamang ang mga pantukoy sa ilang tanging pagkakataon. Kung kaya, walang malinawag na tuntunin upang matukoy kung pangngalan ang isang salita sa wikang Filipino. Malinaw ang paglulugar sa mga pangngalan dahil sa mga sumusunod:

• Salita na may makangalang panlapi {8-2.1}. Ginagamit din ang karamihan ng panlaping ito para sa iba pang bahagi ng panalita.
• Maraming pangngalan ang may malinaw na lugar na pansemantika.
• Mga salitang maaaring gamitin kakabit ng mga makangalang pantukoy na si, mga at sinạ {8-6.3}. Ginagamit din ang pantukoy na mga kasama ang pandiwari at pang-uring makangalan.
• Maaaring iugnay sa pantuwid ang pangngalan upang ipahiwatig ang mga kaugnayang paari {8-8.1}.
• Hindi makangalan lamang ang pananda ng paniyak na ang.

Kaya nagiging mahirap ang paghihiwalay sa pang-uri ({8-1}, pati mga kulay at pamilang) at pang-abay, pati sa pandiwari at iba pang anyo ng pandiwa (halimbawa: inihaw, pakiusap, sabi).

May katangiang pansarili ang ngalan, ito ang katangiang katiyakan / di-katiyakan {2-3 (2)}.

Palaging may gawing makangalan ang pangngaldiwa {6-6.5}. Maaaring makangalang gamitin ang pandiwari {6-6.4.3}.

(2) Sa Patakaran namin, ang pariralang pangnilalamang may ngalan bilang salitang-ubod ang pariralang pangngalan (susi {P-N}) {1-6.2 (1)}. Ito'y isa sa mga pariralang pampalaanyuan ng wikang Filipino {1-6.3 (1)}. Ito ang kaisa-isang pariralang pangnilalaman na maaaring gamitin sa lahat ng anim na pariralang pangkayarian {1K-632}. Maaaring magamit na panaguri {2-4.2} o paniyak ng pangungusap {2-4.1}. Malimit na nasa pantuwid ito {3-2.1} at nasa pandako {4-4.1}. Maaaring kawani ng pandiwa ang pariralang pangngalang nasa panlapag {6-7.4}; madalang tumuturing ito sa pang-uri {9-4.3}. Pariralang pangngalang pang-umpog ang pariralang pangngalang malaya sa pangungusap {5-3.1}.

Malimit na ginagamit ang salitang ang sa harap ng pariralang pangngalan, kung paniyak. Hindi nabibilang ito sa pariralang pangngalan, kung kaya hindi namin inilalarawan ito sa kabanatang nandito. Alinsunod sa tungkulin nito bilang pananda ng paniyak, inilalarawan ito sa kabanatang {2-2.2}. May kinalabasan ang palagay na ito: isa sa mga pariralang pangnilalaman lamang ang pariralang pangngalan na may kabuluhang ipinailalim ang pariralang ito katulad ng iba pang pariralang pangnilalaman sa palaugnayang Filipino.

(3) Walang pantukoy (kasamang pantangi ng pangngalan) na pangkalahatan ang pangngalang Filipino. Maaaring ipalagay na pantukoy ang salitang mga na inihuhudyat ang maramihan at dahil dito ipalagay na bahagi ng pariralang pangngalan. Pati ang pantukoy para sa mga tao {8-6.3}.

Maaaring ituring ang pariralang pangngalan. Sa pamamagitan ng pang-angkop ikinakabit ang isang pulutong, panlapag ang mga ito {8-7}. Walang pang-angkop ang pantuwid at ang karamihan ng pandakong panuring {8-8}. Ipinapalagay naming salitang pangkayarian ang pantukoy (hindi bilang panuring) {8-6.3}.

8-2 Mga pangngalan

Salitang-ugat o salitang may panlapi ang pangngalan {8-2.1}. Mayroon ding pangngalang binubuo sa pamamagitan ng tambalan o pag-uulit ng ugat {8-2.2}. Salitang pangnilalaman ang lahat ng pangngalan.

8-2.1 Mga panlaping bumubuo ng pangngalan

Maraming panlapi sa wikang Filipino na ginagamit upang bumuo ng pangngalan. Sa ilang pagkakataon, hindi madaling matukoy ang pagkakaiba ng pangngalang may panlapi at pangngaldiwa. Maaari ring bumuo ng pang-uri, pang-abay at pandiwa ang ilan sa mga panlaping ito {15-3.1}. May markang + ang panghuli sa talahanayang sumusunod.

Mapapansin ang Espanyol na panlaping hiram na -era, -ero at -deryạ na ginagamit kasama ng ugat ng salitang Filipino (susi {N/Esm}, halimbawa: pakialamero, karinderyạ). Binubuo sa tulong ng hulaping -ay at -oy ang palayaw ng pangalan (Tinay, Totoy, Pinọy). May kasarian ang mga ito, baka dahil sa pagkakabisang Espanyol.

