9K Mga Pangabit sa Mga Pang-uri

{9K-211}   Pagbubukod ng pang-uri sa pangngalan

Mahirap na ibukod sa pangngalan ang pang-uring walang panlapi. Kung may kaibahan ang diin ay malinaw na pangngalan ang salitang may diin sa ikalawang pantig mula sa huli samantalang pang-uri ang salitang may diin sa huling pantig {15K-213}. Mayroon ding angkang-salita walang kaibahan sa diin ang pangngalan at pang-uri. Nagiging maliwanag ang kaibahan ng dalawang bahagi ng panalita kung ginagamit ang pang-uri kasama ang pang-angkop samantalang may pantuwid ang pangngalan [1|2]. Maaaring iuna o ihuli sa salitang kaugnay ang panuring makauri; dahil dito maaaring magpalitan ng katatayuan [1|3]; bawal ito kung pangngalan dahil sa gawing hutaga ng pantuwid [2|4].

 
[1]Kasal na kapatid ko. (Kapatid kong nag-asawa.){U}
[2]Kasal ng kapatid ko. (Salu-salo ng kasal.){N}
[3]Aking kapatid na kasal. (Kapatid kong nag-asawa.){U}
[4]Aking kapatid ng kasal.
[5]Batong tulay. (Tulay na yari sa bato.){U}
[6]Bato ng tulay. (Bato mula sa tulay.){N}
[7]Patay na kabayo. (Kabayong wala nang buhay.){U}
[8]Patay ng kabayo. (Katawan ng namatay na kabayo.){N}

{9K-221}   Pang-uring may panlaping ma--an, ma--in at pa--in

Hinggil sa paglalapi ng pang-uring ma--an, ma--in at pa--in ay bumubukal ang katanungan kung kumpol-palapi na tumpak ang mga ito o pangalawang paglalapi ng salitang ipinapanlapi na. Hindi palaging maliwanag ang sagot [2|3].

 
Ugat-salitaUnang
paglalapi
Pangalawang paglalapiKumpol-panlaping tumpak

[1]dal madal madalian
[2]madalian ?
[3]sunọd masunurin
[4]hiy mahiy mahiyain
[5]mahiyain ?
[6]sayạ sayahinmasayahin
[7]tab patabpatabain
[8]patabain ?

{9K-222}   Pang-uring may unlaping magka- at magkaka-

Sa tabi ng pang-uring na may unlaping magka- at magkaka- ay mayroon ding ilang pangngalang ganito. Malitaw na ibinubukod niyon ang pandiwang magka- {8-8.1}. Maaaring palakasin ang unlaping magka- sa pamamagitan ng unlaping sing- [23] (tingnan din sa {9-3 [2]}).

 
[1]agaw Magkaagaw na kapatid.{N,U}
[2]Magkakaagaw na kapatid.{N,U}
[3]angkạs Magkaangkas silang dalawa sa bisikleta.{U}
[4]away Magkaaway ang mga aso at pusa.{U}
[5]bagay Magkabagay na damit.{U}
[6]hambịng Magkahambing na mga kulay.{U}
[7]kambạl Magkakambal na saging.{N,U}
[8]kampị Magkakakampi kaming lahat sa La Salle.{N,U}
[9]lar Magkalaro si Paola at ang kaklase niya.{N,U}
[10]Magkakalaro si Paola at sina Pedro. {N,U}
[11]mukh Magkamukhang magkapatid.{U}
[12]Magkakamukhang magkapatid.{U}
[13]pareho Magkakaparehong kulay.{U}
[14]patịd Magkapatid ni Paola.{N}
[15]Magkakapatid ni Paola.{N}
[16]sabwạt Mag-asawang magkasabwat.{U}
[17]sali Magkasaling bata.{U}
[18]Magkakasaling bata.{U}
[19]sund Magkakasundong bata.{U}
[20]sunọd Magkasunod na anak.{U}
[21]tabị Nakikita kong magkatabi sila.{U}
[22]Nakikita kong magkakatabi sila.{U}
[23]tand Magkasintanda ang dalawang bata.{U}
[24]timbạng Magkatimbang na baboy. {U}

{9K-223}   Pang-uring may unlaping pang-

Karaniwang may isa lamang paglalapi upang bumuo ng pang-uri. Sa pamamagitan ng unlaping pang- ay maaaring buuin ang pang-uri mula sa salitang hinango na.