May pangngalan na hindi sumusunod sa tuntuning ito, halimbawa: kasukasuạn |kasu+&&+an|, panoorịn |pa/pang+nood/sood/tood+in|, paumanhịn |pa+(um+ano)+in|.

8-2.2 Pangngalang tambalan

Maaaring bumuo ng tambalang pangngalan kahit mayroon o walang pang-angkop na -ng/na. Karaniwang ginagamit ang anyong -ng, samantalang inaalis naman ang salitang na. Sa ilang pagkakataon, gumagamit ng gitling [1 2 5] {14K-2422}. Alinsunod sa paraan ng pagsasanga sa kanan {1-5.4}, unang bahagi ang salitang batayan, sinusundan ito ng salitang nagtuturing. Kataliwasang may paliwanag ang [5]. Maaari ding buuin ang pangngalan sa pamamagitan ng pag-uulit ng ugat [6].

Pangalawang bahagi ang salitang batayan sa tambalang may sang- (isạ). Dahil dito nabibilang namin sa unlapi ang sang- {8-2.1}. Tiwaling tambalan ang balarila na binubuo ng pangngalang dila at iniuunang pang-uring bala.

8-2.3 Pandiwari at pang-uring may paggamit na makangalan

Maaaring magamit na pangngalan ang pandiwari (pandiwang walang kabisaang pang-ubod) at ang pang-uri {6-6.4.3} {9-2.6} {*}. May batayang kailangan na iniwasang ipagkamali ito sa pandiwang may kabisaang pang-ubod o sa pang-uring "tunay". Dahil dito minamabuti ang yaring natatangi sa pangngalan:

• Pagtatanda ng maramihan sa tulong ng mga.
• Panuring na iniuuna sa pandiwari, lalo na pandakong paari.
• Pantuwid na inihuhuli sa pang-uri; ngunit hindi sa pandiwari dahil maaaring ipagkamali sa kawani ang pantuwid.
• Sa pariralang pangkaroon.

May pariralang pangngalan na nawalan ng salitang pang-ubod. Doon hindi magiging ngalan ang panuring {8-6.1}. Dapat ibukod sa pandiwari at pang-uring na ginagamit bilang pangngalan ang "pagiging ngalan" sa akdang pang-aghamwika {2K-105 }.

{*}   {Θ} Sa wastong pagsasalita, nananatiling pandiwang karaniwan ang pandiwari at pang-uring karaniwan ang pang-uri. Sapagkat sa wikang Filipino nakakabagay ang halos lahat ng pariralang pangnilalaman sa bawat pariralang pangkayarian, ang pandiwaring "ginagamit bilang pangngalan" ay pandiwa sa pariralang pangkayarian na karaniwang binubuo sa pamamagitan ng pangngalan. Ganito din ang mga pang-uri.

8-2.4 Tanging mga pangngalan

Dito tinatalakay ilang salitang na binibilang namin sa pangngalan kahit maaari ding sa iba pang bahagi na panalita.

• lahạt: Karaniwang kumikilos ang salitang lahạt katulad ng pangngalan {8K-241}. Maaaring kaltasin ang panandang ang sa harap ng lahạt {2-4.1 (3)}. Madalang ang paggamit ng lahạt bilang pang-uri o pang-abay.
• sarili: Kumikilos ang salitang sarili katulad ng pangngalan o pang-uri at hindi likas na pasarili ('reflexive') ito {8K-242}.
• siyạ: Sa tabi ng paggamit bilang panghalip na panaong siyạ may iba pang paggamit ng siyạ kung saan maaaring ipalagay itong pang-abay o pangngalan {10K-2311 (2)}.
• Pangngalang na hindi ipalagay na kauri sa buong agham-wika ang sumusunod: pakundangan, kuwạn, madlạ, salamat, itaạs. Ginagamit bilang pangngalan at pang-abay ang kapwạ {10K-221 [6]}.

8-3 Kasarian at kailanan

8-3.1 Kasarian

(1) Sa wikang Filipino, karaniwang walang kaibahan sa magkaibang kasarian, pampalaanyuang walang kasarian ang lahat ng ngalan. Pati mabisa ito sa tao at hayop (halimbawa: pịnsan). May kasariang panlalaki o pambabae ang ilang pangngalan (halimbawa: amạ at inạ), ngunit walang panghalip na may kasarian.

(2) May salitang hiram na Espanyol at mula sa ibang wika na anyong panlalaki at pambabae: Pilipino - Pilipina {N/Es}, ingkọng - impọ {N/Ch}. Maaaring gamitin ang anyong pambabaeng Espanyol para sa dalawang kasarian sa Filipino (halimbawa: dentịsta {N/Es}).