 
[1]lahạt {X/N} kalahatạn {N} pangkalahatạn {U}
[2]payapa {X/N} kapayapaan {N} pangkayapaan {U}
[3]lakạs {X/N} palakasan {N}pampalakasan {U}
[4]diwa {X/N} pandiwa {N}pampandiwa {U} { Nolasco 2006 p. 2}

Malimit na pinagsasama ang pangatnig na upang at ang pandiwa upang buuin ang pang-uring may unlaping pang- o pangpa- {13-5.3.2 (2)}.


{9K-2211}   Anyong pangmaramihan ng pang-uring ma-

Sa Pagtitipong Panggawaan, nagsuri kami ng mga pang-uring may anyong pangmaramihan. Malimit nagagamit na panuring ang anyong ito [1-10]. Madalang ang panaguring makauri [11] at ang paggamit bilang pangngalan [12]. Sa karamihan ng yari, walang iba pang paghuhudyat ng maramihan [1-7 12]. Kung nagagamit na pangalawang paghuhudyat ang pantukoy na mga ay palagi itong nasa harap ng pang-uri [8-10].

 
Anyong pangmaramihang ma- bilang panuring
[1]... ipagtabuyan ng malilinis na tao. {W Damaso 4.4}
[2]Ang malalambot mong labi ... {W Madaling Araw 3.9}
[3]Hindi akọ katulad ng ibang bata na may magagarang damit. {W Material Girl 3.2}
[4]... bukod sa malalaking wikang panrehiyon. {W Javier 3}
[5]Karamihan sa magagandang babae. {W Rosas 4.8}
[6]... ang may mabubuting kalooban ... {2K-254 Σ}
[7]Kinailangan niyang daanan ang matatarik na burol at ilang mga sapa. {W Samadhi 4.1}
[8]Ang mga masusuyo mong paghalik sa aking buhok ... {W Madaling Araw 3.9}
[9]... kumausap sa mga magagandang rosas. {W Rosas 4.15}
[10]... sa mga mahihirap na magbubukid. {W Samadhi 4.5}
Anyong pangmaramihang ma- bilang panaguri
[11]Matutulis ang dulo ng pares ng mga bota. {W Samadhi 4.2} (Inihuhudyat ang maramihan sa pang-uri at pati sa pamamagitan ng mga sa loob ng paniyak.)
Paggamit na makangalan ng anyong pangmaramihang ma-
[12]... ang mga bata at matatandang n'yan. {W Halukay Ube}

{9K-2221}   Pang-uring may unlaping naka- at maka-

 
 naka- Unlapi sa pang-uri { VCS naka-}
'naka- (b): prefix used to form verbal adjectives: as in nakabitin, hanging; nakatayọ, standing.'
Hindi nagagamit na salitang-ugat ang ugat-salita (malimit):
[1]nakabitin
[2]nakatago
[3]nakatirạ
 Pangngalan ang ugat-salita (halos malimit):
[4]nakakabịt
[5]nakapuwẹsto Karaniwan na'y nakapuwesto kami sa lugar na matao. {W Material Girl 3.3}
[6]nakatabị
[7]nakatanọd
[8]nakatay
Pang-uri ang ugat-salita (mas madalang):
[9]nakalaạn
[10]nakalitạw
[11]nakatalagạ
naka- Pangnagdaan ng pandiwang maka-
[12]nakapuntạ Nakapunta ka na ba sa Lipa?
 naka-&- Pang-uring tumpak o anyong kasalukuyan ng pandiwang maka- {9K-2222}
 maka- Unlapi sa pang-uri
{ LJE maka-}
'maka- (2): prefix forming adjectives expressing the idea of being in favor of, pro-, on the side of, as Maka-Pilipino: Pro-Filipino. Siya ay maka-Crus: He was pro-Cruz. Makabago: Modern. Modernistic (in favour of what is new). Makaluma: Old-fashioned.'
{ VCS maka-}
'maka- (2): prefix used to form adjectives, expressing: in favor of, pro- (usually hyphenated, before proper nouns), as Maka-Pilipino (Pro-Filipino); and before nouns or adjectives (without hyphen), as in makabago (modernistic), makaluma (old-fashioned).'
{ Aganan 1999 p. 37}
'Maka-: May dalawang kahulugan ang panlaping ito kung gumaganap ng panlaping pagkamakauri.
- Kung iniunlapi sa isang pangngalan o isang pang-uring makangalan, nangangahulugan ito ng mahilig, kampi o tagapagtaguyod: makatao makabayan makamayaman maka-Ramos maka-Ingles maka-Hapon.
- Kung iniunlapi sa isang salitang tambalan, nangangahulugan ito ng sukat mangyari o may kayang gumawa ng bagay na ipinahihiwatig ng pinagtambal na mga salita. Karaniwan sa mga pang-uring ito ay may himig talinghaga at hugis sawikain: makalaglag-matsing makabasag-pinggan makadurog-puso makabunot-haligi.'
Mahilig, kampi o tagapagtaguyod:
[13]makaakọ
[14]makabago
[15]makabayan
[16]makaluma
[17]maka-Pilipino
Bagay sa tao o bagay:
[18]makaaghạm
[19]makadalubhasa
[20]makadiwa
[21]makahari
[22]makauri
 maka- Unlapi sa pamilang {9-6.5}
[23]makalawạ ... makalawa siyang naging biktima ng mga bulaang saksi at siya'y nabilanggo. {W Daluyong 2.12}
[24]makakain Hindi pang-uring maka- ang makakain, ngunit anyo ng pandiwang makain {U/DB10/ma-/H}.
 makaka- Unlapi sa pang-uring may kakayahan (Marahil na pandiwaring nagagamit na makauri ng pandiwang maka- {U/DT/maka-/H }ang anyong ito.)
[25]makakaakd
[26]makakainọm ... hindi siya makakainom kahit may tubig na puwedeng inumin. {W Ambrosio 2066 1.3.2}

{9K-2222}   Pang-uring tumpak na naka-&- at pandiwaring {U/DT/K} ng pandiwang maka-

Magkatulad ang kahulugan ng pang-uri at ng pandiwari.

 
[1]akit Nakaaakit sa mga bata ang magagandang kulay.{DT01/K}
[2]Makaaakit sa mga bata ang tugtog ng banda. {DT01/H}
[3]hiy Nakakahiyang pagsayaw.{U/DT/K}
[4]Nakahihiyang pagsayaw.{U}
[5]inọm Nakakainom na sanggol.{U/DT/K}
[6]Nakaiinom na sanggol.{U}
[7]iyạk Nakakaiyak na sine.{U/DT/K}
[8]Nakaiiyak na sine. {U}
[9]tawa Nakakatawang biro.{U/DT/K}
[10]Nakatatawang biro.{U}
[11]tuw Nakakatuwang palabas.{U/DT/K}
[12]Nakatutuwang palabas.{U}
[13]uw Nakakauwing aso.{U/DT/K}
[14]Nakauuwing aso. {U}

Pag-uulit ng unlaping ka o pag-uulit ng unang pantig ng ugat ng pandiwa tingnan sa {7-6.1.2}.