8-3.2 Kailanan

Karaniwang walang kailanan ang pangngalan sa wikang Filipino [1 2b 3] {8K-321 }. Gayunman maaaring ilarawan ang kailanan, pangunahing may isahan at maramihan, sa ilang kalagayan mayroon ding dalawahan. May pangngalang may pagpapasiyang pansemantika ng kailanan. Sa lahat ng ibang pangngalan, galing sa kabuuan ng nilalaman ang kailanan o inihuhudyat sa pamamagitan ng palatandaang tangi ng kailanan. Hindi palatandaan ng kailangan ang pananda.

Maaaring ihudyat ang isahan sa pamamagitan ng:

• pang-uring pamilang isạ [4] {8-7.2}.
• Anyo ng pantukoy na si, ni at kay [5] {8-6.3}.
• Pang-uring makaturing (maliban sa anyong pangmaramihan) [6].
• Hindi tunay na palatandaan ng isahan ang kawalan ng pantukoy na pangmaramihang mga.

Maaaring ihudyat ang maramihan sa pamamagitan ng:

• Pantukoy na pangmaramihang mga [2a 2c 7] {8-6.3}.
• Pamilang na patakaran [8] (maliban sa isạ) {9-6}.
• Anyong pantukoy na sinạ, ninạ at kinạ [9] {8-6.3}.
• Anyong pangmaramihan ng pang-uri [10] {9-2.2.1}.
• Pangngalan at pang-uring na pansemantikang inihuhudyat ang maramihan [11].
• Kung paniyak ng sugnay ang pangngalang ito ay maaaring gamitin ang pandiwang pangmaramihan {7-8.5}.

May mahigpit na pagbubukod ng isahan at maramihan ang panghalip na panao. May isang kailanan lamang ang panghalip na ibayo; isahan / isahan ang kitạ {8-4.6 (3)}. Walang kailanan ang panghalip na pamatlig; gayunman maaaring buuin ang anyong pangmaramihan sa pamamagitan ng mga {8-4.2 (2)}. Wala ding kailanan ang panghalip na pananong; gayunman may anyong pangmaramihan na binubuo sa tulong ng pag-uulit ng ugat {12-1}.

8-4 Mga panghalip

Binigyan namin ng susing {P} ang mga panghalip {8K-401}. Bumubuo o humahalili ng parirala ang panghalip; dahil dito karaniwang salitang pangnilalaman ang mga ito. Maaari din itong mabisa sa panghalip na hutaga; sa kabilang dako maaaring maging ito salitang pambukod na may gawing hutaga {11-3}.

Tinatalakay namin sa mga pangkat na sumusunod ang panghalip na panao, pamatlig at panaklaw, samantalang sa {12-2.1} naman ang panghalip na pananong. Walang tanging panghalip na paari ang wikang Filipino, sa halip nito ay ginagamit ang panghalip na panaong NG at SA {8-4.8}. Wala ring panghalip na pamanggit ('relative pronouns') at sugnay na pamanggit ('relative clauses'), sa halip nito may pang-angkop at sugnay na pang-angkop {13K-501 }. Hindi kami gumagamit ng katawagang panghalip na pasarili ('reflexive pronoun'); sa amin pangngalan o pang-uri ang salitang sarili {8-2.4}.

May katangian ang mga panghalip na ito: Hindi kailanman may pananda ang sa harap nito, at may tanging anyong NG at SA ang mga ito {8K-402 Θ}. Nagtatapos sa patinig o katinig na n ang lahat ng anyo ng panghalip na panao at pamatlig. Kung kaya, may anyong pang-angkop na -ng ang mga ito (hindi anyong salitang ibinukod na na). Kung kaya, nagaganap ang kalagayang palatunugan upang magamit bilang hutaga (ngunit walang paggamit na hutaga ang panghalip na SA).

8-4.1 Mga panghalip na panao

(1) May tatlong panauhan ang panghalip na panao (susi {PP}): Nagsasalita, kinakausap at pinag-uusapan, bawat isa ang may isahan at maramihan (susi {PP/1S} hanggang {PP/3P}). May ilang katangiang leksikal ang panghalip na panao. May anyong puspusang ikạw (palasak sa panaguri) at may anyong dinaglat ka (sa paniyak lamang) ang ikalawang panauhang pang-isahan {PP/2S} {8K-411}. Kasama ang kinakausap sa tayo {PP/lIP}, samantalang hindi sa kamị {PP/1EP}. Ginagamit upang maghatid ng paggalang ang kayọ {PP/2P} o silạ {PP/3P}. Sinauna na ang panghalip na dalawahang katạ 'tayong dalawa'.