{9K-301}   Paggamit ng kaysa sa hambingang palamang

(1) Sa hambingang palamang, karaniwang ginagamit ang malapang-ukol na kaysạ [1a 2] {4-2.3}. Kung pantuwid o pandako ang kahambing ay bumubukol ang mga yaring may kaysạ sa (nagiging pandako ang pantuwid, tingnan din sa {3-4 (5)}) [3]. Sa [4] ginagamit ang kaysạ kasama ang pang-abay.

(2) Kung ipinapaugnay ang kaysạ sa taong may pantukoy na si o sinạ, binubuo ang pandakong kaysạ kay o kaysạ kinạ [5]; sa gayon pang-ukol ang kaysạ. Kahambing ang mga yaring may panghalip na panao o pananong [6 7].

(3) Sa hambingang palamang maaaring buuin ang pariralang pandakong walang kaysạ [8] kung maliwanag ang kahulugan [9]. Kung hindi isa sa mga pang-abay ng hambingang palamang ang dapat gamitin [10].

 
[1][a] Mataas ang Mayon kaysa Taal. [++] [b] Mataas ang Mayon kaysa sa Taal. (Pang-ukol ang kaysa sa [1b] ?)
[2]Alam kong nahihirapan ang kalooban niya ngunit mas mabuti na iyon kaysa ang tiyan naman namin ang magdusa. {W Material Girl 3.6} (Sugnay na ang tiyan naman namin ang magdusa ang "paksa ng paghahambing" (nilalaman ng pariralang pandako).)
[3]Siguradong doble ang kinain niya kaysa sa akin. {W Sabong 8.11} (Katumbas ng kinain niya ang sa akin.)
[4]Mas kabigha-bighani ang suot kaysa karaniwan. {W Nanyang 3.6}
[5]Si Juan ay matangkad kaysa kay Pedro.
[6]Hindi niya kayang tanggapin na may mas magandang babae kaysa kaniya. {W Busilak 3.1}
[7]Kaysa kanino siya mabait?
[8]Matulin siya kay Pedro.
[9]Mabait siya kay Pedro.
[10]Mas mabait siya kaysa kay Pedro.

{9K-411}   Pang-uring itinuturing ng pariralang pantuwid

 
[1]maalam ng Maalam siya ng Filipino. (Panuring sa loob ng panaguri ang pantuwid na ng Filipino.)
[2]kaayon ng Ang kanyang mga kilos ay kaayon ng kanyang mga paniwala.
[3]marunong ng Marunong siya ng Pranses.
[4]gaya ng
kagaya ng
... sa isang magandang liwanag, kagaya ng tanawing walang sawa niyang minamasdan. {W Anak ng Lupa 3.2} (Maaari ding ipalagay na sugnay na pinaikling walang pagkakabit ang sugnay na kagaya ng ...   Kagaya ng ... ang liwanag ang sugnay na di-pinaikli; panaguri ang pang-uring kagaya at paniyak ang pangngalang liwanag.)
[5]Kagaya ni Toryo, sasakay siya sa bagwis ng pangarap. {W Anak ng Lupa 3.7}
[6]Sa kabilang banda, ang pagiging Tagalog ng Tagalog ang bentaha nito laban sa wikang banyagang gaya ng Ingles. {W Almario 2007 3.4}
[7]punọ ng Puno ng tubig ang baso.
[8]kasabạy ng Kasabay ng mainit na panahon.
[9]kasama ng Kasama siya ng kapatid niya.
[10]katabị ng Katabi kita. {W Madaling Araw 3.1}
[11]katulad ng {9K-412}

{9K-412}   Paggamit ng katulad bilang pang-uri at pang-abay

Nagsuri kami ng yaring may katulad sa Pagtitipong Panggawaan (38 lahok, Oktubre 2011).