(2) Palasak na ginagamit ang panghalip na panao sa tao, karaniwan ang panghalip na pamatlig sa bagay {8-4.2}. Walang kasarian ang siyạ {PP/3S}. Dahil dito, isang tao lamang ang inihuhudyat sa tulong ng siyạ at kailangang gamitin ang panghalip na pamatlig upang ihudyat ang iba pang tao [1]. Maaaring ituring ang anyong pangmaramihan ng panghalip na panao sa pantuwid parang ilarawan nang puspusan ang mga tauhan [2-4] {8K-412}.

(3) May katangian ang paggamit ng tayo at kamị. Pag may higit sa isang kinakausap at hindi lahat nila ang sinasaklaw ay ginagamit ang pantuwid na tumuturing sa panghalip na panaong kamị [5]. Kung isinasama ang ibang (mga) tao sa usapan kahit hindi siya (sila) dumadalo ay ginagamit ang kamị upang maaari nilang alisin sa salaysay [6b 7b].

(4) Kung maaari ay iniiwasan ang panghalip na panao sa hulihan ng pangungusap. Mahigpit ito para sa panghalip na isapantig kaysa sa dalapantig, ngunit hindi sa panuring. Maaaring gamitin ang paraang sumusunod.

• Pag kawani ng pandiwa ang panghalip ay sumusunod ito nang kagyat sa pandiwa [8] {6-2.2 (4)}.
• Walang panghalip sa hulihan ang panggitaga [9a 10a] {11-6}.
• Maaaring gamitin ang di-karaniwang pagkakasunud-sunod [11a] {13-2.1.2}.
• Maaari sa halip ng panghalip na NG na inihuhuli ang panghalip na SA na iniuuna [12a] {3-4 (2)}; madalang lamang binubuo ang yaring ito.
• Hindi iniiwasan ang mga pantuwid sa hulihan kung ito'y panuring [13].

8-4.2 Mga panghalip na pamatlig

(1) May tatlong panauhan ang panghalip na pamatlig. Tumutukoy ito sa bagay na malapit sa nagsasalita, bagay na malapit sa taong kinakausap at malayo sa taong nagsasalita at kinakausap (susi {PD/1} hanggang {PD/3}).

	Malapit sa nagsasalita Unang panauhan	Malapit sa kinakausap Ikalawang panauhan	Malayo   Ikatlong panauhan
	itọ {PD/1}	iyạn {PD/2}	iyọn, yaọn {PD/3}

(2) Maaaring magamit na halili sa tao o bagay ang panghalip na pamatlig [1a 1b] {8A-421}. Kadalasan itong ginagamit upang maglarawan ng iba pang mga tao dahil sa may iisang panghalip na panao sa ikatlong panauhan lamang ang wikang Filipino [2] {8-4.3}. Para sa bagay, halos palaging ginangamit ang panghalip na pamatlig dahil hindi kabagay ang panghalip na panao para sa bagay [3b]. Sa tabi ng anyong ANG sa paniyak [1a 3b] at panagguri, may panghalip na SA at NG upang bumuo ng pantuwid at pandako [4-6]. Maaaring gamitin ang anyong SA upang maglarawan ng lugar na masaklaw na hindi nakasaad sa tanging tao o bagay [6]. Karaniwang walang kailanan ang panghalip na pamatlig. Kung nakasaad sa tao o bagay ang panghalip na pamatlig ay maaaring bumuo ng anyong pangmaramihan na may iniuunang pantukoy na mga [7] {11-2.1 (2)}).

Maaaring gamitin ang panghalip na pamatlig bilang panuring katulad ng pang-uri [8] {8-7.3}. Bukod dito may pang-uring hango sa panghalip na pamatlig {9-2.3} at pati may padamdam na eto, heto, ayạn, hayạn, ayụn, hayụn {10-6}.

(3) May pangalawang anyong yun ang panghalip na pamatlig na iyọn {PD/3} na kadalasang ginagamit sa wikang pang-araw-araw [9a|b] {8K-422}, bilang panaguri [9a 11] at bilang panuring [10a 10b] {8-7.3 (3)}. Inilalarawan ng yun ang bayay [9a 10a] , hindi ito mapitagan para sa tao [10b 11]. Sinauna na ang anyong irị, irẹ (sa halip ng itọ). Wala itong lahok sa Pagtitipong Panggawaan natin (sa paghahambing dalawang daang beses ang itọ).

[9] [a] Yun ang lapis mo. [++] [b] Iyoon ang lapis mo. [++] [10] [a b] Pinulot ko 'yung piso dahil kung hindi, baka nagalit na 'yung aleng taba na 'yon. {W Piso 3.5} [11] 'Yun nga ang ikinainis ng mga anak ni Nimfa. {W Suyo 3} {2-2.3 [30]}

8-4.3 Salitang kaugnay na pansemantika ng panhalip na panao at pamatlig

May katanungan ang paggamit ng panghalip na panao ng ikatlong panauhan kung sa kanino ipinapaugnay ang panghalip (tao o bagay na kaugnay). Maaaring ilarawan ng panghalip na pamatlig ang dako, kung ganito walang tao o bagay na kaugnay. Subalit maaaring ituro nito ang tanging tao o bagay na kaugnay. Mabisa ang pag-iisip sa panghalip na ANG, pati sa NG at SA. Dapat ding tuparin na walang kasarian ang panghalip na ito.

Pangunahing mahalaga ang kalinawan na pansemantika, di-lubhang mahalaga ang kalagayang pampalaugnayan [1|2]. Kung kaya karaniwang iniuuna sa panghalip ang salitang kaugnay; sa loob ng pangungusap [1-3] o sa ibang pangungusap na iniuuna [4 5]. Madalang ang pagsunod ng salitang kaugnay [6b] o hindi maaari [7]. Maaaring magkaiba ang salitang kaugnay kung ginagamit ang panghalip o hindi [8|9]. Maaaring panghalip na pananong ang salitang kaugnay [10].

8-4.4 Panghalip na panaklaw

8-4.4.1 kung, kahit at man

(1) May ilang pangatnig na may kakayahang pagpapabago ng pananong sa salitang naglalalarawan ng katawagang panaklaw ('indefinitum'). kung, kahit at man ang pangatnig na ito {8K-4411}. Iniuuna ang kung [1] at kahit [2] (katulad ng karamihan ng pangatnig); hutaga naman ang man [3]. Malimit na pinaikli ang sugnay na pangatnig na binubuo ng kahit at man. Maaaring kinalabasan nito ang pagkakasama lamang ng kahit (o man) at ng salitang panaklaw [2-4]. Kung ganito, maaaring ipalagay na pang-abay ang kahit at man, naging pariralang may pang-abay ang sugnay na pangatnig. Maaaring maging isang salita lamang ang yaring may man [3b 4 5]. Maaaring gamitin ang kahit kasama ang pang-angkop, kung gayon ito'y salitang pangnilalaman [6a|b]. Magkakapareho ang kahulugan ng yaring binubuo sa pamamagitan ng kung, kahit at man. Hindi ginagamit ang salitang panaklaw kung hindi tiyak ang pag-iral [2|7].

(2) Nagbabago ng tungkuling pansemantika ang panaklaw na ginagamit sa yaring itaas, nagiging salitang pasalaysay na panaklaw ang pananong. Hindi na kailangan sa harapan ng pangungusap ang salitang ito [4 5]. Hindi binabago ang bahagi ng panalita, binubuo ang panghalip na panaklaw [1-3] {8-4.4.2}, pang-uri na panaklaw [4 6] {9-2.4} at pang-abay na panaklaw [5] {10-2.3.5}.

8-4.4.2 Panghalip na panaklaw

(1) Sa pamamagitan ng pagdaragdag ng pangatnig (o pang-abay) na kahit, man at kung, binubuo ang panghalip na panaklaw (susi {PF}) {8-4.4.1}.

Pampalaugnayang iba-iba ang panghalip na panaklaw sa panghalip na panao at pamatlig {8K-4421}. Maaaring gamitin ang panandang ang sa harap ng panghalip na panaklaw (maaari ding kaltasin) [1|2]. Hindi madalang ang paggamit ng ng [3a 4a 4b], sapagkat madalang ang pagtatambal na may nino [3b 4c 4d] at sapagkat walang anyong NG ang pananong na ano. May paggamit na panuring ang panghalip na panaklaw, kung gayon walang pagtatakda hinggil sa ang [5] {9-2.4}.

(2) Hindi nabibilang sa panghalip na panaklaw ang pang-uring kung kinaltas ang salitang kaugnay nito dahil hindi humahalili sa salitang kaugnay ang pang-uri katulad ng panghalip {6A-4422}. Maaaring nasa likod ng ang at ng ang pang-uring ito; hindi ito ang kilos ng panghalip. Pati walang anyong NG at SA ang mga ito.

Hindi panghalip na panaklaw ang salita na pansemantikang naglalarawan ng saklaw ngunit pampalaugnayan at pampalaanyuang dapat ibilang sa pangngalan, pang-uri (pamilang) o pang-abay {8K-4422}.

8-4.5 Panghalip na ANG

May iba't ibang mga anyo ang panghalip na panao at pamatlig, tinatawag itong panghalip na ANG, AY, NG at SA.

Ginagamit para sa panaguri at paniyak ang anyong magkapareho maliban sa kataliwasan {8K-411}, dahil dito maaaring tawagang panghalip na ANG-AY o pinaikling panghalip na ANG. Ito ang mga anyong batayan, walang tanging tanda ang susi nito. Tingnan sa talahanayang {8-5} ang mga anyo.