(1) Salitang pang-ubod ng parirala ang pang-uri o pang-abay na katulad:

 
1Salitang pang-ubod ng panaguri ang pang-uring katulad (16 lahok)
1.1Ayos na karaniwan (6 lahok)
 [1]Katulad pa rin ng dati ang ating usapan. {W Madaling Araw 3.11}
1.2Panggitagang paniyak (5 lahok)
 [2]Hindi ako katulad ng ibang bata na may magagarang damit, ... {W Material Girl 3.2}
1.3Ayos na di-karaniwan (5 lahok)
 [3] Ang kanilang pagkakalarawan sa wikang Filipino ay hindi na gaanong katulad ng paglalarawang ginamit ni G. Lope K. Santos. {W Santiago 2003-B 3.1.5}
2Panuring sa pariralang pangngalan ang pang-uring katulad (7 lahok)
2.1May pang-angkop (6 lahok)
 [4] Sapagkat batid kong hindi kumukupas ang busilak na kalooban sa isang batang katulad mo, Samadhi. {W Samadhi 4.3}
2.2Walang pang-angkop {*} (1 lahok)
 [5]... lumubog ang araw katulad nang pamamasyal nila sa ... {W Arrivederci 3.8} (Halatang <ng> ang tamang baybay.)
3Panuring sa pang-uri ang pang-uri (pang-abay?) na katulad (4 lahok)
3.1May pang-angkop (2 lahok)
 [6]Tila naglaho ang lahat ng kaalamang minahal sa akin ng ibang katulad mo. {W Madaling Araw 3.8}
3.2Walang pang-angkop {*} (2 lahok)
 [7]Gusto kong malaya katulad ng mga ibon. {W Estranghera 3.4}
4Salitang-ubod ng pang-umpog ang pang-abay na katulad (8 lahok)
 [8]... naiba ang ayos ng mga kagamitan nila hindi katulad noong umalis sila kaninang umaga. {W Busilak 3.4}
5Kawani ng pandiwa ang pang-uring katulad (panlapag) (2 lahok)
 [9] Gusto ko talagang maging katulad niya paglaki ko. {W Tiya Margie 3.5}
6Salitang pang-ubod ng pariralang pangkaroon ang pang-uring katulad (1 lahok)
 [10]Maidaragdag pa ang kanyang walang katulad at pinakadakilang pag-ibig ... {W Pag-ibig ni Rizal 3.11}
{*}   Maaari itong ipalagay na pang-umpog (katulad ng hanay na 4).

(2) May panuring ang pang-uri o pang-abay na katulad:

 
1May pantuwid bilang panuring ang katulad (31 lahok)
1.1Pantuwid na may pangngalan (o pangngaldiwa) bilang salitang pang-ubod (13 lahok)
 [11] Hindi ako katulad ng ibang bata na may magagarang damit, ... {W Material Girl 3.2}
1.2Panghalip na NG (10 lahok)
 [12]Katulad ninyo ako. {W Aquino 2010 3.6}
1.3Pantuwid na may pang-uri bilang salitang pang-ubod (5 lahok)
 [13] Ngunit katulad ng dati at sa mga susunod pang panahon ... {W Madaling Araw 3.12}
1.4Pandakong ng sa ang pantuwid (2 lahok)
 [14]... dahil katulad sila ng sa atin. {W Alcantara 2006 2.2.1} {3-4 (5)}
1.5Pantuwid na may pandiwa (pandiwari) bilang salitang pang-ubod (1 lahok)
 [15]Hindi katulad ng ginawa mo. {W Bulaklak 8.7}
2May pandako bilang panuring ang katulad (4 lahok)
 [16]Katulad sa mga bangkang papel ay nawala ang kaniyang bulto sa aking paningin. {W Pagbabalik 3.18}
3May pang-abay bilang panuring ang katulad (2 lahok)
 [17]Katulad ngayon, nabalam ang pag-uwi ni Aldo. {W Naglaho 3.2}
4Walang panuring ang katulad (1 lahok)
 [18]Maidaragdag pa ang kanyang walang katulad at pinakadakilang pag-ibig ... {W Pag-ibig ni Rizal 3.11}

{9K-421}   Pang-uring na itinuturing sa pariralang pandako

Maaaring magamit na pang-ukol ang ilang sa mga pang-uring ito (halimbawa ayon at ukol) {4K-231}.