Ginagamit ang panghalip na pamatlig na ANG upang buuin ang yaring pangmaramihang may mga. Sa pamamagitan ng panandang ng at sa ang pagbuo ng pariralang pantuwid at pandako nito [1] {11-2.1 [6 7]}.

Walang anyong ANG ang panghalip na pananong, palaging panghalip na AY ang mga ito {12-2.1}.

Tinatalakay sa {2-4.1 (2)} na walang panandang ang sa harap ng panghalip. Inilalagay ang pananda ng panaguring ay sa harap ng panghalip kung kailangan sa ibang kadahilanan.

8-4.6 Panghalip na NG

(1) May tanging anyo ang panghalip kung ginagamit sa pariralang pantuwid o kataga sa panggitaga. Tinatawag na panghalip na NG ang mga ito (susi {MC.P..}), inilalarawan ito sa talahanayang {8-5}.

Walang paggamit ng panandang ng kung panghalip na NG ang ginagamit. Maaaring sabihin na kinakaltas ang ng sa harap ng panghalip na ito. Sa kabilang dako, may dahilan upang sabihin na pampalaanyuang pinagsasama ang anyong batayan ng panghalip at ang panadang ng. Labindalawa sa labing-apat na anyo ang may unang tunog na n na hindi nangagaling mula sa anyong batayan. Sumusunod ang ilang halimbawa [1-5]; inalalahad ang palaugnayan nito sa {3-2.1}. Madalang ang pangungusap kung saan ipinapaubaya ang paggamit ng panghalip na NG [6]. Katulad ng pariralang pantuwid ay may gawing hutaga ang panghalip na NG; kaya ng mga itong buuin ang panggitagang pantuwid [2] {11-6.5}.

(2) Humahalili ang panghalip na panao sa taong may katiyakan {2-3}. Dahil dito humahalili din ang anyong NG nito sa pangngalang may katiyakan [1 2 4] kahit walang katiyakang likas ang pantuwid {2-3.3}. Maaari ding humalili sa bagay na may katiyakan ang panghalip na pamatlig na NG ([5], o sa tao {8-4.3 [5]}). Malimit na ginagamit ang pantuwid upang ilarawan ang bagay na walang katiyakan. Sa ganitong kalagayan, bawal ang paghalili sa bagay sa pamamagitan ng panghalip na NG [7b]. Maaaring gamitin ang panghalip na pamatlig upang maglarawan ng daming di-tiyak ng ngalang pangkalahatang tiyak [3]. Sa pahayag na pangkawikaan maaaring gamitin ang panghalip na pamatlig na niyan [8]

(3) Dito gustong banggitin ang panghalip na ibayong kita na ginagamit sa halip ng ko ka [9-11]. Humahalili ito sa dalawang panghalip sa isahan, sa pantuwid at sa paniyak. Ito'y nasa halip ng dalawang parirala o dalawang hutaga ng panggitaga. Sa pangungusap na may pang-abay na pangmarahil, madalas na iniiwasan ang pagsasalubong ng ko at ka at kung kaya ang pagbuo ng kita ([12a|b], kahit [13a|b]).

[9] Mahal ko ka. Mahal kita. [10] Katabi ko ka. Katabi kita. {W Madaling Araw 3.1} (Dito hinahalinhan ang panuring na ko (katabi ko) at ang paniyak na ka.) [11] Kalimitan kitang itinuro kung paano buksan yung bote. (Tingnan din sa {11-6.2 (3)}.) [12] [a] Gusto kitang pumunta sa palengke. [0] [b] Gusto kong pumunta ka sa palengke. [++] [13] [a] Gusto kitang magkasama. [+] [b] Gusto kong magkasama ka. [+] (Sa pangungusap na [13a], iniiwasan ang panghalip na isapantig sa hulihan ng pangungusap {8-4.1 (4)}.)

8-4.7 Panghalip na SA

May tanging anyong ginagamit bilang pariralang pandako o sa loob ng pariralang ito. Tinatawag na panghalip na SA ang anyong ito na itinatala sa talahanayang {8-5}. Ibig banggitin ang panghalip na pamatlig na dito, diyạn at doọn. Malimit mayroon itong paggamit na panlunan (at dahil dito malimit na nabibilang sa pang-abay); kahit ginagamit din nang di-panlunan. Katulad nito ang kilos ng panghalip na pananong na saạn: Ito ang anyong SA ng anọ (dahil dito hindi ito pang-abay na pananong; katulad ng pares kanino at sino.

Mas salimuot ang gawi ng panghalip na SA kaysa sa panghalip na NG. Una, walang pahiwatig na pampalatunugan sa pagsasama sa sa, kung ipinpalagay na di-mahalaga na may unang tunog na k ang ilang panghalip na SA (mayroon ding unang tunog na k ang pantukoy na kay at kina. Ginagamit ang panghalip na SA na may panandang sa (susi {MA MA.P..}) o wala (susi {MA.P..}). Sumusunod ang mga tuntunin:

• Walang sa sa harap ng panghalip na pamatlig o sa harap ng saạn (sa dito, sa saan) [1].
• Kung kawani ng pandiwa ang pandako, ang sa ay nasa harap ng panghalip na panao at karaniwang nasa harap ng kanino [2-5].
• Kasama ng pang-ukol, ginagamit ang sa sa harap ng panghalip na panao at sa harap ng kanino [6 7]. Alisunod sa katuturan nito, walang pananda sa likod ng pang-ukol na SA [8] {4-2.2}.
• Kung panaguri ang panghalip na panao o ang kanino, maaaring kaltasin ang sa [9 10a|b] ({2-4.6}, doon iba pang mga halimbawa).
• Kung panuring ang anyong SA ng panghalip na panao (iniuuna, kaugnayang paari), walang panggamit ng sa [11] {8-4.8}.
• May ilang yaring pangkawikaan (halimbawa sa amin).
• Hindi ipinagbabawal ang tuntuning naturan na maaaring gamitin ang sa dahil sa ibang katwiran [12].
• Hindi salitang makatukoy ng panggitaga ang panghalip na panaong SA; madalas na binubuo ang panggitagang walang pang-angkop sa pamamagitan ng anyong SA ng panghalip ng pamatlig [13] at pananaong [14]
• Sa likod ng kaysa may sa o wala ang panghalip na SA.
• Pangkawikaan ang panghalip na SA na inihuhuli sa [15].

[1] Ibinigay ni Ana dito ang bulaklak. [2] Tumutulong sa akin ang lolo. [3] Ibinigay ng bata sa akin ang bulaklak. [4] Sa kanino ibinigay mo ang bulaklak? [5] Ibigay mo sa kaninuman ang bulaklak. [6] Para sa iyo ang regalo. [7] Tungkol sa kanino kayo nag-uusap? [8] Nasa kanya ang libro. [9] Kanino ang lapis? [10] [a] Sa akin ang lapis. [++] [b] Akin ang lapis. [++] [11] Aking bahay. {8-3.6} [12] Pumunta na tayo sa kanyang bahay. [13] Doon siya umuupo. [14] Saan ka pupunta? [15] Sa ganang akin maaari siyang umalis.

Sinauna na ang paggamit ng panghalip na panao na SA kasama ng nasa [8]. Hindi ginagamit ang panghalip na pamatlig na SA kasama ng nasa {4-2.2.1 [9]}.

8-4.8 Kaugnayang paari sa pamamagitan ng panghalip

(1) Ginagamit ang panghalip na panaong NG at SA upang ipahayag ang kaugnayang paari. Maaaring nasa harap o nasa likod ng salitang kaugnay ang panghalip. Walang tanging panghalip na paari ang wikang Filipino; tinutupad ng panghalip na NG at SA ang tungkuling ito.

Sa kaugnayang paari, iniuuna ang panghalip na SA [1-3] {8-7.6 (2)}. Katulad ng pang-uri mayroon itong pang-angkop; panlapag ang mga ito. Hutaga ang panghalip na NG, karaniwan itong nasa likod ng salitang kaugnay ng pariralang pangngalan, wala itong pang-angkop [4-8] {8-8.1}. Dahil kagyat itong nasa likod ng unang salitang kaugnay, maaaring ito sa harap ng salitang pang-ubod ng pariralang pangngalan [9] (panggitagang pantuwid {11-6.5}). Kung may pang-angkop ang unang salita, pinapalipat ito sa panghalip na hutaga. Maaari ding gamitin ang anyong NG ng panghalip na pamatlig upang ipahayag ang kaugnayang paari [7 8]. Kasalungat nito, hindi kaugnayang paari ang ipinapahayag ng anyong ANG na makaturing (itong bahay o bahay na ito) {8-7.3}. Sa kasalukuyang pananalitang pang-araw-araw, mas madalang ang paggamit ng panghalip na SA na iniuuna at malimit na ginagamit ang panghalip na NG na hutaga [10|11]. Sa pananalitang mataas at nakasulat, palasak ang dalawang anyo {*} (mga halimbawa sa {W Material Girl}).

{*} Alinsunod sa paraan ng pagsasanga sa kanan ng wikang Filipino ang paggamit ng panghalip na NG na inihuhuli.

[1] Aking bahay. [2] Aking mga bahay. [3] Aking magandang mga bahay. [4] Bahay ko. [5] Mga bahay ko. [6] Magandang mga bahay ko. [7] Dalawang kilo nito. [8] Halimbawa nito ang kaiga-igayang paggamit ... {W Javier 3.5} [9] Mahal kong kaibigan. [10] Aking perang ibinigay ni Lola. [11] Pera kong ibinigay ni Lola.