 
[1]ayaw sa Ayaw ko kay Juan. (May dalawang kawani ang panaguring ayaw (pantuwid na ko at pandakong kay Juan). Walang paniyak ang pangungusap. Maaari ding ipalagay na pangngalan ang ayaw.)
[2]ayon sa [a] Ayon saan siya? [b] Ayon siya sa aking balak.
[3]bahala sa Ikaw na ang bahala sa mga iyan. {W Samadhi 3.4}
[4][a] Saan ka bahala? [b] Bahala ako sa hapunan natin.
[5]kabilang sa Sinu-sino ang kabilang sa lupon?
[6]sawa sa [a] Saan na ako sawa? [b] Sawa na ako sa iyong mga kalokohan.
[7]ukol sa Ukol siya sa maagang pagkamatay. ( Dito pang-uri at hindi pang-ukol ang ukol. Kung kaya maaaring sumunod nang kagyat ang siya; hindi ito paghahati ng pariralang pang-ukol.)
[8]Saan ukol ang salaping ito?
[9]katulad sa {9K-412 [16]}. (Karaniwang ginagamit ang katulad kasama ang ng (pantuwid bilang panuring). Madalang ang paggamit ng katulad sa.)

{9K-621}   Pagsulat ng bilang

Ilang katangian ng wikang Filipino ang dapat tuparin kung sulatin ang bilang. Malimit na may pang-angkop ang pamilang na patakaran o panunuran (sa pananalitang nakasalita). Salitang hiram na Espanyol ang pamilang na panunurang una na hindi nababagay sa mga tuntuning Filipino. Hindi pampatakaran ang pagsulat na nakaugalian ng pamilang na panunuran, lalo na sa petsa at oras. Saka hindi ito kabagay ng makabagong kailangan ng kompyuter. Sana'y dapat magpaunlad nang malakas. Kung kaya sa sumusunod may ilang mungkahi ng pagsulat na makabago sa tabi ng pagsulat na nakaugalian.

 
SinasalitaSinusulat: Nakaugalian Sinusulat: Makabago

[1]Noọng taọn 1400
Noọng taọng 1400
Noong taon 1400
Noong taong 1400
Noong taon 1400
[2]Sa pahinạ 12
Sa pahinạng 12
Sa pahina 12
Sa pahinang 12
Sa pahina 12
[3]Dalawạng bola at apat na bola 2 bola at 4 na bola2 bola at 4 bola
[4]Taludtọd na 5, lịnyang 5 Taludtod 5, linyang 5
{ Almario 2006 p. 347}
Taludtod 5, linya 5
[5]Una || Pambungad
Ikalawạ || Mga bagay
1. Pambungad
2. Mga bagay
[6]Unang bahagi, ikalawạng bahagi ?, ika-2 bahagi???
[7a]Ikalabịng-limạ ng Enero Ika-15 ng Enero, Enero 15 {*} 15 Enero
[7b]Halimbawa sa pagsulat na makabago: Isinilang si Lazaro Francisco sa Orani, Bataan, noong 22 Pebrero 1898. {W Daluyong 2.1}
[8]Una ng EneroEnero 1 {*}1 Enero
[9]Ikalawạ nang madalịng araw
Ikalawạ nang hapon
Ika-2 n.ma.
Ika-2 n.h.
02:00
14:00
{*}   Hindi ayon sa pagkakasunud-sunod ng salitang sinasalita ang pagsulat na ito.

Wikang Filipino ni Armin Möller   http://www.germanlipa.de/wika/ug_J_K.htm
07 Hulyo 2006 / 27 Agosto 2013 *Ayos

Wikang Filipino - Wakas ng 9K Mga Pangabit sa Mga Pang-uri

Simula ng talaksan   9   Palaugnayan   Wikang Filipino   Fisyntag