(2) Katulad ng pang-uri ang paggamit ng ilang panghalip (maaaring pag-uulit ng ugat) upang magpahayag ng kaugnayang pasarili [11-13].

(3) Kung ipinapahayag ang kaugnayang paari, magkapareho ang tungkuling pansemantika ng panghalip na SA na iniuuna at panghalip na NG na inihuhuli. Maaaring sabihin na pakunwari lamang may panghalip na paari na iniuuna at inihuhuli ang wikang Filipino (karaniwang ganito ang paglalahad sa balirilang pampaaralan). Sa katunayan, pariralang pandako at pantuwid ang mga ito na may magkaparehong tungkuling pansemantika ngunit magkaiba sa pananaw na pampalaugnayan.

8-4.9 Pananda sa harap ng panghalip

Dito, ibig buurin ang mga pagkakaugnay na masalimuot ng pananda at panghalip.

• Saligan ang tuntunin na walang pananda sa harap ng panghalip na panao, pamatlig at pananong. Halatang hindi ito kailangan dahil may iba't ibang anyong ANG, NG at SA [1].
• Hindi kailanman nasa harap ng panghalip na NG ang panandang ng [2].
• Unang kataliwasan ng tuntuning saligan na hindi kinakaltas ang panandang ay ng panaguri kung dapat gamitin ito. Kapani-paniwala ito dahil walang tanging panghalip na AY upang maaaring ipahiwatig ang panaguri [3].
• Hindi kinakaltas ang pananda sa harap ng tanging anyo ng panghalip na pamatlig na binubuo sa pamamagitan ng pantukoy na mga, at ginagamit ang panghalip na ANG [4] {11-2.1 (2)}.
• Magkaiba ang paggamit ng panandang sa sa harap ng panghalip na SA [5-9] {8-4.7}.

8-5 Talahanayan ng panghalip at pantukoy

			Paniyak	Panaguri	Pantuwid	Pandako	Pandako
Pananda {11-2.1}	Harapan ng pang.		ang	---	*	sa	nasa
	Di harapan		ang	ay	ng	sa	nasa
Pantukoy {8-2.3}	Maramihan		ang mga	ay mga	ng mga	sa mga	nasa mga
	Tao	S	si ang .. si	{ay} si {ay} .. si	ni ng .. si	kay sa .. si	nasa kay
		P	sinạ ang .. sinạ	{ay} sinạ {ay} .. sinạ	ninạ ng .. sinạ	kinạ sa .. sinạ	nasa kinạ
Panghalip na panao 8-4.1}	1	S	akọ	{ay} akọ	ko	{sa} akin	nasa akin
	2	S	ka ikạw	{ay} ikạw	mo	{sa} iyọ	nasa iyọ
	21	S S			kitạ
	3	S	siyạ	{ay} siyạ	niyạ	{sa} kanyạ	nasa kanyạ
	1	2	katạ	{ay} katạ	nitạ	{sa} kanitạ	nasa kanitạ
	1I	P	tayo	{ay} tayo	natin	{sa} atin	nasa atin
	1E	P	kamị	{ay} kamị	namin	{sa} amin	nasa amin
	2	P	kayọ	{ay} kayọ	ninyọ	{sa} inyọ	nasa inyọ
	3	P	silạ	{ay} silạ	nilạ	{sa} kanilạ	nasa kanilạ
Panghalip na pamatlig 8-4.2}	1	-	itọ	{ay} itọ	nito	dito	[nanditọ] {*}
		P	ang mga itọ	{ay} mga itọ	ng mga itọ	sa mga itọ
	2	-	iyạn	{ay} iyạn	niyạn	diyạn	[nandiyạn] {*}
		P	ang mga iyạn	{ay} mga iyạn	ng mga iyạn	sa mga iyạn
	3	-	iyọn yaọn	{ay} iyọn {ay} yaọn	niyọn niyaọn	doọn	[nandoọn] {*}
		P	ang mga iyọn	{ay} mga iyọn	ng mga iyọn	sa mga iyọn
Panghalip na pananong {12-2.1}	Tao	-	--- {12-4.3}	sino	nino	{sa} kanino	---
		P		sinu-sino	ninu-nino	{sa} kani-kanino	---
	Bagay	-		anọ	--- {12-4.4}	saạn	nasaạn
		P		anụ-anọ		saạn-saạn	---

{*} Anyong makadiwa {7K-113}.

Palaugnayan ng Wikang Filipino - Wakas ng 8 Mga Ngalan (Talaksan 8/1)

Simula ng talaksan   8/2 8K/1 8K/2   Palaugnayan
Pahinang pamagat na Filipino   Fisyntag